Przesiedleńcy z akcji „Wisła” z 1947 roku

W dniu 28 kwietnia 1947 roku polskie wojsko rozpoczęło akcję mającą docelowo odciąć odziały Ukraińskiej Powstańczej Armii od wsparcia lokalnej społeczności i w ten sposób ustabilizować sytuację w regionie. Operacja „Wisła” (lub operacja „W”) polegała na wysiedlaniu całych wiosek na terenie Bieszczad, a zamieszkującą je dotychczas ludność przewożono zorganizowanymi transportami na Ziemie Zachodnie. Choć mówi się głównie o Ukraińcach, to taki los spotkał też inne grupy narodowościowe: Bojków, Dolinian, Łemków oraz mieszane rodziny polsko-ukraińskie. Działania prowadzono na terenie dwudziestu dwóch powiatów w granicach województw krakowskiego, lubelskiego i rzeszowskiego. Zwykle wojsko otaczało daną wioskę, a jej mieszkańcy otrzymywali kilka godzin na spakowanie najpotrzebniejszego dobytku (górna granica wagi to dwadzieścia pięć kilogramów na osobę). Po wyznaczonym czasie cała ludność była prowadzona pod eskortą do punktów zbornych. Stamtąd w transportach kolejowych wyruszali dalej w głąb kraju. Wedle założeń w nowym miejscu nie powinni być osiedlani zbyt blisko miast wojewódzkich oraz poza strefą trzydziestu kilometrów wzdłuż granicy morskiej i pięćdziesiąt kilometrów wzdłuż granicy lądowej. Nie powinni byli też stanowić dominującej liczby ludności zasiedlanych miejscowości. Operację – oficjalnie – zakończono 31 lipca 1947 roku; w tym czasie wywieziono ponad sto czterdzieści tysięcy osób.

Marek Syrnyk w swojej książce podaje, iż do gmin powiatu wałeckiego przesiedlono 2734 Ukraińców, pochodzących głównie z terenów powiatów: leskiego, lubaczowskiego, przemyskiego i sanockiego. Przykładowy transport o numerze R-308 wyruszył ze stacji kolejowej w Przeworsku 5 maja 1947 roku, by po pięciu dniach – 10 maja – dotrzeć na stację w Wałczu. Było w nim 419 osób, 39 koni, 119 krów, 27 kóz i owiec. Przedstawiciele lokalnych władz musieli teraz rozmieścić przybyłych na wyznaczonym terenie. Przejdźmy więc do zestawień dla trzech „naszych” gmin – trzech, gdyż ówczesny podział administracyjny wyodrębniał gminę Człopa, gminę wiejską Trzebin i gminę wiejską Mielęcin.

Gmina Człopa

Gminę Człopa stanowiły dwie gromady: Człopa i Czaplice. Transporty z przesiedleńcami dotarły tu między 12 maja a 15 czerwca 1947 roku. W Człopie osiedlono 23 osoby (co stanowiło 2,99 procent mieszkańców), a w Czaplicach 8 osób (36,36 procent). Łącznie przesiedleńcy stanowili 3,88 procent mieszkańców gminy. Pochodzili z gminy Bircza w powiecie przemyskim, z powiatu leskiego i lubaczowskiego. Przywieźli ze sobą dwa konie i siedem krów.

Skąd	Dokąd	Łącznie osób	Data przybycia
Rudawka	Człopa	3	12 maja 1947 roku
Bolestraszyce	Człopa	8	12 maja 1947 roku
Żurawica	Człopa	8	14 maja 1947 roku
Ruska Wieś	Człopa	4	16 maja 1947 roku
Ropienka	Czaplice	6	25 maja 1947 roku
Lubliniec Nowy	Czaplice	2	15 czerwca 1947 roku

źródło: Marek Syrnyk, Na wałeckiej Ukrainie. Mniejszość ukraińska w powiecie wałeckim 1947–2017, Wałcz 2017, strona 21

Gmina wiejska Trzebin

Gminę wiejską Trzebin stanowiły między innymi gromady: Bukowo, Drzonowo, Gołańcz, Jaglice, Przelewice, Sianowo, Szczuczarz, Trzebin i Załom. Transporty z przesiedleńcami dotarły tu między 11 (16) maja a 20 lipca 1947 roku. Procentowy udział przybyłych w poszczególnych gromadach wyglądał następująco:
Bukowo – 22,41 procent
Drzonowo – 3,80 procent
Gołańcz – 42,74 procent
Jaglice – 69,64 procent
Przelewice – 24,8 procent
Sianowo – 35,34 procent
Szczuczarz – 62,22 procent
Trzebin – 19,75 procent
Załom – 27,06 procent

Łącznie przesiedleńcy stanowili 29,89 procent mieszkańców gminy (318 z 1064 mieszkańców). Pochodzili z powiatów: bialskopodlaskiego, leskiego, przemyskiego i sanockiego. Przywieźli ze sobą czterdzieści dziewięć koni, sześćdziesiąt dziewięć krów, dziewięćdziesiąt siedem świń i dziesięć owiec. Wielkość przydzielonych im gospodarstw oscylowała między 2 a 10 hektarami (przeciętnie 4-5 hektarów).

Skąd	Dokąd	Łącznie osób	Data przybycia
Średnia Wieś	Przelewice	15	16 maja 1947 roku
Średnia Wieś	Sianowo	8	16 maja 1947 roku
Średnia Wieś	Bukowo	8	16 maja 1947 roku
Średnia Wieś	Szczuczarz	10	16 maja 1947 roku
Średnia Wieś	Załom	23	16 maja 1947 roku
Średnia Wieś	Gołańcz	8	16 maja 1947 roku
Ropieńka	Gołańcz	16	16 maja 1947 roku
Żerdenka	Gołańcz	3	16 maja 1947 roku
Bolestraszyce	Przelewice	16	16 maja 1947 roku
Bolestraszyce	Jaglice	29	16 maja 1947 roku
Bolestraszyce	Sianowo	33	16 maja 1947 roku
Bachów	Jaglice	5	16 maja 1947 roku
Żurawica	Jaglice	4	16 maja 1947 roku
Żurawica	Trzebin	5	16 maja 1947 roku
Ruska Wieś	Jaglice	15	16 maja 1947 roku
Brzuska	Jaglice	4	16 maja 1947 roku
Brzuska	Bukowo	4	16 maja 1947 roku
Winna	Jaglice	5	16 maja 1947 roku
Zahutyń	Jaglice	16	16 maja 1947 roku
Bircza	Trzebin	9	16 maja 1947 roku
Bircza Stara	Drzonowo	7	16 maja 1947 roku
Sufczyna	Trzebin	12	16 maja 1947 roku
Lipa	Szczuczarz	18	16 maja 1947 roku
Jureczkowa	Gołańcz	26	16 maja 1947 roku
Rozbitówka	Trzebin	5	10 lipca 1947 roku
Kąty	Bukowo	9	20 lipca 1947 roku
Olszaki	Bukowo	5	20 lipca 1947 roku

źródło: Marek Syrnyk, Na wałeckiej Ukrainie. Mniejszość ukraińska w powiecie wałeckim 1947–2017, Wałcz 2017, strony 22-23

Gmina wiejska Mielęcin

Gminę wiejską Mielęcin stanowiło sześć gromad: Ługi (z Papowem), Mielęcin, Miłogoszcz, Mokrzyca, Rusinowo i Wołowe Lasy. Transporty z przesiedleńcami dotarły tu między 10 maja a (9) 10 czerwca 1947 roku. Łącznie przyjechało w nich 268 osób. Procentowego udziału przybyłych w poszczególnych gromadach – wobec braku źródeł – nie udało się ustalić (z wyjątkiem gromady Rusinowo, gdzie wyniósł 85,18 procent). Pochodzili z powiatów: lubaczowskiego i przemyskiego. Przywieźli ze sobą dwadzieścia pięć koni, pięćdziesiąt jeden krów, dwadzieścia świń, dziesięć owiec i trzy kozy. Wielkość przydzielonych im gospodarstw oscylowała między 6 a 18 hektarami.

Skąd	Dokąd	Łącznie osób	Data przybycia
Lubliniec Stary	Rusinowo	26	10 maja 1947 rok
Lubliniec Stary	Wołowe Lasy	25	10 maja 1947 rok
Lubliniec Stary	Ługi (z Papowem)	4	14 maja 1947 rok
Lubliniec Stary	Miłogoszcz	14	17 maja 1947 rok
Lubliniec Stary	Mokrzyca	8	17 maja 1947 rok
Lubliniec Nowy	Rusinowo	56	10 maja 1947 rok
Lubliniec Nowy	Mielęcin	12	10 maja 1947 rok
Lubliniec Nowy	Wołowe Lasy	49	10 maja 1947 rok
Lubliniec Nowy	Ługi (z Papowem)	34	14 maja 1947 rok
Żurawica	Rusinowo	8	11 maja 1947 rok
Gorajec	Mokrzyca	2	10 maja 1947 rok
Słonne	Rusinowo	4	11 maja 1947 rok
Piołkowo (Ciołkowo?)	Rusinowo	1	10 maja 1947 rok
Dubienko	Mielęcin	15	10 maja 1947 rok
Podbukowina	Mielęcin	3	10 maja 1947 rok
? (powiat Przemyśl)	Mielęcin	8	9 czerwca 1947 rok
Przemyśl	Miłogoszcz	1	17 maja 1947 rok
Kraków	Miłogoszcz	2	17 maja 1947 rok

źródło: Marek Syrnyk, Na wałeckiej Ukrainie. Mniejszość ukraińska w powiecie wałeckim 1947–2017, Wałcz 2017, strona 27

Dla porównania wspomnieć należy, że do Tuczna (miasto) przesiedlono 132 osoby, do Mirosławca (miasto) – 245 osób, do gminy wiejskiej Lubiesz – 139 osób, do gminy wiejskiej Hanki – 168 osób.

Marek Syrnyk skłania się ku wyliczeniom Romana Drozda, który w ośmiu transportach doliczył się 647 rodzin – łącznie 2668 osób. Według tego badacza Ukraińcy stanowili 11,6 procent mieszkańców wsi, a 6,8 procent ogółu ludności całego powiatu.

Poza województwem szczecińskim, przesiedleńcy trafiali również do województwa białostockiego, gdańskiego, olsztyńskiego (tu najwięcej, bo około pięćdziesięciu pięciu tysięcy przesiedlonych), poznańskiego, wrocławskiego. Trafiali często do już wyszabrowanych i w znacznej części zdewastowanych gospodarstw, więc zaczynali życie z tym, co ze sobą przywieźli. Czasami osiedlano kilka rodzin w jednym gospodarstwie rolnym.

W pięć lat później, w kwietniu 1952 roku, Biuro Polityczne Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej przyjęło uchwałę w sprawie unormowania położenia ludności ukraińskiej w Polsce. W oparciu o nią rozpoczęto przygotowania do organizacji nauczania języka ukraińskiego. Aby poznać liczbę dzieci ukraińskich w wieku szkolnym oraz liczbę nauczycieli znających ten język, wydziały oświaty działające przy Prezydiach Wojewódzkich Rad Narodowych zostały zobowiązane do pozyskania stosownych danych. W zestawieniu dla województwa koszalińskiego powiat wałecki prezentował się następująco (stan na 1952 rok):

Gmina	Liczba dzieci ukraińskich w wieku szkolnym
Człopa	4
Dębołęka	22
Hanki	28
Jastrowie	7
Kłębowiec	6
Lubiesz	21
Mielęcin	45
Mirosławiec	41
Róża	10
Stara Łubianka	34
Sypniewo	29
Szwecja	56
Trzebin	53
Tuczno	23
Łącznie	379

źródło: Marek Syrnyk, Na wałeckiej Ukrainie. Mniejszość ukraińska w powiecie wałeckim 1947–2017, Wałcz 2017, strona 36

Senat Rzeczypospolitej Polskiej w sierpniu 1990 roku potępił akcję „Wisła”, uznając ją za – charakterystyczny dla państw totalitarnych – przykład stosowania odpowiedzialności zbiorowej.