Okazuje się, że Człopa jest jednym z miast leżącym na tak zwanej „Drodze Królewskiej” (Via Regalis, Königsweg), wiodącej już w średniowieczu z Wielkopolski, przez Wieleń, Tuczno i dalej na północ, aż do wybrzeża Bałtyku (Kołobrzeg). Zapewne ciągnęły tędy kupieckie wozy, skoro w literaturze spotyka się wiadomość o funkcjonowaniu w mieście komory celnej (podobno w XVII wieku), pobierającej na rzecz władcy stosowną opłatę. Były też oczywiście inne drogi wychodzące z miasta, jednak miały one w tamtym czasie bardziej lokalny charakter. Jako ciekawostkę dodajmy, że w Człopie „Taryfa mostowego i grobelnego w województwie poznańskim” z 1776 roku podawała obecność na „trakcie do Drezdenka, Brandenburgii”: mostu na rzece (długość 38, a szerokość 8 łokci warszawskich) i mostu na strumieniu do młyna (odpowiednio 8 i 8 łokci) – czyli jak i dziś. Poza tym w okolicy istniały: most na trakcie czarnkowskim, aż dwa na trakcie do Wielenia i grobla z mostkiem na trakcie szczecińskim (frankfurckim) – nie podejmę się zgadywać, o które miejsca tu chodzi.
Choć umyślni posłańcy z przesyłkami listowymi poruszali się po europejskich drogach już od kilkunastu stuleci, to dopiero epoka oświecenia przyniosła rozwój powszechnych usług komunikacji pocztowej – przewozów przesyłek i ludzi przy okazji. Do pierwszego rozbioru Polski (1772 rok) po drogach przechodzących przez Człopę raczej nie prowadzono regularnej komunikacji pocztowej. Również Prusacy chyba nie cenili sobie początkowo szlaków wiodących przez miasto. Lech Zimowski w swojej książce „Geneza i rozwój komunikacji pocztowej na ziemiach polskich” podał, że w okresie 1796-1806 przez Człopę dwa razy w miesiącu przejeżdżała kariolka realizująca wahadłowy kurs numer 62 po trasie Wieleń-Tuczno i raz w miesiącu z Tuczna do Wielenia w ramach kursu 228 (4 mile pruskie, około 30 kilometrów, czas przejazdu 4 godziny). Przy czym kariolki woziły w zasadzie tylko pocztę, ostatecznie jednego pasażera, gdyż były to pojazdy jednoosiowe i jednokonne. W naszym mieście zatrzymywała się na pewno przy namiastce urzędu pocztowego, będącego posterunkiem dyżurującym i gromadzenia poczty (historia zatoczyła koło, bo obecnie listy wysyłane z Człopy są stemplowane w Wałczu…).
W latach 1811-1829 w Człopie funkcjonowała posthalternia (poczthalternia, stacja przeprzęgowa), na której zmieniano konie przy wozie pocztowym (który mógł przewozić też pasażerów). W latach dwudziestych XIX wieku władze pruskie zabrały się za modernizację drogi łączącej Berlin z Królewcem. Poprowadzona przez Szczuczarz, Człopę, Rusinowo, Gostomię, Piłę i Bydgoszcz okazała się być wciąż za długą, dlatego pomyślano o zbudowaniu skrótu przez Wałcz, Jastrowie i Chojnice (czyli dzisiejsza droga krajowa numer 22). Człopianie liczyli, że nowy odcinek będzie odchodził od dotychczasowego traktu właśnie w Człopie, ale były to płonne nadzieje – skrzyżowanie powstało w Rusinowie, a Człopa na dodatek straciła posthalternię, którą przeniesiono do Szczuczarza.
W połowie XIX wieku Krzyż stał się stacją węzłową, skąd, w miarę rozbudowy następnych szlaków kolejowych, można było dojechać do Berlina, Królewca, Szczecina i Poznania. Zanim Człopa doczekała się połączenia kolejowego z Krzyżem (1899 rok), przez wiele lat na trasie Człopa-Wieleń dwa razy dziennie kursował sześcioosobowy wóz pocztowy dowożący pasażerów na wieleński dworzec kolejowy, skąd mogli odjechać w kierunku Krzyża lub Piły. Od 1867 roku podróż taka musiała być znacznie wygodniejsza, ponieważ ukończono wtedy modernizację drogi Wieleń–Człopa–Tuczno–Mirosławiec i zaczęto określać ją jako szosa (to dzisiejsza droga wojewódzka numer 177). Inna sprawa, że otwarcie linii kolejowej Kostrzyn-Tczew spowodowało spadek przewozów towarów transportowanych przez Człopę drogą Berlin-Królewiec, co pewnie przełożyło się na mniejsze obroty miejscowych przedsiębiorców (handel, gastronomia, usługi hotelarskie).
Kolej sprawiła, że podróżowanie z i do Człopy stało się łatwiejsze, jednak w okresie międzywojennym nie była jedynym środkiem transportu publicznego w mieście. Wiemy, że przynajmniej w latach 1930. do Człopy docierały również autobusy pocztowe – taki wynalazek, który Niemcy określali mianem „Kraftpost” lub „Landkraftpost”. Niemiecka Poczta oprócz przewozu przesyłek, wciąż parała się przewozem pasażerów – skoro samochód pocztowy i tak objeżdżał okoliczne miejscowości odbierając z nich listy, to dlaczego nie miałby przy okazji zabrać pasażerów? Na pewno w 1934 roku taki pojazd kursował dwa razy dziennie (ale czy codziennie?) na trasie Wieleń Północny (Deutsch Filehne) –Człopa–Wieleń Północny, robiąc z rana pętlę przez: Dzierżążno Wielkie, Gieczynek, Pieczyska, Trzebin, Człopa, Dzwonowo, Szczuczarz, Przesieki, Kuźnica Żelichowska, Mniszek, a po południu w odwrotnym kierunku. Przejechanie całej trasy zajmowało mu nieco ponad dwie godziny – przedruk rozkładu jazdy poniżej.
Z kolei dla 1938 roku mamy informację o połączeniu realizowanym przez placówkę pocztową z Tuczna. Trasa tego kursu nie była skomplikowana: Tuczno–Człopa–Tuczno.
Państwowa Komunikacja Samochodowa
Jak to wyglądało po wojnie? Informacji dotyczących tego okresu mam niewiele. Powstała w 1946 roku Państwowa Komunikacja Samochodowa do przewozu pasażerów wykorzystywała pierwotnie odpowiednio zaadaptowane ciężarówki – miało tak się dziać i w okolicy Wałcza. W zasobie portalu Polona można obejrzeć „Mapę schematyczną sieci komunikacyjnej Państwowej Komunikacji Samochodowej (do urzędowego rozkładu jazdy)” połączeń realizowanych przez PKS w roku 1949 (kliknij tutaj, aby zobaczyć). Dzisiejszy powiat wałecki jest częścią wielkiej, białej plamy – autobus (ciężarówka?) PKS docierał(a) najbliżej do Trzcianki. Stacja terenowa PKS w Wałczu powstała dopiero w 1953 roku, świadcząc początkowo jedynie usługi transportu towarów dla miejscowych przedsiębiorstw. Przewozy osób rozpoczęły się od 1955 roku, w chwili kiedy PKS Wałcz otrzymał autobusy.
Z roku 1960 pochodzi informacja o wykonywaniu przez PKS Wałcz 13 par kursów do Człopy (niestety nie wiem po jakiej trasie i z jaką częstotliwością). W tamtym czasie w taborze wałeckiego PKS-u mogły już znajdować się autobusy San H01A i Jelcz 043. W późniejszych latach na stan weszły też autobusy San H27, jugosłowiańskie TAM (AS 3500 i 150A), a na dłużej, bo niemal na 50 lat, zagościł Autosan H9 w różnych wariantach. W 1976 roku pod skrzydła PKS Wałcz przeszły placówki terenowe w Krzyżu Wielkopolskim i Czarnkowie – przypisane tam autobusy również mogły docierać do Człopy.
Wedle zamieszczonej na stronie Phototrans „Schematycznej mapy sieci autobusowej województwa koszalińskiego” z rozkładu jazdy na rok 1972/1973 (kliknij tutaj, aby zobaczyć), w Człopie zjawiały się autobusy obsługujące kursy: dalekobieżny Gorzów Wielkopolski-Gdańsk (wedle wspomnień naszych rozmówców funkcjonujący już w połowie lat 1960.), lokalne do Załomu, Golina, Szczuczarza i być może do Tuczna, Mielęcina, Wołowych Lasów (Trzcianki).
W rozkładzie 1981/1982 wspomniany powyżej kurs dalekobieżny był już wydłużony do Zielonej Góry. Przez Człopę przejeżdżały autobusy z PKS Gdańsk i PKS Zielona Góra, realizujące wspólnie kursy na trasie: Gdańsk–Kościerzyna–Chojnice–Jastrowie–Wałcz–Człopa–Dobiegniew–Gorzów Wielkopolski–Międzyrzecz–Zielona Góra. Był to kurs pospieszny „Lux”. Z Człopy do Zielonej Góry odjeżdżał o godzinie 14.07, a do Gdańska o 10.45. W latach 1990. kurs relacji Gorzów Wielkopolski-Gdańsk realizowały autobusy PKS Gorzów Wielkopolski (później został skrócony tylko do Piły).
Skoro wyszedł już nam temat rozkładów jazdy, to poniżej zamieszczam „mozaikę” rozkładów z „Rozkładu jazdy autobusów 31.V.1981-22.V.1982. Województwa: koszalińskie, pilskie, słupskie” – tych tabel, na których pojawiła się Człopa. Jak widzicie, z Człopy w tym czasie można było dojechać bezpośrednio do: wspomnianych Gdańska i Zielonej Góry, Gieczynka, Przelewic, Szczuczarza, Trzcianki, Wałcza i Załomu.
A z własnych wspomnień dodam tylko, że w latach 1990. można było dojechać jeszcze bezpośrednio do Poznania i Tuczna, z Krzyża Wielkopolskiego do Człopy i (jeszcze w połowie lat 2000.) z Piły przez Trzciankę i Dzierżążno Wielkie do Człopy.
Godziny odjazdów na przestrzeni lat zmieniały się. Podobnie liczba i przebieg tras. Początek lat 1990. to wzrost bezrobocia w regionie – część z dotychczasowych pasażerów zapewne przestała dojeżdżać do pracy. Do tego doszła coraz większa liczba prywatnych aut, które w człopskich realiach były wygodniejsze od komunikacji publicznej – umożliwiały dojazd do pracy, urzędu, lekarza czy sklepów poza miejscem zamieszkania bez oglądania się na rozkład jazdy PKS. Nie bez znaczenia było pojawienie się prywatnych przewoźników konkurujących z ofertą PKS Wałcz. To odbijało się na frekwencji w autobusach (pomimo iż kolej już wtedy nie docierała do Człopy). Wraz ze wzrostem nierentowności przewozów, kolejne kursy były zawieszane i likwidowane. Nie pomagało uzupełnianie floty mniejszymi pojazdami (busami). Najpewniejszymi połączeniami były te realizowane na potrzeby uczniów szkół podstawowych i średnich. Ale i tu rozpoczęła się walka o zdobycie zleceń jednostek samorządowych na przewóz uczniów – raz górą w postępowaniu był PKS, raz przewoźnik prywatny, a czasami każdy z nich musiał zadowolić się kawałkiem tego tortu. Pandemia COVID-19 w latach 2020-2021 wymusiła naukę zdalną, co z kolei drastycznie zmniejszyło liczbę wykupywanych biletów oraz dotacje do nich. Wybuch wojny w Ukrainie w 2022 roku doprowadził do znacznej podwyżki cen paliw. Ten splot okoliczności spowodował, że PKS Wałcz z końcem 2022 roku zaprzestał działalności i jego autobusy przestały pojawiać się w Człopie.
Autobusy w naszym mieście zatrzymują się / zatrzymywały się w czterech miejscach – idąc od północy: przy ulicy Stanisława Moniuszki (zatoka z wiatą przy targowisku w kierunku Tuczna i Wałcza, a w przeciwnym kierunku zatoka z wiatą na wysokości bloków numer 27 i 28; dawniej po prostu słupki przystankowe); przy Placu Zwycięstwa, na wysokości wejścia do szkoły (głównie kursy dla uczniów); przy ulicy Kolejowej (przy budynku dworca kolejowego w kierunku Trzebina, a w przeciwnym kierunku przy chodniku na wysokości zaplecza „Stolbudu” / „Iliko”); ponownie przy ulicy Kolejowej, przy „Gliniankach”, przy chodniku na wysokości posesji numer 9 (słupek przystankowy). A jeśli kierowca nie był służbistą i miał dobry humor, to był w stanie zatrzymać się w każdym miejscu na wyraźne machanie ręką spóźnionego pasażera.
W Człopie chyba nigdy nie sprzedawano biletów na autobus PKS w okienku kasowym. Jak sięgam pamięcią, to bilet na przejazd kupowało się u kierowcy. Jednak po bilety miesięczne należało pofatygować się do Wałcza lub Trzcianki i tam nabyć je w kasie na dworcu autobusowym.
Niektórzy z mieszkańców Człopy na pewno pamiętają autobusy PKS Wałcz „nocujące” w pobliżu miejsca zamieszkania ich kierowców (a w Człopie mieszkało ich kilku). Po prostu efektywniej było zatrzymać pojazd przez noc „u kierowcy”, niż wracać nim do bazy (kierowca zazwyczaj był przypisany do konkretnego autobusu). Dzięki temu prowadzący pojazd był wypoczęty, kiedy ruszał w poranny kurs, a przedsiębiorstwo nie musiało robić podsyłu pojazdu. A zaplanowany obieg pojazdu w którymś momencie i tak „sprowadzał” go do zajezdni. Natomiast w czasie przerw między poszczególnymi kursami, kierowcy parkowali autobusy na terenie placów manewrowych dla ramp przy bocznicach kolejowych wzdłuż ulicy Kolejowej, na skrzyżowaniu ulicy Wincentego Witosa i Kolejowej (przy ogrodzeniu mleczarni) i – jak widać na poniższej fotografii – na obecnym placu targowym przy ulicy Stanisława Moniuszki.
Inni (prywatni) przewoźnicy autobusowi
Na początek uwaga – nie śledziłem dokładnie tego tematu na przestrzeni ostatnich lat, więc mogę coś pokręcić – jeżeli tak będzie, poprawcie mnie w komentarzach na naszym profilu.
Przez wiele lat od nastania w Polsce kapitalizmu, PKS Wałcz był monopolistą w zakresie regularnych przewozów autobusowych (i nawet dyktował warunki: w którymś momencie jego władze zagroziły, że przestaną realizować kursy do samego Bukowa, jeśli nie zostanie wyremontowana nawierzchnia drogi prowadzącej do tej miejscowości). Bodajże w 1999 roku na rynku pojawiło się Wałeckie Towarzystwo Przewozowe „L&S” Grzegorz Lasocki, ale jego pojazdy nie docierały do Człopy (choć część z pasażerów domagała się tego – szczególnie na trasie Człopa-Wałcz).
Zmniejszająca się liczba kursów PKS Wałcz stworzyła możliwość wejścia ze swoją ofertą firmie Usługi Transportowe M. K. Krüger z Trzcianki. Przewoźnik ten od 1 września 2019 roku utworzył regularne połączenie na trasie: Trzcianka–Wołowe Lasy–Mielęcin–Tuczno–Człopa–Trzebin–Drzonowo Wałeckie–Wołowe Lasy–Trzcianka (realizowane w dniach nauki szkolnej). Od listopada 2019 roku wprowadził kolejne połączenie (również dedykowane uczniom) relacji Trzcianka–Wołowe Lasy–Drzonowo Wałeckie–Człopa i z powrotem (aż 5 kursów dziennie, jednak w rozkładzie od września 2023 roku jest ich tylko 2 – ranny i popołudniowy). W czasie pandemii COVID-19 przez jakiś czas kursy były wstrzymane.
Wraz z zaprzestaniem działalności przez PKS Wałcz, z początkiem 2023 roku do Człopy zaczęły docierać autobusy WTP Lasocki, prowadząc przewozy w dni powszednie również poza dniami nauki szkolnej po trasie Człopa-Wałcz przez Rusinowo jak i w wariancie Człopa–Wołowe Lasy–Mielęcin–Rusinowo–Wałcz – po jednym kursie w każdym wariancie w tę i z powrotem na dzień. W przypadku tego przewoźnika istnieje możliwość zakupu biletu miesięcznego za pośrednictwem kierowcy lub w siedzibie firmy w Wałczu.
Przewozy (przed)szkolne i zakładowe
Z autobusami i pojazdami „autobusopodobnymi” jest tak, że dopóki kursują, to traktuje się je jako oczywistość i nie zwraca na nie szczególnej uwagi. A kiedy znikną, to po kilku latach człowiek zaczyna zastanawiać się, jak to kiedyś wyglądało. I taki kłopot miałem z tą częścią wpisu. Opiera się ona przede wszystkim na wspomnieniach osób, które zostały przez nas „napadnięte” w tej sprawie.
W latach 1970.-1990. na drogach prowadzących do Człopy pojawiały się, oprócz autobusów PKS, również pojazdy realizujące przewóz osób w ramach zakładu pracy jakim było Państwowe Gospodarstwo Rolne. W opracowaniu Hansa-Georga Kroeninga „Die Stadt Schloppe…” zamieszczono (słabej jakości) fotografię z 1984 roku ukazującą ciągnik rolniczy Ursus C-385 (?) z przyczepą autobusową Jelcz PO-1 (zobacz w Wikipedii).
Taką 36-miejscową przyczepę człopski PGR wykorzystywał do przewozu swoich pracowników oraz ich dzieci. W piątkowe popołudnia dowożono nią pracowników mieszkających w okolicznych wioskach do sklepów w Człopie. Przy jej pomocy w latach 1970. dowożono na stancję uczniów człopskiej podstawówki, a na koniec tygodnia odwożono ich do miejsc zamieszkania. Do przedszkoli w Czaplicach i Golinie (przez krótki czas i do Drzonowa Wałeckiego) wożono młodsze dzieci – punktem porannej zbiórki był „Relaks” przy skrzyżowaniu ulic Sobieskiego i Piaskowej. Okazję do przejechania się czymś takim mieli też siódmo- i ośmioklasiści (choćby i zamieszkali w Człopie) – przez wiele lat istniał obowiązek pomocy uczniów przy wykopkach (trzy dni w roku) – w ten sposób PGR dostarczał ich na wyznaczone miejsce.
Osobiście pamiętam inny podobny zestaw – ciągnik rolniczy i przyczepa z bardziej kanciastą budą w kolorze ciemnooliwkowym, który codziennie dowoził do szkoły w Człopie uczniów z Jeleni i Miradzia na początku lat 1990. Być może była to konstrukcja z Zakładu Budowy Maszyn Osiny na podwoziu przyczepy rolniczej, posiadająca około 20 miejsc siedzących (zobacz w Agrofoto.pl)? Podobno z ogrzewaniem i wentylacją w niej nie było za ciekawie, a za komunikację z kierującym ciągnikiem służył przycisk uruchamiający dzwonek zamontowany w jego kabinie. W Człopie te zestawy „autobusopodobne” nazywano popularnym w całym kraju określeniem: „bonanza”.
ZBM Osiny produkowały również pojazd zwany Osinobusem. W tym wypadku zabudowa dla pasażerów (około 16 miejsc siedzących) była zamontowana na samochodzie ciężarowym Star (zobacz w Wikipedii). Ze wspomnień rozmówców wynika, że w Człopie mogły być dwa Osinobusy – jeden w Zakładzie Usług Naprawczych, a drugi w Nadleśnictwie. Pewnie ich głównym zadaniem było dowożenie pracowników, ale któryś z nich chyba też służył do przewozu uczniów do szkoły w Człopie. Raczej na pewno po roku 1990 zarówno „bonanza” jak i Osinobusy trafiły w ręce prywatne i być wykorzystywane zarobkowo przez ich nowych właścicieli. Osobiście miałem okazję jechać dwukrotnie Osinobusem – jakoś w 1991 i w 1998 roku – oba przejazdy miały charakter „czarteru”.
Typowym (jak na tamte czasy) autobusem szkolnym funkcjonującym w Człopie na przełomie lat 1980. i 1990. był Jelcz 080 (zobacz w Wikipedii) bodaj w niebiesko-kremowym kolorze z 31 miejscami siedzącymi. Oprócz regularnych dowozów uczniów do szkoły, służył też do wyjazdów na wycieczki klasowe – piszący te słowa jechał nim do kina w Wałczu na pokaz filmu „Lista Schindlera”, co oznacza, że autobus był w ruchu jeszcze w 1993 lub 1994 roku. Z kolei mój brat pamięta uroczystość na szkolnym boisku (najpewniej w 1999 roku), podczas której „oddano do służby” tak zwanego gimbusa marki Autosan H6-10.03S „Żaczek” (zobacz w Phototrans). Autobus z 22 miejscami siedzącymi, w roku 2016 został wycofany z użytku. Obecnie Szkoła Podstawowa w Człopie dysponuje dwoma busami – tak zwanym „małym busem” (Ford Transit Custom, miejsca dla 7 pasażerów i opiekuna) i „dużym busem” (Ford Transit, miejsca dla 17 pasażerów i opiekuna).
PKS Wałcz w którymś momencie zaczął realizować kursy szkolne zlecane w postępowaniu przetargowym przez władze miasta i gminy. Tak było na przykład w roku szkolnym 2013/2014, kiedy autobusy PKS Wałcz przewoziły uczniów na trasach z Człopy do: Drzonowa, Jaglic, Jeleni, Mielęcina, Pieczysk, Przelewic, Rusinowa, Wołowych Lasów.
Przewozy (przed)szkolne w roku szkolnym 2023/2024 wykonywane są przez pojazdy firm prywatnych:
Wałeckie Towarzystwo Przewozowe Lasocki:
– trasa Mielęcin–Wołowe-Lasy–Jaglice–Drzonowo Wałeckie–Człopa;
– trasa Drzonowo–Pieczyska–Przelewice–Człopa
Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Tomasz Dul:
– trasa Jelenie–Miradź–Brzeźniak–Golin–Człopa (dla uczniów i przedszkolaków);
– trasa Mielęcin–Wołowe-Lasy–Jaglice–Drzonowo Wałeckie–Człopa (dla przedszkolaków).
Ponadto busy szkolne („mały” i „duży”) obsługują:
– trasa Człopa–Trzcinno–Wołowe Lasy (kolonia) –Mielęcin–Człopa (szkoła)–Wałcz;
– trasa Człopa–Dłusko–Szczuczarz–Człopa (przedszkole)–Człopa (szkoła)–Bukowo–Czaplice–Człopa (szkoła)–Człopa (przedszkole)–Dzwonowo–Człopa (przedszkole)–Człopa (szkoła)–Trzebin–Człopa (Glinianki)–Człopa (szkoła)–Przelewice–Pieczyska–Drzonowo–Człopa (przedszkole).
Rozkłady jazdy każdorazowo dopasowywane są do planów zajęć korzystających z nich uczniów i przedszkolaków.
Wspomniane powyżej Przedsiębiorstwo Wielobranżowe Tomasz Dul to nowa odsłona części transportowej Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowo-Transportowego Zbigniew Tymecki z Człopy, które już co najmniej w 2009 roku po wygranym postępowaniu przewoziło przedszkolaków i uczniów z terenu gminy. Oprócz tego typu działalności, autobusy tej firmy wykonywały też kursy okazjonalne, jak choćby jednodniowe wyjazdy w sezonie letnim do miejscowości nadmorskich. Zestawienie taboru tego przewoźnika można obejrzeć na stronie Phototrans (kliknij, aby przejść).
Na koniec polecamy lekturę wpisu Wspomnienia pana Marka Maciejasza o Człopie (kliknij, aby przejść), w którym Pan Marek przekazał o wiele więcej wiadomości na temat działalności PKS Wałcz (i nie tylko).
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Agrofoto.pl (dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Phototrans.pl (pojazdy i przewoźnicy: gimbus, Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej sp. z o.o. w Wałczu, Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo-Usługowo-Transportowe Zbigniew Tymecki; dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Polona.pl (dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Wikipedia.org (hasła: Jelcz 080, Jelcz PO-1, Osinobus, Państwowa Komunikacja Autobusowa; dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Profil FB Marka Ostromeckiego (dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Profil FB Towarzystwa Historycznego „Dzierżykraj” w Człopie (dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Rozkłady jazdy dostępne na stronach: bip.umww.pl, czlopa.pl, spczlopa.pl, wtp.com.pl (dostęp 14 stycznia 2024 roku)
Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief, nr 10/1984
Deutsch Krone – Stadt und Kreis, opracował Karl Ruprecht, Bad Essen 1981
Encyklopedia filatelistyki, pod redakcją Tadeusza Hampela, Warszawa 1993
Heimatstadt – Heimatkreis Deutsch Krone, opracował Hans-Georg Schmeling, Bad Essen 1996
Rozkład jazdy autobusów 31.V.1981-22.V.1982. 6. okręg komunikacyjny; województwa: koszalińskie, pilskie, słupskie, Warszawa 1981
Zygmunt Boras, Ryszard Walczak, Andrzej Wędzki, Historia powiatu wałeckiego w zarysie, Poznań 1961
Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994)
Andrzej Mielcarek, Transport we wschodnich prowincjach Niemiec w latach 1919–1945, Szczecin 2019
Robert Nowicki, PKS Wałcz. 70 lat działalności 1953-2023, [Wałcz] 2023
Wojciech Połomski, Pojazdy samochodowe i przyczepy Jelcz, część 1. i 2., Sulejówek 2022-2023 (dodruk)
Franz Schultz, Geschichte des Kreises Deutsch-Krone, Deutsch Krone 1902
Lech Zimowski, Geneza i rozwój komunikacji pocztowej na ziemiach polskich, Warszawa 1972
Oraz informacje uzyskane od kilkorga mieszkańców Człopy, którym w tym miejscu składam serdeczne podziękowania za ich ogromną pomoc w stworzeniu tego wpisu.
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku