Człopa na mapach

Zacznijmy od map archiwalnych. Zanim jednak cofniemy się o 250 lat, przedstawmy współczesną Człopę na mapie w skali 1:25000 z geoportal.gov.pl w trzech ujęciach: sporządzoną w oparciu o Bazę Danych Obiektów Topograficznych BDOT10k, „zmiksowaną” z podkładem – zobrazowaniem LIDAR i samo zobrazowanie LIDAR. Zobrazowanie LIDAR ma ułatwić uchwycenie różnic i podobieństw w ukształtowaniu powierzchni terenu. Właśnie taki zasięg będzie punktem wyjściowym dla dalszych przedstawień Człopy w ujęciach kartograficznych:

A teraz już przegląd map. W tym miejscu mała uwaga – spróbujemy jak najmniej ingerować w kompresję plików źródłowych map, jednak czasami będzie to konieczne ze względu na ograniczony rozmiar przestrzeni na serwerze. Dlatego czasami mapy wyglądać będą nieszczególnie…

Mapa Schmettaua (Schmettausche Kartenwerk) 

Mapa powstała w latach 1767-1787 w ramach projektu skartowania terenów Prus na wschód od Wezery, prowadzona pod kierownictwem pruskiego oficera i kartografa Friedricha Wilhelma Karla von Schmettau. Powstało 270 arkuszy (sekcji) w skali 1:50000 – każdy o wymiarach 97 na 64 centymetry – Człopa znalazła się na arkuszu numer 55 (niestety nie wiem, w którym dokładnie roku dokonano pomiarów tego terenu – przed czy po I rozbiorze Polski). Orientacja mapy północna. Oryginał przechowywany jest w zbiorach kartograficznych Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; Kartenabteilung (sygnatura L 5420 – Blatt 55).

W porównaniu z mapą współczesną widoczne jest znaczne zniekształcenie przedstawienia – szczególnie dotyczy to jezior. Ukazana rzeźba terenu nie zmieniła się zbytnio do czasów współczesnych. Miasto o regularnym układzie ulic, który dotrwał w podobnej formie do 1945 roku, a częściowo i do dziś. Brak oznaczenia kościoła. W obrębie miasta oznaczono jedynie młyn wodny dla mielenia ziarna („Korn Muhl”) w miejscu gdzie Cieszynka wypływa z Jeziora Młyńskiego. Drogi prowadzące do miasta również mają swoje obecne odpowiedniki. Wyraźne odznaczono zwartą zabudowę przedmieścia na południowym brzegu Cieszynki oraz pojedyncze domy przy drodze do Bukowa (to ta droga wiodąca prosto na wschód, z zaznaczonymi szpalerami drzew na poboczach) i w kierunku Jeziora Młyńskiego. Do Wałcza prowadziła droga w kierunku Krąpiela i Miłogoszczy (czyli dzisiejsza ulica Polna). Ciemnozielony kolor wokół miasta to zapewne oznaczenie łąk i pól mieszkańców.

Przy lewym krańcu powyższego fragmentu widoczne oznaczenie „Schloss B”, czyli „Schloss Berg” – „Góra Zamkowa”, dzisiejsze grodzisko nad jeziorem Kamień. Z kolei przy prawym krańcu, tuż przy Jeziorze Młyńskim, oznaczono cegielnię („Zigl”, czyli „Ziegelei”). Określenie „Ficht Holz” na szarym tle oznacza dosłownie „drewno sosnowe”, czyli pewnie chodziło o określenie, że to lasy sosnowe. Z kolei częsty skrót „Br” oznacza zapewne „Bruch”, czyli bagno, błoto, trzęsawisko czy ugór – faktycznie, odnosi się każdorazowo do nadrzecznych łąk.

Mapa specjalna Dystryktu Noteckiego (Spezialkarte vom Netzedistrikt)

Mapa powstała w roku 1789 i składająca się z 14 arkuszy (wymiary pojedynczego arkusza to 90 na 55 centymetrów), której twórcą miał być kartograf Karl Ludwig von Oesfeld. Uznaje się, że powstała w oparciu o mapę Schmettaua (też w tej samej skali – 1:50000) i była przeznaczona dla użytku „prześwietnego” departamentu wojennego (Special-Carte vom Netze District zum Gebrauch Eines Hochpreisslichen Militair Departements). Człopa trafiła na arkusz numer 2. Oryginał mapy przechowywany jest w zbiorach kartograficznych Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; Kartenabteilung (sygnatura N 10062 – Blatt 2).

Jeżeli przyjrzeć się, to faktycznie przedstawienie Człopy i jej okolic nie różni się zbytnio od tego, co ukazał Schmettau, może za wyjątkiem braku tego „rozciągnięcia” na osi wschód-zachód. Użyto innych oznaczeń dla lasów; brak większości nazw miejscowych; nie wykazano zabudowy na południowym brzegu Cieszynki. Za to zdecydowanie wyraźniej widać przebieg drogi, biegnącej po skosie przez podmiejskie ogrody (uprawy) od przeprawy przez Cieszynkę w kierunku skrzyżowania dróg do Golina i Załomu.

Mapa Schroettera (Schroettersche Landesaufnahme) 

Mapa powstała w latach 1796-1802 w ramach pomiarów Prus Wschodnich i Zachodnich pod kierownictwem Friedricha Leopolda von Schröttera. Powstało 140 arkuszy (sekcji) w skali 1:50000 – Człopa znalazła się na arkuszu numer 105 (niestety nie wiem, w którym dokładnie roku dokonano pomiarów tego terenu). Orientacja mapy północna. Oryginał przechowywany jest w zbiorach kartograficznych Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; Kartenabteilung (sygnatura N 1020 – Blatt 105).

W porównaniu z mapą Schmettaua, widać o wiele większą dokładność i bogactwo szczegółów – sieć dróg i ich zróżnicowanie, szersze ukazanie pokrycia terenu i oznaczenie ważniejszych obiektów w mieście. Tym razem pola i łąki mieszkańców oznaczono bardzo podobnie jak zwartą zabudowę, co jest mylące w pierwszym momencie. Na terenie miasta oznaczono dwa młyny przy Jeziorze Młyńskim (gdzie wypływa Cieszynka) – „Walk, Mahl und Schn[eide] M[ühl]”, czyli folusz, młyn do mielenia mąki i tartaczny (któryś musiał mieć przynajmniej dwa koła) oraz kuźnię miedzi („Kupfer Ham[m]er”) na strumyku między jeziorem Miejskim a Cieszynką. Dodatkowo drewniany kościół katolicki, cmentarze, urząd leśny („Forst Amt Schloppe”) i „dobra rycerskie” („Rittergut”).

Niedługo po ukończeniu prac nad Mapą Schroettera, zapadła decyzja o wydaniu jej pomniejszonej wersji (skala 1:150000) drukiem. Ze sporządzonych odręcznie 140 arkuszy zrobiło się 25 arkuszy sporządzonych w technice miedziorytu przez pięciu rytowników, z których odbitki zostały opublikowane w latach 1802-1812 pod tytułem Karte von Ost-Preussen nebst Preussisch Litthauen und West-Preussen nebst dem Netzdistrict aufgenommen unter Leitung des Königl. Preuss. Staats Ministers Frey Herrn von Schroetteer in den Jahren von 1796 bis 1802. Wydawnictwo to jest dostępne w zasobach bibliotek cyfrowych w wolnej domenie. Poniżej fragment arkusza XIX, na którym znalazła się Człopa.

W stosunku do oryginału widać wyraźnie generalizację – zniknęły nazwy miejscowe i kolory, pozostawiono jedynie oznaczenia ważniejszych urzędów i młynów. Warto wspomnieć, że mapa doczekała się legendy (arkusz II), z której wynika, że Człopa została skategoryzowana jako małe miasto, w którym istniał kościół, mieścił się urząd leśny, trzy młyny wodne, stacja pocztowa („Post Station”; symbol trąbki pocztowej pod nazwą miasta) oraz – być może – folwark (oznaczenie w kształcie kwadratu w okolicach dzisiejszej ulicy Polnej).

Mapa domeny trzcianecko-człopskiej napoleońskiego marszałka Berthier

Tym razem produkt francuskich kartografów, którzy około 1810 roku sporządzili mapę domeny trzcianecko-człopskiej zatytułowaną Plan des domaines de Schoenlanke et Schloppe. Dzieło to, w skali 1:20000, przedstawiało dobra w 1807 roku sprezentowane przez Napoleona, których właścicielem został jego marszałek Louis-Alexandre Berthier. Orientacja północna-zachodnia (północ jest mniej więcej na godzinie jedenastej). Oryginał przechowywany w Archives Nationales á Pierrefitte-sur-Seine, zespół Fonds du maréchal Berthier (XVIIe-XXe siècles), sygnatura AP/173bis/81.

Wyraźnie widać, że Francuzi nie skupiali się na nazwach lokalnych, a bardziej interesowało ich ukształtowanie i pokrycie terenu oraz szczegółowe przedstawienie zabudowy. A tę rozróżnili następująco: kolor czerwony – budynki kryte gontem (choć słownik współczesny tłumaczy słówko „thuile” jako „dachówka”, ale ta raczej nie była wtedy jeszcze tak rozpowszechniona ze względu na swoją cenę); czarny – budynki kryte słomą. Sama zabudowa centralnej części Człopy nie była jeszcze aż tak zwarta, jakby wydawało się po rzucie oka na mapy niemieckie. Tereny wokół miasta pokryte jednolitym kolorem „zielonym” to lasy („Bois”). W legendzie występują jeszcze torfowiska lub bagna oraz łąki, ale nie podejmuję się jednoznacznie stwierdzić, które rozciągały się wzdłuż rzek. Żadna z dróg w rejonie Człopy nie została oznaczona jako drogi główne – te wykreślone podwójną linią ciągłą to drogi lokalne, a te z jedną linią przerywaną to ścieżki. Ciekawe, że nie oznaczono żadnego z młynów, choć ich symbole istnieją w legendzie. Za to wykazano cegielnię przy Jeziorze Młyńskim („Brufucterie”).

Pruskie mapy stolikowe (Preußische Urmesstischblätter i Topographische Karte vom Preußischen Staat)

Po Kongresie Wiedeńskim z 1815 roku, w Prusach podjęto decyzję o sporządzeniu map uwzględniających najnowsze zmiany terytorialne. Do ich realizacji wykorzystywano stoliki miernicze (topograficzne, po niemiecku der Messtisch – to stąd wzięło się określenie takich map jako „messtischblaty”), stosując skalę 1:25000. W przyszłości ręcznie rysowane arkusze (o wymiarach około 45 na 45 centymetrów, orientacja północna) miały się stać bazą dla stworzenia mapy w skali 1:100000. Prace trwały mniej więcej w latach 1820-1838 (ale w związku z aktualizacjami i ujednolicaniem poszczególnych arkuszy, zamyka się ten okres nawet do 1876 roku). Zadanie to wykonywali oficerowie pruskiej armii lub cywilni specjaliści w niej zatrudnieni. Ponad 2000 oryginalnych arkuszy przechowywanych było w pruskim sztabie generalnym, a po 1919 roku zostały przekazane do Pruskiej Biblioteki Państwowej. Obecnie przechowywane są w zbiorach kartograficznych Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz; Kartenabteilung (sygnatura N 729).

Widać wyraźnie, że ujęcie terenu zdecydowanie przypomina współczesne mapy topograficzne. Człopa znalazła się przy górnej krawędzi arkusza numer 1495 (sporządził go von Splitgerber – „Premier Lieut[enant] im Garde Jäger Bat[aillon]”), dlatego koniecznym było dołożenie dolnego fragmentu arkusza numer 1415 (sporządził go Wernecke – „Lieut[enant] der ersten Jäger Abtheilung”). Widoczne są już pierwsze regularne przesieki w lesie na północ od miasta – zaczęła się gospodarka leśna. Wzdłuż rzeki i strumieni podmokłe łąki, czasami z krzewami (chaszczami). Panowie porucznicy – zdarzało się – odmiennie oceniali kategorię tych samych dróg, ale obecna szosa Gorzów Wielkopolski-Wałcz zaznaczona jest na obu arkuszach jako droga o statusie wyższym od pozostałych. W obrębie miasta naniesiono trzy cmentarze (w okolicy obecnego) – największy z nich to pewnie cmentarz ewangelicki, poza tym katolicki i żydowski. Widoczne są również trzy młyny wodne – jeden na strumieniu przepływającym z Jeziora Miejskiego do Cieszynki, a dwa – na dwóch różnych odpływach Cieszynki z Jeziora Młyńskiego. W miejscu budynku dzisiejszego nadleśnictwa oznaczenie „O.F.” („Oberförster”) – co też oznacza nadleśnictwo. Zabudowa najstarszej części miasta zwarta, o regularnej siatce ulic; wyodrębniono kościół katolicki i świątynię ewangelicką. Wokół sporo – nazwijmy to umownie – ogrodów (to ta ciemna zieleń). Niewielkie trójkąty przy szosie to kamienie milowe. Drogi wychodzące z miasta na południe mają przebieg zbliżony do współczesnych ulic południowej części Człopy. Przy szosie (na wysokości skrzyżowania z dzisiejszą ulicą Kolejową) widoczna posesja w przyszłości nazywana „Schutzwald”.

Odręcznie sporządzone arkusze Preußische Urmesstischblätter nie zostały upublicznione. Podobnie jak przy mapie Schroettera, na ich podstawie sporządzono w technice miedziorytu i litografii mapę w skali 1:100000. Zwykle określa się ją jako Topographische Karte vom Preußischen Staat (pełna nazwa brzmiała Topographische Karte vom Preussischen Staate mit Einschluss der Anhaltschen und Thüringschen Länder i liczyła – według różnych źródeł – od 319 do 601 arkuszy). Podobno jej wydawanie rozpoczęło się od 1841 roku. Odbitki są dostępne w domenie publicznej w zasobach bibliotek cyfrowych. Datowana na 1850 rok (ale oddająca stan z 1833 roku) kopia jest przechowywana w zbiorach Biblioteki Narodowej w Warszawie (udostępniono ją w portalu Polona). Człopa tym razem znalazła się na arkuszu 138.

Mimo generalizacji, mapa znakomicie oddaje pierwowzór. Siatka dróg, ukształtowanie terenu, roślinność – wszystko się zgadza. Zniknęły pojedyncze budynki (w tym siedziba nadleśnictwa), ale cała reszta została. Aż szkoda, że mapa jest wyłącznie jednobarwna.

Mapa Reymanna (Reymann’s Special-Karte)

Daniel Gottlob Reymann, inspektor w administracji zbiorów kartograficznych króla pruskiego, na przełomie XVIII i XIX wieku rozpoczął pracę redakcyjną nad mapą w skali 1:200000 obejmującą tereny Niemiec i krajów sąsiednich (Topographische Specialkarte des Preussischen Staats und der angrenzenden Länder). Jej dokładność miała być wystarczająca dla celów wojskowych. Począwszy od 1806 roku Reymann wydawał kolejne arkusze, a po jego śmierci prace przy tworzeniu następnych kontynuowali Karl Wilhelm von Oesfeld i Friedrich Handtke. Ta trójka opracowała około 330 arkuszy. W późniejszych latach osiągnięto łączną liczbę 529 map, a po kolejnej zmianie podmiotu opracowującego liczba ta zmieniła się na 796. Pokrywały pas obszaru od południowego wybrzeża Bałtyku do Czech, Austrii i Węgier oraz od Litwy po zachodnią Francję, Belgię i Holandię. Wojsko pruskie używało jej do 1888 roku, a aktualizowana była do roku 1908. Mimo udziału wielu kartografów, całe wydawnictwo utarło się nazywać od nazwiska pierwszego autora „Mapą Reymanna”. Wydawana była w różnych formach: zbiorczo jako atlasy, w zestawach obejmujących określony obszar lub jedynie jako wybrane pojedyncze arkusze. Arkusz miał wymiary 34 na 23 centymetry i wykonany był w technice miedziorytowej, zwykle jednobarwny (czasami z oznaczonym kolorami przebiegiem granic). Rozprowadzany był również na rynku cywilnym. Mankamentem tej mapy jest częsty brak datacji na poszczególnych arkuszach, a wznawiano ją przez niemal cały XIX wiek. Dlatego w zbiorach udostępnionych w internecie spotyka się kolekcje zestawione z arkuszy między innymi z lat 1832, 1842, 1850, 1864, 1870, 1879, a w większości z nieustalonego okresu.

Dla Człopy znalazłem w sieci dwie mapy różniące się między sobą. Na pierwszej z nich – na której pojawia się dopisek z podaniem roku 1851 – droga prowadząca z Człopy do Trzebina jest oznaczona jako pośledniejsza niż ta do Dzwonowa i dalej do Dobiegniewa. Natomiast na drugim arkuszu obie te drogi są już oznaczone jako tej samej kategorii. Podobno w roku 1867 otwarto zmodernizowaną szosę Wieleń-Człopa-Tuczno (Złocieniec), co znaczyłoby, że niedatowany arkusz pochodzi z okresu po tym właśnie roku. Zresztą zobaczcie sami:

Poza tym dostrzec można na późniejszym arkuszu nowe lub zmienione nazwy pobliskich folwarków. W przypadku samej Człopy nie odnotowano żadnych różnic – obszar zabudowy, liczba i lokalizacja młynów nie zmieniła się. Jeżeli przyjrzeć się uważnie, to można dojść do wniosku, że wedle twórców tych map, Cieszynka albo przepływała przez północną część miasta, albo nie nanieśli jej biegu na odcinku od miasta do ujścia rzeczki znanej jako „Mühlenfliess” lub połączyli te dwa cieki. Skala mapy wymusiła pominięcie wielu szczegółów. To nie pozwala na jednoznaczną odpowiedź, czy ukazany na niej obraz Człopy został faktycznie „zaczerpnięty z natury”, czy też jest pochodną wcześniejszych publikacji kartograficznych. Jeżeli to pierwsze, to można wysnuć wniosek, że miasto przez ponad trzydzieści lat – od 1833 roku – znacząco nie rozbudowało się.

Mapy stolikowe i mapa Rzeszy Niemieckiej

W drugiej połowie XIX wieku Niemcy zaczęli równolegle wydawać dwie serie map różniące się przyjętą skalą: „Messtischblatt” w skali 1:25000 oraz Karte des Deutschen Reiches w skali 1:100000.  Dlatego też, aby zachować chronologię, najpierw nastąpi prezentacja każdej z serii, a dopiero potem  oddamy się przeglądowi Człopy na wybranych arkuszach tych wydawnictw.

Mapa stolikowa (Messtischblatt/Messtischblätter)

Po zjednoczeniu państw niemieckich w 1871 roku, zdecydowano o skartowaniu wedle ujednoliconych zasad terenu całego Cesarstwa Niemieckiego. Prace koordynował urząd nazwany Königlich Preussische Landesaufnahme (Królewski Pruski Urząd Pomiarów Kraju), a realizowały je komórki niemieckiego Sztabu Generalnego. Powstałe w ramach tego przedsięwzięcia mapy miały skalę 1:25000, co umożliwiało ukazanie naprawdę wielu szczegółów (1 centymetr na mapie równał się 250 metrom w terenie). Pierwsze z nich opublikowane zostały w 1877 roku, a do 1915 roku ukazało się 3307 arkuszy (choć spotyka się też liczbę 5239 arkuszy lub 3065 do 1931 roku). Całkowite pokrycie terenu Niemiec „messtischblattami” dokonało się w 1931 roku. Aż do 1944 roku wydawano przedruki tych map, w międzyczasie były też aktualizowane (podobno średnio co 25 lat). Zwykle stosowano na nich jeden lub dwa kolory: czarny i niebieski (dla zbiorników i cieków wodnych); później kolorem brązowym oznaczano warstwice. Pojedynczy arkusz mierzył około 46 na 46 centymetrów, do tego dochodziły marginesy, których szerokość była różna w zależności od roku wydania. Aż do 1936 roku numeracja arkuszy była ciągła (od północnego zachodu po południowy wschód), a później czterocyfrowy numer odzwierciedlał pas (dwie pierwsze cyfry) i słup (dwie ostatnie cyfry). Człopa – jak to zwykle z nią bywa w przypadku map – znalazła się na łączeniu dwóch arkuszy: na północno-wschodnim skraju arkusza numer 1495 (po roku 1936 – 2962) „Schloppe” i  południowo-wschodnim arkusza numer 1415 (2862) „Tütz”. Poszczególne arkusze bez problemu można znaleźć w internecie (najlepiej zacząć od skorowidza projektu Mapster), jednak wielość wznowień powoduje, że nie sposób dotrzeć do każdej wydanej aktualizacji danego arkusza.

Mapa Rzeszy Niemieckiej (Karte des Deutschen Reiches)

Następczyni mapy Reymanna, nawiązująca do Topographische Karte vom Preußischen Staat, a powstała w oparciu o „messtischblatty”, na mocy porozumienia z 1878 roku o stworzeniu jednolitej mapy topograficznej Cesarstwa Niemieckiego w skali 1:100000. Znana jest również po nazwą Generalstabskarte (Mapa Sztabu Generalnego). Cały obszar Rzeszy objęła w 1909 roku i zamknęła się w liczbie 674 arkuszy. Aktualizowana co kilka lat, wydawana była do 1945 roku. Drukowana w technice miedziorytu jako jednobarwna (czarna), dodatkowo ręcznie kolorem oznaczano przebieg granic oraz cieki i zbiorniki wodne (niebieski). Pod koniec XIX wieku wprowadzono kolor brązowy dla oznaczenia rzeźby terenu. Pojedynczy arkusz liczył około 35 na 28 centymetrów. Wydawano je w formie jednolitego arkusza papieru oraz (raczej te XIX-wieczne edycje) podklejane na płótnie, a pojedynczy arkusz pozbawiony marginesów, dzielony był na 4, 6 lub 8 części (co ułatwiało składanie i przechowywanie takiej mapy). Dla potrzeb wojskowych drukowano połączone – zwykle po cztery – arkusze, tak zwane „grossblatty”. Ukazywały się też mapy dla celów administracyjnych, przeglądowych czy turystycznych, które miały inny zasięg niż arkusze właściwe. W wypadku tej mapy Człopa znalazła się niemal w centrum arkusza numer 221 „Schloppe” (a w północno wschodnim kwadracie „grossblattu” numer 54 „Arnswalde – Schloppe – Friedeberg (Nm.)”). Niemcy na potrzeby działań wojennych „przedłużyli” zasięg tej mapy dalej na wschód – wykorzystując materiały kartograficzne pozyskane z innych krajów, stworzyli tak zwaną Karte des westlichen Russlands (Mapa Zachodniej Rosji). Obecnie w internecie bez trudu można obejrzeć poszczególne arkusze – komplet dostępny jest na stronie David Rumsey Map Collection jak również na stronie projektu Mapster. Ale również czasami trudno jest znaleźć wszystkie kolejne wydania danego arkusza.

A teraz pora przejść do prezentacji fragmentów wyżej opisanych map. Nie będą to wszystkie edycje, a jedynie te, na których udało się dostrzec zmiany w rozwoju przestrzennym Człopy i najbliższych jej okolic.

Mapa sporządzona w dużej skali, gdzie ukształtowanie terenu ukazano za pomocą warstwic i ustalonych symboli. Wydana w 1878 roku, ale sporządzona mogła być dwa lata wcześniej. Lasy zajmują obszar w granicach zbliżonych do dzisiejszych (i jak dziś, były to głównie lasy iglaste), widoczne przesieki i numeracja oddziałów leśnych. Dolina Cieszynki oznaczona jako podmokła, a w najbliższej okolicy miasta wykorzystywana pod uprawy (ukośne, jaśniejsze szrafowanie) – między rzeką a drogą do Golina i Załomu, widoczna droga wśród tych pól z mostkami nad rowami odwadniającymi. W zakolu rzeki, powyżej wzniesienia „Baumgarts-B[erg]”, dostrzeżemy pięć symboli w kształcie prostokątów – tak oznaczano miejsca pozyskiwania torfu (podobne widać w zagłębieniach terenu pomiędzy dzisiejszymi Bogdankami i Jeziorem Trzebińskim i na południe od tego jeziora). Główne drogi prowadzące do Człopy oznaczone są jako szosy, czyli były zdecydowanie czymś lepszym niż zwykła droga gruntowa. Wzdłuż niektórych z nich, bezpośrednio przed zabudowaniami miejskim, widać czarne prostokąty – są to zapewne stodoły służące mieszkańcom miasta do gromadzenia zbiorów. Po raz pierwszy na mapie widać zabudowania dzisiejszej leśniczówki Raczyk (ówcześnie było to wybudowanie przynależne do Człopy: „Abbaue zu Schloppe”). Za to jako leśniczówki (F.H. – obstawiam rozwinięcie skrótu jako „Forsthaus”) oznaczone są dwa inne obiekty: późniejsza leśniczówka „Schutzwald” przy skrzyżowaniu dróg z Dzwonowa i Trzebina oraz – do niedawna – leśniczówka Zwierz przy drodze do Tuczna. Przy tej samej drodze oznaczono budynki domu dróżnika szosowego (Ch.H. – Chaussehaus), które w przyszłości zostaną przekształcone w leśniczówkę o nazwie właśnie „Chaussehaus”. Również po raz pierwszy odnotowano na mapie istnienie domu strzeleckiego („Schutzenhaus”), ulokowanego na prostokątnej posesji mniej więcej w miejscu dzisiejszego stadionu. Na lewo od cmentarzy: chrześcijańskiego (Khf. – Kirchhof) i innych wyznań (Bgr.Pl. – Begräbnissplatz) – w tym wypadku chodzi o żydowski kirkut – widać symbol wiatraka ustawionego na kozłach, tak zwanego koźlaka. Po przeciwnej stronie miasta widać, że Cieszynka uchodziła z Jeziora Młyńskiego w dwóch miejscach i każde takie koryto „uzbrojono” w młyn(y) wraz z zabudowaniami towarzyszącymi. Jeżeli dobrze rozszyfrowałem skróty, to funkcjonowały tam: folusz (W.M. – Walkmühle), młyn zbożowy i tartaczny (M.u.S.M. – Mahl- und Sägemühle). Co ciekawe, nie wykazano młyna na strudze płynącej od jeziora Miejskiego do Cieszynki (choć wcześniej i później funkcjonował). Przy południowym brzegu Jeziora Trzebińskiego widoczne zabudowania opisane jako „Stärke Fabr[ik]” – więc to tu mogła mieścić się człopska wytwórnia krochmalu. Zwarta zabudowa miejska skupiała się głównie na północ od koryta rzeki, a na południe od niego sięgała do zbiegu dzisiejszych ulic Strzeleckiej i Południowej. Dalej na południe widoczne oznaczenie sadu (w miejscu dzisiejszej szkoły podstawowej). Od strony południowej bliżej miasta można zaobserwować występowanie drzew liściastych. W samym mieście zaznaczone zostały dwie świątynie: kościół katolicki pod wezwaniem świętego Wojciecha oraz zbór ewangelicki. Nie pokazano za to synagogi – w miejscu, w którym się znajdowała widać co prawda jakby czarny prostokąt, ale czy na pewno miałoby to być celowe oznaczenie? Budynki nadleśnictwa tworzą wyraźny czworokąt (O.F.), nieco powyżej dodatkowe oznaczenie (stylizowane poroże), które jest na tyle odsunięte, że można byłoby zastanawiać się, czy nie miało ukazywać jeszcze innego budynku administracji leśnej (sądzę jednak, że twórcy mapy nie chcieli wpisywać tego symbolu na szrafowaniu).

Większa skala i większa generalizacja. Pominięto pomniejsze drogi, część symboli i opisów, zaokrąglono wartości punktów wysokościowych. Co ciekawe, zamiast warstwic zastosowano kreskowanie na oznaczenie rzeźby terenu. Dom dróżnika szosowego przy drodze do Tuczna jest oznaczony jako leśniczówka (F.). Brak jednoznacznego oznaczenia kościoła katolickiego. Poza tym w zasadzie brak różnic w porównaniu z mapą z roku 1878.

Nie udało mi się dotrzeć do arkusza numer 1415 z 1902 roku, by ukazać tereny na północ od miasta w tamtym czasie. Ale najważniejsze działo się wtedy na południu – do Człopy dotarła kolej! Uroczyście otwarta w 1899 roku linia kolejowa łącząca Człopę i Krzyż, w tym czasie jeszcze kończyła się przed szosą prowadzącą w stronę Dzwonowa i dalej, do Gorzowa Wielkopolskiego. Skrótem „Bhf.” (Bahnhof) oznaczono dworzec, torowisko przy szosie „blokował” pojedynczy budynek – czy była to wieża ciśnień? Linia kolejowa przedstawiona została jako jednotorowa, ale raczej musiał istnieć choć kawałek drugiego toru, aby lokomotywa mogła objechać wagony przed powrotnym kursem (bo trudno mi wyobrazić sobie pchanie kilku wagonów przez trzydzieści kilometrów). Śmiem wysnuć przypuszczenie, że pojawienie się pociągów w Człopie spowodowało, iż w pobliżu stacji uruchomiono aż dwa tartaki: „Sägewerk Schutzwald” przy dzisiejszej ulicy Kolejowej oraz ten oznaczony skrótem D.S. – Dampfsäge[werk] (tartak parowy) w okolicach dzisiejszego przedszkola. Ponadto budynkami wypełnił się „kwartał” mieszczący dziś zakłady meblarskie „Iliko”. Poza tym nie widać innych zmian.

O rok późniejsza edycja „setki” dopowiada nam, że tartak „Schutzwald” również był tartakiem parowym. Natomiast w porównaniu do edycji z roku 1879 widać drobną zmianę przebiegu drogi leśnej w okolicach dzisiejszej leśniczówki Raczyk, nieco większe zmiany w układzie dróg leśnych na północ od Człopy i w tym samym obszarze powiększenie terenów zalesionych. Zabudowania wcześniej oznaczane jako leśniczówka „Chaussehaus”, teraz ukazane są jako gajówka (W.W. – Wald-Wärterhaus).

Pierwsze, co rzuca się w oczy na powyższej mapie, to przedłużenie linii kolejowej z Człopy do Wałcza (otwarcie pod koniec 1904 roku). Tor szerokim łukiem ominął miasto od zachodu, przecinając dolinę Cieszynki po specjalnie wzniesionym nasypie, w który wkomponowano most nad rzeką (przy czym jej koryto zostało na krótkim odcinku przesunięte bliżej południowej krawędzi doliny) i wiadukt nad drogą do Golina i Załomu. Dalsze dwa wiadukty znalazły się na skrzyżowaniach toru z szosą do Tuczna i drogą do dzisiejszej tak zwanej Rynny Grodzisko. W niektórych miejscach należało puścić tor w przekopach. Jeden z nich podzielił parcelę z domem strzeleckim; można przypuszczać, że pierwotny budynek został rozebrany, a na zachód od torów wzniesiono mniejszy. Przy dworcu widać zaznaczone co najmniej dwa tory kolejowe. Leśniczówka znana dziś jako Zwierz, wówczas była określana jako leśniczówka „Schloppe”.

Podobnie jak w przypadku „setki” z 1903 roku, tak i tu widać „inspirację” o rok wcześniejszą „dwudziestką piątką”. Linia kolejowa biegnie od Człopy dalej na północny wschód, ale nie zaznaczono na niej wiaduktu nad drogą do Rynny Grodzisko. Za to wyraźniej zaznaczone jest położenie nowego domu strzeleckiego (ale nie zniknął czarny kwadracik sytuujący poprzedni budynek – jest to zrozumiałe, zważywszy na ówczesną technologię tworzenia matryc do druku, opierającą się na rytownictwie).

Przegląd późniejszych wydań map (lata 1918, 1933, 1934 dla skali 1:25000 i lata 1919, 1922 dla skali 1:100000) wykazał, że tylko powielano wcześniejsze edycje, ograniczając się co najwyżej do zmiany zastosowanych skrótów lub oznaczeń. Na mapach nie odnotowano żadnych zmian dotyczących rozwoju miasta (podobnie było pod koniec XIX wieku). Zapewne aktualizacji map w ówczesnych Niemczech nie sprzyjała sytuacja polityczno-gospodarcza. Jednak w ten sposób straciliśmy możliwość obserwowania chyba największego powiększenia się obszaru miasta w jego historii. Dwie mapy poniżej ukazują w zasadzie już koniec tego procesu.

Nie ulega wątpliwości, że ta edycja została uczciwie zaktualizowana – w niektórych miejscach poprawiono rysunek rzeźby terenu i brzegów jezior, oznaczono wykopy, w których poprowadzono linię kolejową. Ze zmian, które zaszły od 1907 roku w okolicy Człopy: podwyższono standard dróg do Załomu i Czaplic; zwiększyła się powierzchnia lasów na północ od miasta i nieco zmienił się układ i charakter dróg leśnych; posesja leśniczówki / gajówki „Chaussehaus” straciła oznaczenie przynależności do administracji leśnej; zmniejszył się teren upraw w dolinie Cieszynki na zachód od miasta; brak opisu posesji nad Jeziorem Trzebińskim jako fabryki krochmalu. Samo miasto znacząco rozbudowało się: powstało tak zwane (przez ówczesnych mieszkańców) Nowe Miasto (ewentualnie Przedmieście Dworcowe) między Cieszynką a linią kolejową; pojawiła się zabudowa mieszkalna wzdłuż dzisiejszej ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego oraz osiedla domów – dzisiejsze Glinianki i przy dzisiejszych ulicach Rybackiej i Polnej. Nad Jeziorem Młyńskim powstało kąpielisko, a zniknął jeden z młynów. Po przeciwnej stronie miasta powstało boisko sportowe i strzelnica z prawdziwego zdarzenia. Powiększono powierzchnię cmentarzy, a z ich sąsiedztwa zniknął wiatrak.

I ta mapa została wykreślona na nowo, przy czym uwzględniono na niej o wiele więcej szczegółów niż w tej z 1906 roku. Sporządzona przy użyciu trzech kolorów – czarny (podstawowy), brązowy (ukształtowanie terenu) i niebieski (wody stojące i płynące). Do zmian wymienionych w opisie „setki” z 1934 roku, dołożyć można jeszcze – idąc od południa: istnienie w pobliżu dzisiejszych PZZ-ów przy ulicy Kolejowej wyrobiska i fabryki z kominem (cegielnia wapienno-piaskowa); istnienie aż czterech tartaków (zakładów przerobu drewna; skrót S.W. – Sägewerk), z których jeden dysponował (już co najmniej w 1931 roku) własną bocznicą kolejową; istnienie budynków obecnej szkoły, kościoła (opodal niego oznaczenie pomnika poległych, Kriegerdenkmal), urzędu miasta i przychodni (przed którą – może to błąd, a może takie było założenie – zamiast skwerów, widać oznaczone kolorem niebieskim „baseny”); pojawienie się wyrobiska w skarpie doliny przy obecnej ulicy Młyńskiej; młyn na strumieniu łączącym jezioro Miejskie z Cieszynką (na przedłużeniu szosy z Wałcza); przy północnej granicy cmentarzy widać ogrodzony teren ogrodnictwa. Najstarsza, zwarta zabudowa miasta w zasadzie nie zmieniła swoich granic. Z kolei ta powstająca po I wojnie światowej, ma bardziej rozproszony charakter, z dużą ilością terenów zielonych (przydomowe ogrody).

Mapy WIG i mapa rosyjska w okresie międzywojennym i do 1945 roku

Wraz z końcem przynależności Człopy do państwa niemieckiego, warto napomknąć o tym, jak miasto wyglądało na mapach wydawanych w międzywojniu przez polski Wojskowy Instytut Geograficzny i na rosyjskiej mapie używanej przez Armię Czerwoną w 1945 roku.

W przypadku map WIG, to Człopa leżała na tyle daleko od ówczesnej granicy polsko-niemieckiej, że nie znalazła się na indeksie map w skali 1:25000. Za to doczekała się własnego arkusza tak zwanej „setki”. W roku 1921 był on nazwany „221 Słopanowo. Schloppe”, a na wydaniach z lat 1928 i 1939 jako „221 Schloppe (Człopa)” – dodatkowym jego określeniem było jeszcze „Pas 36 Słup 22”. Polscy kartografowie nie tworzyli go od podstaw, a wykonali przedruk mapy niemieckiej (Karte des Deutschen Reiches), dodając polskie nazwy niektórych miejscowości, czasami kolor niebieski dla oznaczenia wód, a na marginesie umieszczając polską legendę i tłumaczenie niemieckich skrótów. Dlatego też ograniczmy się tylko do przeglądu fragmentu tych trzech wydań – chętni mogą porównać je z niemieckimi mapami powyżej.

O mapach tworzonych i wykorzystywanych przez Rosjan do celów wojskowych podczas drugiej wojny światowej mam marne pojęcie, więc tylko suche fakty. Człopa znalazła się na arkuszu N-33-105 (Дейч-Кроне) dla skali 1:100000 (a N-33-105-В dla skali 1:50000). Mapy te tworzone były między innymi na bazie map polskich w skali 1:100000 i map niemieckich w skali 1:25000. Poniżej fragment „setki” z 1940 roku.

Arkusz miał być aktualizowany jeszcze na początku 1940 roku. Porównanie z mapami niemieckimi pokazuje, że Rosjanie byli dokładni – nanieśli na mapę w skali 1:100000 również elementy z mapy 1:25000. Dla samego obrazu Człopy mapa ta nie wnosi nic nowego, ukazuje tylko odmienny sposób przedstawienia poszczególnych elementów (na przykład warstwice, lasy, symbole). Skrótami „пильн.” [piln.] oznaczono zakłady przetwórstwa drzewnego znajdujące się w południowej części miasta.

Mapy powojenne

W tej części przedstawimy raczej wybór map, przede wszystkim polskich, których wytwórcami było wojsko i instytucje cywilne. Może będzie też już nieco mniej o okolicznościach powstawania danych map i o tym, co na nich widać – wszak jeden obraz jest wart tysiąc słów.

Na początek pierwsza powojenna mapa topograficzna stworzona przez wojskowych. W tym miejscu zacytujmy fragment opracowania emerytowanego pułkownika Eugeniusza Sobczyńskiego publikowanego w miesięczniku „Geoforum” i na jego stronie internetowej:

Od 1947 r. WIG rozpoczął systematyczne wydawanie nowej mapy topograficznej w skali 1:100 000. Bazowała ona na elementach konstrukcyjnych (matematycznych) przedwojennej mapy taktycznej w skali 1:100 000, takich jak: rozmiary elipsoidy, poziom odniesienia, podział na arkusze, znaki umowne. W latach 1949-1955 wydano ogółem 380 arkuszy godłowych tej mapy (około 98% powierzchni kraju). Materiał podstawowy stanowiły przedwojenne mapy WIG, a w przygotowaniu obszarów Ziem Zachodnich i Północnych wykorzystano m.in. mapy niemieckie: Karte des Deutschen Reiches w skali 1:100 000 (wydaną w latach 1926-1940), Messtisch-Blatter w skali 1:25 000 (1923-1942) oraz Grundkarte w skali 1:5000 (dwie ostatnie zwłaszcza przy opracowaniu rzeźby terenu). (…) Wydanie to potocznie określono: Borowa Góra (BG) od nazwy lokalnego układu współrzędnych prostokątnych przyjętych dla tych map. Drukowano ją najpierw w trzech kolorach: sytuacja z nazwami w czarnym, wody w niebieskim, rzeźba terenu w brązowym, później dodano zielony nadruk na lasy i czerwony na drogi, co znacznie zwiększyło czytelność; w końcowym etapie była drukowana w pięciu kolorach.

https://geoforum.pl/strona/47155,47160,47197,47200/wojsko-w-prl-po-ii-wojnie-swiatowej-kartografia (dostęp 10 grudnia 2023 roku).

Powyższa mapa powstała w oparciu o niemiecką mapę „setkę” z 1919 roku i mapy w skali 1:25000 z lat 1933-1936, a aktualizacji dokonano w 1950 roku. Symbole w kolorze czerwonym to nowe elementy; te, które już nie istniały w 1950 roku, przekreślono – też kolorem czerwonym.

Najwięcej „unacześnień” dotyczy terenów zadrzewionych – głównie zmiana granic zasięgu. Do tego naniesiono nieliczne zabudowania. Symbol oznaczający świątynię ewangelicką jest na tyle duży, że nie można dostrzec, iż ta część miasta została doszczętnie zniszczona. Nie naniesiono strumyka wypływającego z jeziora Miejskiego i wpadającego do Cieszynki. Oznaczono dwa tartaki i młyn przy jeziorze Młyńskim; widoczny komin przy dawnej cegielni przy ulicy Kolejowej.

Jeszcze raz fragment opracowania pułkownika Sobczyńskiego:

Pierwsze powojenne wydawnictwa kartograficzne nie były jednolite, opierały się na różnorodnych materiałach źródłowych, dlatego postanowiono podjąć prace nad szeregiem skalowym map topograficznych w podziale arkuszowym, wyprowadzonym z międzynarodowej mapy świata w skali 1:1 000 000 (opartym na jednorodnym zdjęciu topograficznym w skali 1:25 000). Prace rozpoczęły się w 1953 r. Część polowa była realizowana wspólnym wysiłkiem Głównego Urzędu Geodezji i Kartografii, Służby Topograficznej WP oraz topografów Armii Radzieckiej. (…) Rosjanie wykonywali zdjęcia topograficzne głównie na obszarze zachodniej Polski, najczęściej metodami kompilacyjnymi (transformacja niemieckiej mapy w skali 1:25 000 na układ 1942 i jej unacześnianie).

https://geoforum.pl/strona/47155,47160,47197,47200/wojsko-w-prl-po-ii-wojnie-swiatowej-kartografia (dostęp 10 grudnia 2023 roku).

Pierwsze, co rzuca się w oczy na tej mapie, to kwartały całkowicie zniszczonej zabudowy w najstarszej części miasta. A potem całe mnóstwo szczegółów: brak młyna przy jeziorze Młyńskim (choć wciąż stał), brak ciągu dalszego strumienia wypływającego z jeziora Miejskiego, przebieg linii energetycznej w lesie na północ od miasta i na wschód od niego, symbol kaplicy na dawnym cmentarzu ewangelickim (czyli zaadaptowany w tym celu grobowiec rodziny Grams), obecna leśniczówka Raczyk (nad jeziorem Młyńskim) oznaczona jako „Nadl[eśnictwo]”, brak kładki zwanej „Mostem Przemytników” na Cieszynce, oznaczenie poniemieckiego pomnika Kriegerdenkmal na skwerze naprzeciw kościoła katolickiego, zagadkowy dla mnie wolnostojący budynek na obrzeżach dzisiejszego stadionu miejskiego, ulica Paderewskiego bez połączenia ze skrzyżowaniem przy przejeździe kolejowym, widoczne tory wąskotorowej bocznicy wiodącej od placu przeładunkowego przy stacji kolejowej do tartaku, wyrobisko po cegielni w okolicy dzisiejszych Glinianek – w poprzek niego widoczny mostek na drodze gruntowej (podobno nie został później rozebrany, a po prostu zasypany podczas równania terenu). No i cała gama wartości liczbowych – wysokości, głębokości i szerokości. Aby móc się z nimi zmierzyć, warto rzucić okiem na publikację „Znaki umowne dla map topograficznych w skali 1:25000, 1:50000, 1:100000” zamieszczoną na stronie Koła PTTK nr 1 przy Politechnice Warszawskiej – kliknij, aby przejść (dostęp 17 grudnia 2023 roku).

Rosjanie po drugiej wojnie światowej mieli dokładnie skartowany w zasadzie cały świat – dziś w ofercie sklepów internetowych bez trudu można znaleźć mapy topograficzne terenów największego wroga ZSRR – Stanów Zjednoczonych wydane przed 1990 rokiem. A co dopiero powiedzieć o Człopie, leżącej na terenie państwa, w którym Armia Radziecka miała swoje bazy. Poniższa mapa pochodzi z 1981 roku, nazwy własne podano przy użyciu alfabetu rosyjskiego jako zapis fonetyczny polskiego brzmienia (Człopa = Члопа, Cieszynka = Цешинка, Trzebin = Тшебин, Zwierz = Звеж).

Podobnie jak przedstawiona powyżej polska „pięćdziesiątka”, mapa jest bogata w dane liczbowe, symbole i skróty (te ostatnie w zdecydowanej większości zapisane cyrylicą – z wyjątkiem „szk.” czyli szkoły, widać ktoś zapatrzył się na polską mapę…). Obraz samego miasta: wciąż widoczny podział na trzy cmentarze, nowa zabudowa w miejscu tak zwanego „starego miasta”, oznaczenie siedziby nadleśnictwa przy ulicy Młyńskiej, bazy transportu przy ulicy Kolejowej (мрансп. База, czyli Ośrodek Transportu Leśnego) i tamże rozbudowane magazyny zbożowe Państwowych Zakładów Zbożowych, symbol stacji paliw w nowej (obecnej) lokalizacji. Nie dostrzegam zasygnalizowania obecności strzelnicy myśliwskiej i stadionu miejskiego. Skrót „MTC” opodal Czaplic (nota bene na mapie oznaczonych jako госхоз Члопа = gospodarstwo państwowe [PGR] Człopa) oznacza ośrodek maszyn rolniczych, czyli coś jak nasz Państwowy Ośrodek Maszynowy.

Informacje do artykułu zaczerpnięto z:

Tak zwana Mapa Schmettaua (Schmettausches Kartenwerk 1767-1787), Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart L 5420/55

Mapa specjalna Dystryktu Noteckiego (Spezialkarte vom Netzedistrikt 1789; Special-Carte vom Netze District zum Gebrauch Eines Hochpreisslichen Militair Departements), Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart N 10062/2

Tak zwana Mapa Schroettera (Schrötterschen Landesaufnahme 1796-1802), Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart N 1020/105

Tak zwana Mapa Schroettera (Schrötterschen Landesaufnahme 1796-1802) wydana drukiem, kopia cyfrowa udostępniona przez Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych (dostęp 2 października 2022 roku)

Mapa zatytułowana Plan des domaines de Schoenlanke et Schloppe, Archives Nationales á Pierrefitte-sur-Seine, zespół Fonds du maréchal Berthier (XVIIe-XXe siècles), sygnatura AP/173bis/81

Preußische Urmesstischblätter ca. 1820-1876, Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart N 729/1415 i SBB IIIC Kart N 729/1495

Mapa Topographische Karte vom Preußischen Staat, arkusz 138, ze zbiorów Biblioteki Narodowej w Warszawie (sygnatura ZZK S-4569), kopia cyfrowa udostępniona na portalu Polona (dostęp 2 maja 2023 roku)

Mapa Topographische Specialkarte des Preussischen Staats und der angrenzenden Länder (tak zwana Mapa Reymanna), arkusz 61 Arnswalde (Choszczno), ze zbiorów Sächsische Landesbibliothek – Staats- und Universitätsbibliothek Dresden (sygnatura SLUB/KS 2009 1 003878), kopia cyfrowa udostępniona na portalu Deutsche Fotothek (dostęp 19 maja 2023 roku) oraz ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu (sygnatura 53/993/0/-/M.top.200_27), kopia cyfrowa udostępniona na stronie projektu Mapster (dostęp 19 maja 2023 roku).

Mapa topograficzna, tak zwany Messtischblatt – wydania z różnych lat ze zbiorów:
– Staatsbibliothek zu Berlin, sygnatura SBB IIIC Kart N 730 – Blatt 1495 <1878, 1902>; sygnatura L 1550 – Blatt 2862 <1936> oraz L 1550 – Blatt 2962 <1937>;
– Biblioteki Narodowej w Warszawie, kopie cyfrowe udostępnione na portalu Polona, sygnatura ZZK S-3 603 A, ZZK S-3 635 A, ZZK S-28 574 (dostęp 8 i 15 października 2023 roku);
– McMaster University w Hamilton (Kanada), kopia cyfrowa udostępniona na stronie biblioteki uniwersyteckiej, sygnatura 86951 (dostęp 8 października 2023 roku).

Mapa Karte des Deutschen Reiches – wydania z różnych lat ze zbiorów:
– Staatsbibliothek zu Berlin, sygnatura SBB IIIC Kart L 1330 – Blatt 221 <1879, 1903, 1907>;
– Biblioteki Narodowej w Warszawie, kopia cyfrowa udostępnione na portalu Polona, sygnatura ZZK S-28 574 (dostęp 21 października 2023 roku);

Mapy Wojskowego Instytutu Geograficznego – Mapa Taktyczna Polski 1:100000 – wydania z różnych lat ze zbiorów:
– Archiwum Państwowego w Poznaniu (sygnatura 53/993/0/-/M.top.100_123), kopia cyfrowa udostępniona na stronie projektu Mapster (dostęp 20 listopada 2023 roku);
– Biblioteki Narodowej w Warszawie, kopia cyfrowa udostępnione na portalu Polona, sygnatura ZZK S-390 A i ZZK S-25 031 A (dostęp 20 listopada 2023 roku).

Mapa Sztabu Generalnego Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (Генеральный Штаб Рабоче-Крестьянской Красной Армии) w skali 1:100000 (sygnatura ЦАМО, Фонд: 307, Опись: 4148, Дело: 424), kopia cyfrowa udostępniona na stronie portalu pamyat-naroda.ru (dostęp 20 listopada 2023 roku).

Mapa topograficzna Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w skali 1:100000, układ „Borowa Góra”, arkusz PAS 36 SŁUP 22 (CZŁOPA) z roku 1950, ze zbiorów kartograficznych Wydziału Nauk o Ziemi i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, sygnatura I/107/2.

Mapa topograficzna Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w skali 1:25000, układ 1942, arkusze: N-33-105-C-a, N-33-105-C-b, N-33-105-C-c, N-33-105-C-d, wydanie z 1955 roku ze zbiorów prywatnych Jana Bieleckiego.

Mapa topograficzna Sztabu Generalnego Armii Radzieckiej w skali 1:50000, układ 1942, arkusz N-33-105-В (N-33-105-C), wydanie z 1981 roku.

---

Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację

Przejdź na profil strony na Facebooku

---