W zbiorach kartograficznych Biblioteki Państwowej w Berlinie (Staatsbibliothek zu Berlin) pod sygnaturą Kart. X 33582/232 znajduje się plan zatytułowany po prostu „Stadt Schloppe” („Miasto Człopa”). Katalog biblioteczny podaje dalej, że jest to kolorowana światłokopia o wymiarach 79 na 45 centymetrów z planem miasta w skali 1:2000 datowanym na 1931 rok.
Po dotarciu do reprodukcji tego planu mogę jeszcze dodać, że jest on podklejony płótnem, w narożnikach pozostały ślady jego przyszpilania do tablicy. Zorientowano go tak, że północ jest po prawej stronie oglądającego. Linie i opisy zostały wykreślone tuszem, a stawiający je autor miał tak wprawioną rękę, że nie posługiwał się linijką. Dokładność wykazania granic działek, konturów budynków i specyficzny rysunek skrzyżowań ulic mnie osobiście podpowiadają, że źródłem dla planu mogła być jakaś mapa zbiorcza (ogólna) dla miejskich planów katastralnych. Taki plan został pewnie powielony, by stanowić później punkt wyjścia do różnych celów. Był on znany badaczom już kilkanaście lat temu. Na pewno został wykorzystany przez Gerharda Salingera w pracy „Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden Westpreussens” dla ukazania umiejscowienia w przedwojennej Człopie synagogi i cmentarza żydowskiego.
Na takim podkładzie kolorowymi farbkami wodnymi oznaczono poszczególne rodzaje zabudowy dla każdego z kwartałów. Ulice nieposiadające nazwy zostały w zamian oznaczone liczbą w okręgu, a dla dokładnego określenia ich przebiegu dodano też strzałki. Niestety, na planie nie ma zestawienia ponumerowanych w ten sposób ulic. Można wnosić więc, iż mógł być on załącznikiem do opracowania tekstowego i to tam znajdował się wykaz tych ulic. Na samym planie znajdują się za to odciski pieczęci tuszowych:
– Zarządu Policji w Człopie (okrągła z orłem pruskim i napisem „Polizeiverwaltung Schloppe” w otoku oraz jednowierszowa „Die Polizeiverwaltung.”);
– datownika z dnia 6 lipca 1931 roku („Schloppe- 6. Juli 1931”);
– informującej o działaniu w zastępstwie lub z upoważnienia („In Vertretung”);
– osoby sporządzającej lub akceptującej [?] – urzędnika, zastępcy lub radnego Klucka [?] („Beigeordneter”);
– Pruskiej Biblioteki Państwowej w Berlinie („Preuβische Staatsbibliothek Berlin”).
Nazwy ulic i opisy ważniejszych przedsiębiorstw, instytucji i obiektów są czytelne. Za to opisy w legendzie kolorów użytych dla oznaczania „Baustufe” poczyniono frakturą nie do odczytania dla zwykłego śmiertelnika. „Baustufe” to niemieckie słowo, dla którego nie potrafię znaleźć odpowiedniego znaczenia – to coś, co określa rodzaj zabudowy, ale na pewno nie etap budowy czy stopień jej zaawansowania, jak to podpowiadają translatory).
W internecie znalazłem opis poszczególnych „Baustufe” dla niemieckiego miasta Jena również z 1931 roku (Bauplanordnung für das Stadtgebiet Jena w portalu miasta Jena; kliknij, aby przejść; dostęp 9 marca 2024 roku). Nie będę ich przytaczał, ale charakteryzowały one dozwoloną liczbę kondygnacji w budynku w danej strefie (mieszkalnej, mieszkalnej mieszanej lub przemysłowej), maksymalną wysokość budynków frontowych, regulowały odległości między budynkami ze względu na dostęp światła i bezpieczeństwo przeciwpożarowe, narzucały maksymalny procent zabudowania powierzchni parceli. Użyte tam oznaczenia poszczególnych „Baustufe” odbiegają od tych użytych na planie Człopy, ale ich wymogi pewnie wyglądały podobnie.
Uwaga: kliknięcie w obrazek otworzy plik o wielkości około 3,3 MB.
W pierwszym momencie plan ten przypomina formą plan sporządzony po wojnie przez Bernharda Seide (kliknij, aby przejść do wpisu mu poświęconemu), jednak jest poprawniejszy – siatka ulic i przez to kształt kwartałów bardziej przystają do rzeczywistości. Ale obejmuje nieco mniejszy obszar (nie sięga do młyna nad Jeziorem Młyńskim, nie ma na nim Glinianek). Być może wynikało to z faktu, że w czasie powstawania podkładu, domów na Gliniankach mogło jeszcze nie być, a młyn był pojedynczą posesją.
Brak takiej liczby szczegółów jak u Seidego rekompensują w moim odczuciu: rozrysowanie układu torów na stacji kolejowej, kształty obrysów znaczniejszych budynków czy ciekawostka typu brak oznaczenia ulicy przy początkowym odcinku Południowej (przy starym przedszkolu).
Podobnie jak u Seidego, tak i tu nie sposób dojść do ładu z zabudową najstarszej części miasta. Była ona tak zwarta, że ukazanie za pomocą linii budynków mieszkalnych, gospodarczych i ogrodzeń powoduje oczopląs u oglądającego i pojawienie się pytania „co autor miał na myśli?”.
A co mówią nam użyte kolory? Jedynie przy głównych ulicach mogły stanąć budynki jednopiętrowe z poddaszem użytkowym (dwie pełne kondygnacje z parterem włącznie). Przy bocznych ulicach miały powstawać tylko domy parterowe z poddaszem użytkowym. W nowej części miasta wielkość działek i odległości między budynkami wzrosły – nie próbowano już stawiać tak gęstej zabudowy jak w jego starszej części. Przy drogach prowadzących do Załomu i nad Jezioro Młyńskie zarezerwowano teren na stodoły mieszkańców miasta. Tereny podmokłe w wzdłuż Cieszynki (tu nazwanej, zamiast „Desselfliess”, „Dexelfliess”) po obu stronach miasta były wyłączone spod zabudowy.
Na planie nie ma jeszcze budynków dzisiejszej szkoły podstawowej i kościoła (ich budowa ruszyła po 1931 roku) oraz – o dziwo – domu sędziego (na tyłach sądu – dziś siedziby Urzędu Miasta i Gminy) i szpitala miejskiego (na planie kwartał między ulicami o numerach 18, 20 i 21). Niektóre posesje są jeszcze niezabudowane albo brak na nich budynków gospodarczych (choć te były uwzględniane). Szczególnie brak tego domu sędziego i szpitala powoduje wątpliwości, czy autor podkładu faktycznie naniósł na niego wszystkie budynki. Nie będę więc zakładał, że oto mamy przed sobą kompletny obraz Człopy z około 1930 roku. Ale mimo wszystko miło na niego popatrzeć.
Na rysunku w większości przypadków przetłumaczyłem użyte określenia i nazwy ulic (jeśli było na to miejsce). Darowałem sobie rozpisywanie nazw ulic oznaczonych numerami – większość z nich znajdziecie czy to we wpisie o planie Bernharda Seidego, czy we wpisie o nazwach człopskich ulic (kliknij, aby przejść).
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku