Johann Friedrich Goldbeck, Volständige Topographie des Königreichs Preußen. Teil II: Topographie von West-Preußen, Marienwerder 1789, strony 115-116 oraz 226 [https://www.digitale-sammlungen.de/de/view/bsb10000859?page=,1; dostęp 6 sierpnia 2023 roku]
Schloppe, poln[nisch] Sczloppa, eine kleine offene, dem Freiherrn von Dulfus gehörige Adeliche Mediatstadt, 15 Meilen von Bromberg, 5 Meilen von Schneidemühl, 8 Meilen von Pommersch Stargard und 1 1/2 Meilen von Neumärkschen Grenze. Sie liegt zwischen sandigten Bergen, auf einem morastigen Grunde an dem sogenannten Mühlenteich, durch welchen ein bei Eichfiehr entspringender Bach geht, der vorher die Schloppesche Papier- und Schneidemühle und dicht bei der Stadt liegende Korn- und Walkmühle treibt. Nach seinem Durchfluße durch den Mühlenteich fließt er unter dem Namen des Mühlenfließes durch einen Theil der Stadt, nimmt hierauf einen andern aus Morasten entsprigenden und durch Graben zusammen geleiteten kleinen Bach, der die in der Stadt befindliche Malzmühle treibt, auf, geht sodann westwerts durch den Cammin- Salm- und Doepschen See und vereinigt sich nachher bei der Kläter Mühle an der Neumärkschen Grenze mit dem sogenannten Plötzen Fließ, welches bei Hochzeit in die Drage fällt.
Die Stadt besteht aus 166 Häusern, welche alle, ausser dem Herrschaftlichen Wohnhause, mit Schindeln gedeckt sind. Die Anzahl der Einwohner, welche sämmtlich Deutsche und größtentheils Protestanten sind, belief sich im Jahr 1783 aus 1018 Seelen, worunter 230 zur Judenschaft gehörten. Die hiesige Pfarrkirche, welche Mater von Eichfiehr, Jaglitz, Buchholtz und Birkholtz ist, gehört der hiesigen aus 55 Seelen bestehenden katholischen Gemeine. Die Protestanten, welche ehedem die vorerwehnte kathol[ische] Kirche besaßen, erhielten erst 1768 wieder die Erlaubniß, sich zu Haltung ihres Gottesdienstes ein Privathaus anzukaufen, welches denn auch 1771 zu einem Bet- und Schulhause eingerichtet worden ist. Die Judenschaft hat hier eine 1770 erbaute Synagoge.
Die Einwohner ernähren sich hauptsächlich vom Ackerbau, Bierbrauen, Brandtweinbrennen und andern bürgerlichen Gewerben. Unter den Profeßionisten giebt es einige Tuchmacher und die Juden treiben einigen Handel. Die zu den Bürgerhäusern gehörigen Aecker betragen 41 Hufen; die Cammerei aber besitzt keine Grundstücke. Die Gerichtspflege wird vom Creisgericht zu Crone verwaltet. Nahe bei der Stadt ist eine Herrschaftl[iche] Kalk- und Ziegelbrennerei.
Dieser Ort, welcher 1614 ein Stadt-Privilegium erhalten hat, brannte 1739 gänzlich ab und 1765 wurden wiederum 90 Bürgerhäuser eingeaschert.
Namen des Orts:
SchloppeStadt, Flecken, Königl[iches] und Adel[iches] Dorf, Gut, Vorwerk, Kirche, Mühle, [et cetera]:
Adel[iche] Mediat-Stadt mit einer Mahl- Walk- und Malzmühle.
1. Die katholische Kirche, Mater von Eichfiehr, Jaglitz, Buchholtz und Birckholtz.
2. Das evang[elisches] luther[isches] Bethaus, Mater von Eichfiehr mit einer Schule.
3. Eine jüdische SchuleAnzahl der Feuerstellen:
166Landräthlicher Kreis:
CroneJustitz-Kreis:
SchneidemühlHaupt-Amts oder Domainen-Amts-Bezirk:
AdelichGeistliche Inspection Eingepfarrt zur Kirche:
1. Official zu Tempelburg
2. Luther[ische] Insp[ection] SchönlankePatron der Kirche, Gerichtobrigkeit, Gutsbesitzer oder zu welchem Gute gehörig:
Baron v[on] Dulfus G.O. [Gerichtobrigkeit] das combinirte Cronesche Kreis-Justitiariat
Schloppe, po polsku Sczloppa, małe, otwarte, należące do barona von Dulfusa, miasto szlacheckie [z kategorii] średnie, 15 mil od Bydgoszczy, 5 mil od Piły, 8 mil od Stargardu [Szczecińskiego] i 1½ mili od granicy nowomarchijskiej. Leży między piaszczystymi wzgórzami, na podmokłym terenie przy tak zwanym Stawie Młyńskim, przez który idzie strumień wypływający pod Wołowymi Lasami, napędzający naprzód człopski młyn papierniczy i tartaczny, i gęściej leżące pod miastem młyn zbożowy i folusz. Po przepłynięciu przez Staw Młyński płynie on pod nazwą Strumienia Młyńskiego przez część miasta, następnie wpływa do niego inny [strumień] wypływający z trzęsawiska i przez rów wspólnie prowadzą mały strumień, który napędza znajdujący się w mieście młyn słodowy, a następnie płynie na zachód przez jeziora Kamień, Załom i Dąbie [Dubie], a następnie łączy się w okolicy Kläter Mühle przy granicy nowomarchijskiej z tak zwaną Płociczną, która wpada do Drawy w Starym Osiecznie.
Miasto składa się ze 166 domów, z których wszystkie, z wyjątkiem dworu [„pańskiego domu mieszkalnego”], pokryte są gontem. Liczba mieszkańców, którzy wszyscy są Niemcami i w większości protestantami, wynosiła w 1783 roku 1018 dusz, z czego 230 należało do społeczności żydowskiej. Tutejszy kościół parafialny, który jest matką [kościołów filialnych] Wołowe Lasy, Jaglice, Bukowo i Brzeźniak, należy do tutejszej, składającej się z 55 dusz, wspólnoty katolickiej. Protestanci, którzy dawniej posiadali wspomniany kościół katolicki, dopiero w 1768 roku znów otrzymali pozwolenie na zakup prywatnego domu, by sprawować swoje nabożeństwa, a który następnie w 1771 roku został urządzony jako dom modlitwy i szkoła. Społeczność żydowska posiada synagogę wybudowaną w 1770 roku.
Mieszkańcy utrzymują się głównie z rolnictwa, warzenia piwa, gorzelnictwa i innych mieszczańskich zawodów. Wśród rzemieślników jest sukiennik, a Żydzi zajmują się własnym handlem. Pola należące do domów mieszczańskich liczą 41 łanów; kamera [urząd zarządzający własnością miast] nie posiada jednak żadnych gruntów. Opiekę sądową sprawuje sąd powiatowy w Wałczu. W pobliżu miasta znajduje się wapiennik i cegielnia należące do właściciela miasta.
Ta miejscowość, która otrzymała przywilej miejski w 1614 roku, spłonęła doszczętnie w 1739 roku, a w 1765 roku ponownie obróciło się w popiół 90 domów mieszczańskich.
Nazwa miejscowości:
Człopa
Miasto, duża wieś, królewska i szlachecka wieś, majątek, folwark, kościół, młyn, [i tak dalej]:
Szlacheckie średnie miasto z młynem zbożowym, foluszem i młynem słodowym.
1. Kościół katolicki, matka [kościołów filialnych] Wołowe Lasy, Jaglice, Bukowo i Brzeźniak.
2. Ewangelicki, luterański dom modlitwy, matka [świątyni filialnej] Wołowe Lasy, ze szkołą.
3. Szkoła żydowska.
Liczba dymów:
166
Powiat starościński:
Wałcz
Okręg sądowy:
Piła
Urząd główny lub dystrykt urzędu domeny:
Szlacheckie [czyli prywatne, nie podlegało pod władzę organów państwowych]
Nadzór kościelny włączonych do Kościoła:
1. Oficjał w Czaplinku
2. Inspektorat luterański w Trzciance
Patron kościoła, zwierzchnictwo sądowe, właściciel dóbr albo do kogo dobra należą:
Baron von Dulfus, zwierzchnictwo sądowe kombinowany justycjariat powiatowy w Wałczu
Meyers Konversations-Lexikon (wydanie czwarte), tom 14 Rüböl – Sodawasser, Lipsk-Wiedeń 1885-1892, strona 536 [https://www.retrobibliothek.de/retrobib/seite.html?id=114442; dostęp 19 czerwca 2022 roku]
Schloppe – Stadt in preuß[ischen] Reg[ierungs]bez[irk] Marienwerder, Kreis Deutsch-Krone, hat eine evangelische und eine kath[olische] Kirche, eine Synagoge, ein Amtsgericht, eine Oberförsterei, Kartoffelstärkefabriken, Färberei, Bierbrauerei, Holzschneide-, Wasser- und Windmühlen, lebhaften Pferdehandel und (1885) 2175 meist evang[elischen] Einwohner.
Człopa – miasto w pruskiej rejencji Kwidzyn, powiat Wałcz, z kościołami ewangelickim i katolickim, synagogą, sądem rejonowym, nadleśnictwem, wytwórniami krochmalu, farbiarnia, browar, tartak, młyn wodny i wiatrak, ożywiony handel końmi i (1885) 2175 mieszkańców, w większości ewangelików.
Meyers Konversations-Lexikon (wydanie piąte całkowicie przeredagowane, dodruk), tom 15 Russisches Reich – Sirte, Lipsk-Wiedeń 1897, strona 533
Schloppe – Stadt in preuß[ischen] Reg[ierungs]bez[irk] Marienwerder, Kreis Deutsch-Krone, hat eine evangelische und eine kath[olische] Kirche, eine Synagoge, ein Amtsgericht, eine Oberförsterei, Kartoffelstärkefabriken, Färberei, Bierbrauerei, Holzschneide-, Wasser- und Windmühlen, lebhaften Pferdehandel und (1895) 2239 Einw[ohner], davon 395 Katholiken und 127 Juden.
Człopa – miasto w pruskiej rejencji Kwidzyn, powiat Wałcz, z kościołami ewangelickim i katolickim, synagogą, sądem rejonowym, nadleśnictwem, wytwórniami krochmalu, farbiarnia, browar, tartak, młyn wodny i wiatrak, ożywiony handel końmi i (1895) 2239 mieszkańców, w tym 395 katolików i 127 Żydów.
Meyers Großes Konversations-Lexikon, (wydanie szóste), Lipsk 1905-1909, tom 17, strona 872 [http://www.zeno.org/Meyers-1905/K/meyers-1905-017-0872; dostęp 12 lutego 2024 roku]
Schloppe, Stadt im preuß[ischen] Reg[ierungs]bez[irk] Marienwerder, Kreis Deutsch-Krone, an der Kleinbahn Kreuz-Deutsch-Krone, hat eine evangelische und eine kath[olische] Kirche, Synagoge, Amtsgericht, Oberförsterei, Kartoffelstärkefabriken, Färberei, Bierbrauerei, Holzschneidemühlen, Dampfmolkerei und (1905) 2130 meist evang[elische] Einwohner.
Człopa, miasto w pruskiej rejencji Kwidzyn, powiat Wałcz, przy loklanej linii kolejowej Krzyż Wielkopolski-Wałcz, z kościołami ewangelickim i katolickim, synagogą, sądem rejonowym, nadleśnictwem, wytwórniami krochmalu, farbiarnia, browar, tartak, młyn wodny i (1905) 2130 mieszkańców, w większości ewangelików.
Brockhaus’ Kleines Konversations-Lexikon, (wydanie piąte), Lipsk 1911, tom 2, strona 641 [http://www.zeno.org/Brockhaus-1911/K/brockh-1911-021-0641; dostęp 12 lutego 2024 r.]
Schloppe, Stadt im preuß[ischen] Reg[ierungs]-Bez[irk] Marienwerder, am Salmbach, (1910) 1957 E[inwohner], Amtsgericht.
Człopa, miasto w pruskiej rejencji Kwidzyn, nad [Strumieniem Załomskim], (1910) 1957 mieszkańców, sąd rejonowy.
Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, (wydanie piąte), Lipsk–Wiedeń 1912, strona 723 [https://www.meyersgaz.org/place/20723085; dostęp 9 stycznia 2022 roku]
Schloppe, 1) St[adt] (74 m), 2827 ha, am Desselfluß; Pr[eussen], Westpr[eussen], RB. [Regierungsbezirk] Marienwerder, Kr[eis] Bkdo [Bezirkskommando] Deutsch Krone, LG. [Landgericht] Schneidemühl; 1957 E[inwohner]; P[ostanstalt], E[isenbahnstation]: Kleinbahn Kreuz-Deutsch Krone; AG. [Amtsgericht], A[mtsbezirk], StdA. [Standesamt]; ev[angelisch], kath[olische] Pfk. [Pfarrkirche], Syn[agoge]; Krankenh[aus]; Kram-, Pferde-, Viehmärkte; Stärkef[a]br[ik]; Brau[erei], Molk[erei], Schweinemastanst[alt]; Mln. [Mühlen], hobel- Sägew[erk], Zgl. [Ziegelei] – Dazu Ab[bau] Annaberg; F[a]br[ik] Friedrichsmühl, E[isenbahnstation oder Haltestelle] Buchholz-Krumpohl, 8; Güter Gramsthal, E[isenbahnstation oder Haltestelle] 3 km, 27; Königsthal, E[isenbahnstation oder Haltestelle] 1,5 km, 6; Forsth[äuse]r Schloppe 11 E[inwohner], T [Post telegraph], Schutzwald 7; Sägew[erk] Schutzwald 7; Gut Werthsburg, E[isenbahnstation oder Haltestelle] 2,4 km Buchholz-Krumpohl, 57 E[inwohner]
Człopa, 1) Miasto (74 m [n.p.m.]), [powierzchnia] 2827 ha, nad Deszlą [Cieszynką]; Prusy, [prowincja] Prusy Zachodnie, rejencja Kwidzyn, powiat i obwód wojskowy Wałcz, sąd okręgowy Piła; 1957 mieszkańców; urząd pocztowy, stacja kolejowa: kolej lokalna Krzyż-Wałcz; sąd obwodowy, urząd miasta, urząd stanu cywilnego, ewangelickie i katolickie kościoły parafialne, synagoga, szpital; jarmarki, targi konne i targi bydła (zwierząt gospodarczych); wytwórnia krochmalu; browar, mleczarnia, tuczarnia świń; młyny, strugarnia i tartak, cegielnia – poza tym wybudowanie Annaberg [Podgórze], fabryka Friedrichsmühl [Zalesie], przystanek kolejowy Bukowo-Krąpiel, 8 [mieszkańców]; majątki Gramsthal [Czaplice], do stacji / przystanku kolejowego 3 km, 27 [mieszkańców], Königsthal [Bogdanki], do stacji / przystanku kolejowego 1,5 km, 6 [mieszkańców]; leśniczówki Człopa 11 [mieszkańców], telegraf pocztowy [?], Schutzwald 7 mieszkańców; majątek Werthsburg [Nałęcze / Orzeń], do przystanku kolejowego Bukowo-Krąpiel 2,4 km, 57 [mieszkańców]
Müllers Großes Deutsches Ortsbuch (vollständiges Gemeindelexikon), (wydanie siódme przeredagowane i rozszerzone), Wuppertal-Barmen, 1938, strona 939
Schloppe St[adt] 2853 P [Zustellpostanstalt] Ag [Amtsgericht] Epg* Klb [Kleinbahneisenbahnstation mit Personen und vollem Gepäck- und Güterverkehr] über Kreuz oder Deutsch Krone Ost – Kr [Kreis] Fi [Finanzamt] Deutsch Krone – Sta [Standesamt] Buchholz – Okl [Ortsklasse] C – Brandenb[urg]
Człopa miasto, 2853 [mieszkańców], urząd pocztowy, sąd obwodowy, stacja kolei lokalnej obsługująca ruch pasażerski i towarowy w pełnym zakresie, [dojazd przez] Krzyż lub Wałcz Wschód, urząd powiatowy i skarbowy w Wałczu, urząd stanu cywilnego w Bukowie [?], klasa miasta C [małe miasto], [prowincja?] Brandenburgia [?]
Władysław Jan Grabski, 300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny 960-1960, wydanie III (poszerzone), Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1960, strony 68-69 (pogrubieniem wskazano fragmenty z II wydania z 1949 roku, noszącego jeszcze tytuł 200 miast wróciło do Polski – strony 51-52 – które usunięto w wydaniu III).
CZŁOPA
Miasteczko na Pomorzu Zachodnim, w pow[iecie] wałeckim, woj[ewództwie] koszalińskim, 25 k[ilo]m[etrów] na północ od Noteci pod Wieleniem, wśród jezior na piaskach położone, stacja kolejki między Wałczem a Krzyżem, przy szosie między Wałczem (31 k[ilo]m[etrów]) a Gorzowem (86 75 k[ilo]m[etrów]), po polsku zwane też Słopanowo, po niemiecku Schloppe.
Nazwa miejsca starosłowiańska pochodzi prawdopodobnie od imienia dziedzica-założyciela, Czołpa-Człopa. Imię takie jest znane w Polsce średniowiecznej. Źródła heraldyczne wspominają pod r[okiem] 1220 o wojewodzie poznańskim z rodu Nałęczów, Dzierżykraju z Człopy, ale to chodzi pewnie o wojewodę Bogumiła Dzierżykraja z Człopy z r[oku] 1242. Tę samą nazwę w formie „Czołpie” znajdujemy w 1410 r[oku] nad jeziorem tej nazwy, koło jeziora Morąg na Mazurach Pruskich.
Dawna to siedziba senatorskiego rodu Nałęczów-Czarnkowskich, którzy niemałą rolę odegrali w dziejach Polski. Już w 1245 r[oku] Człopa była miastem. Opodal są ruiny dwóch zamków obronnych. W 1378 r[oku] książę Szczecina Świętobór, syn Barnima Wielkiego, usiłował zdobyć Człopę, ale dziedzic miasta, Jan Sędziwój z Czarnkowa, dzielnie ją obronił, narażając Pomorzan na krwawe straty. Napaść na Człopę była odwetem za najazdy na Pomorze Sędziwoja z Wir, kasztelana, który próżno upominał się o żołd należny za pomoc, jakiej użyczał księciu szczecińskiemu w jego walce przeciwko Ottonowi brandenburskiemu, jak to objaśnia kronikarz polski Janko z Czarnkowa. W 1564 r[oku] Czarnkowscy zastawili miasto za sumę 23 000 złotych polskich panom na Wedlu. Pożar w 1637 r[oku] zniszczył miasto zupełnie; odbudowane, padło pastwą ognia znowu w latach 1739 i 1765. Po pożarach sprowadzono dla odbudowy kolonistów niemieckich. Pierwszy ewangelicki kościół postawili tu sobie Niemcy w 1791 r[oku]. Żydzi zbudowali synagogę w 1770 r[oku]. Po rozbiorach Polski Człopa przypadła Fryderykowi, ale mu ją w 1807 r[oku] odebrał Napoleon i darował księciu francuskiemu Bertierowi.
Najstarszy kościół katolicki, zbudowany za pierwszych Piastów, pod starożytnym wezwaniem Świętego Wojciecha, spłonął całkowicie w 1637 r[oku], a odbudowany został w 1660 r[oku].
W 1783 r[oku] Człopa liczyła 1018 mieszkańców, w tym 203 Żydów; w 1885 r[oku] było tu 2175 mieszkańców, w tym 1500 Niemców, 184 Żydów, a reszta Polacy. W 1940 r[oku] miasto miało 3000 mieszkańców. Człopa leży przy głównym trakcie Gdańsk – Berlin, nadto prowadzi zeń szosa na południe do Wielenia. Rozwijał się tu głównie przemysł drzewny, pracowały stolarnie, tartaki, poza tym wapniarnia, kwitł handel bydłem i ziemiopłodami [tu kończył się tekst hasła w II wydaniu]. Wszystko to przepadło po zniszczeniu i całkowitym wyludnieniu po 1945 r[oku]. Polacy musieli wszystko zaczynać od nowa odbudowując miasto w miarę konieczności i możliwości gospodarczych okolicy. W 1957 r[oku] żyło tu już 1747 ludzi w 574 izbach mieszkalnych, znajdując zatrudnienie w 3 zakładach przemysłowych, 3 rzemieślniczych, 7 sklepach i rolnictwie.
Wielka Encyklopedia Powszechna PWN, tom 2 Bli – Deo, redaktor ???, Warszawa 1963, strona ???
Człopa – m[iasto] w pow[iecie] wałeckim, woj[ewództwie] koszalińskim; 1,9 tys. mieszk[ańców] (1961); tartak, wytwórnia mebli. – Wzmiankowana w XI w., 1245 występuje jako miasto; w XV w. należała do Brandenburgii, następnie do zakonu krzyżackiego, 1466 wróciła do Polski; po I rozbiorze (1772) pod zaborem pruskim.
Miasta polskie w tysiącleciu, tom I, redakcja naukowa Mateusz Siuchniński, Wrocław-Warszawa-Kraków 1965, strony 573-574
Człopa
najdalej na południe wysunięte miasto woj[ewództwa] koszalińskiego, leży w pow[iecie] wałeckim, w dolinie Cieszynki, dopływu Drawy, w odległości 31 k[ilo]m[etrów] na południowy zachód od miasta powiatowego, z którym łączy ją linia kolejowa. Cz[łopa] jest połączona szosami z Wałczem, Dobiegniewem i Wieleniem.
Szeroki, rzadko zasiedlony pas na północ od Noteci rozgraniczał w okresie IX – XI w[ieku] terytoria plemienne Polan i Pomorzan. W XII w[ieku], po usamodzielnieniu się Pomorza Zachodniego, prawie cały ten pas znalazł się w granicach monarchii polskiej. W okresie podziałów dzielnicowych Cz[łopa] należała do Wielkopolski. Przemysł II nadał znaczne dobra w okolicach Cz[łopy] możnej rodzinie Nałęczów Czarnkowskich, których odtąd zwą dokumenty «panami na Człopie». Czarnkowscy wystawili dwa zamki, jeden w obrębie miasta, drugi pod miastem. Przywilej Bolesława Wstydliwego z roku 1245 nazywa już Cz[łopę] miastem. Pełne prawo miejskie jednak otrzymała Cz[łopa], zwana również Słopunowem, prawdopodobnie w pierwszej połowie XIV w[ieku].
Po wydarciu Wielkopolsce przez Brandenburgię pasa nadnoteckiego margrabiowie nadali Cz[łopę] Wedlom, z którymi Czarnkowscy prowadzą w XIV w[ieku] nieustanne walki. W 1368 r[oku] Cz[łopa] znalazła się z powrotem w granicach Polski. W 1378 r[oku] Czarnkowscy obronili Cz[łopę] przed księciem pomorskim Świętoborem. W 1406 r[oku], po opanowaniu przez Krzyżaków sąsiedniej Nowej Marchii, rycerstwo niemieckie zdobywa Cz[łopę] i pali ją. W 1409 r[oku] rozpoczęły się w okolicach Cz[łopy] działania wojenne w t[ak] zw[anej] Wielkiej Wojnie między Zakonem a Polską i Litwą, której epilogiem były klęski Krzyżaków pod Grunwaldem i Koronowem.
Dawne przywileje potwierdził Cz[łopie] Zygmunt Stary w 1546 r[oku] i w dwa lata później Zygmunt August. W 1614 r[oku] staraniem Adama Sędziwoja Czarnkowskiego, starosty generalnego wielkopolskiego i wojewody łęczyckiego, Cz[łopa] otrzymała grunta orne, pastwiska i przywileje na łowy w pobliskich lasach, łowienie ryb i wyrąb drzewa. Kościół parafialny wystawiony sumptem Czarnkowskich spłonął wraz z całym miastem w roku 1637. Nowy kościół został zbudowany w 1660 r[oku]. Na przełomie XVI i XVII w[ieku] szerzył się w Cz[łopie] luteranizm. W 1739 r[oku] miasto ponownie spłonęło całkowicie. Trzeci pożar, w 1765 r[oku], pochłonął 90 domów.
Po Czarnkowskich, którzy wygaśli w roku 1726, właścicielami Cz[łopy] byli kolejno Gębiccy, Naramowscy i Sułkowscy. Na przełomie XVIII i XIX w[ieku] Cz[łopa] była przejściowo w prywatnych rękach niemieckich. W roku 1807 cesarz Napoleon nadał Cz[łopę] marszałkowi Berthier. Darowiznę tę unieważnił kongres wiedeński w 1815 r[oku]. W XIX w[ieku] Cz[łopę] wykupił Fryderyk Wilhelm III i włączył do królewskich dóbr stołowych. Po wcieleniu Cz[łopy] w 1772 r[oku] do zaboru pruskiego przeszła przez miasto druga (po brandenburskiej) fala germanizacyjna. Miasto nazwano Schloppe. W 1770 r[oku] stanęła nowa synagoga. W 1791 r[oku] został zbudowany kościół ewangelicki.
W 1783 r[oku] Cz[łopa] miała 166 domów i liczyła 1018 mieszkańców, w 1839 r[oku] — 203 domy i 1569 mieszkańców. Na 2175 osób zamieszkujących Cz[łopę] w 1885 r[oku] było 1480 Niemców. Ludność Cz[łopy] trudniła się rolnictwem, drobnym przemysłem i handlem. Czynne tu były stolarnie, tartaki i wapniarnie, a powstała później fabryka maszyn rolniczych, garbarnia, fabryka konserw, cegielnia i mleczarnia. W 1899 r[oku] miasto uzyskało połączenie kolejowe z ważnym węzłem w Krzyżu, a w 1904 r[oku] — z Wałczem. W mieście odbywało się rocznie 8 jarmarków kramnych i na bydło.
W państwie pruskim Cz[łopa] należała do rejencji kwidzyńskiej. Do roku 1939 liczba ludności Cz[łopy] wzrosła zaledwie do 2986. W działaniach wojennych w 1945 r[oku] miasto poniosło olbrzymie straty: budynki mieszkalne zniszczone w 90%, urządzenia komunalne — w 80%, zakłady przemysłowe — w 70%. Obecnie czynne są w Cz[łopie] 3 zakłady przemysłowe, m[iędzy] in[nymi] zakłady naprawcze mechanizacji rolnictwa, oraz 6 rzemieślniczych; odbudowano sieć wodociągową i kanalizację. W Cz[łopie] mieści się szkoła podstawowa. Miasto zajmuje 31,51 km2 powierzchni; w 1961 r[oku] liczyło 1922 mieszkańców.
Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1970, strony 77-78
CZŁOPA, miasto w pow[iecie] Wałcz, woj[ewództwo] koszalińskie. 3.II.1945 r. wojska 61 armii gen[erała] p[u]łk[ownika] Pawła Biełowa (1 Front Białoruski) wyzwoliły miasto w końcowej fazie operacji wiślańsko-odrzańskiej.
Kontynuując działania pościgowe w ramach tej operacji na prawym skrzydle Frontu dywizje 89 korpusu piechoty gen[erała] m[a]j[o]r[a] Michała Sizowa rozwijały natarcie na Pojezierzu Wałeckim.
3 lutego pułki 23 dywizji piechoty tegoż korpusu, wspólnie z częścią sił 415 dywizji z 9 korpusu piechoty gwardii gen[erała] lejtn[anta] Grigorija Chaluzina oraz 393 pułkiem artylerii pancernej gwardii z 12 korpusu pancernego gen[erała] m[a]j[o]r[a] Mikołaja Tieliakowa (2 armia pancerna), złamały opór Niemców na przedpolu, po czym szturmem wdarły się do silnie bronionego miasta i w zaciętych walkach ulicznych rozbiły nieprzyjacielski garnizon.
Podczas działań wojennych Człopa uległa prawie zupełnemu zniszczeniu; 90 procent budynków mieszkalnych legło w gruzach.
Przewodnik po Polsce (wydanie trzecie), Warszawa 1971, Wydawnictwo Sport i Turystyka, strony 571 i 612
(…) Człopa (2000 m[iesz]k[ańców]), m[iasto] w malowniczej dol[inie] rz[eki] Cieszynki, wśród zalesionych pagórków morenowych i licznych jezior. Ośrodek rolniczy.
Stare osiedle słowiańskie. Prawa miejskie 1245. Przejściowo we władaniu Brandenburgii i Krzyżaków. Od 1466 w granicach Polski. Nowe przywileje 1614. Pożar miasta 1637. Po pierwszym rozbiorze wcielone do Prus. Podczas działań wojennych 1945 zniszczone śródmieście.
Przy drodze do Tuczna stary cmentarz z kilkusetletnimi lipami. W odl[egłości] 2 km na zach[ód] wśród rozległych łąk i bagien, w pobliżu ujścia rz[eki] Cieszynki (Deszli) do j[eziora] Kamień, grodzisko stożkowate otoczone wałem (średnica ok[oło] 100 m). Słabo widoczne ślady fosy od p[ół]n[ocnego zach[odu].
PKP, PKS, St[acja] benz[ynowa] w Rynku.
Włodzimierz Łęcki, Piotr Maluśkiewicz, Jacek Wałkowski, Wałcz, Złotów i okolice. Przewodnik, Poznań 1973, strony 56-59
CZŁOPA
Miasto powiatu wałeckiego, 2000 mieszkańców. Leży dolinie rzeczki Cieszynki (Deszli) przy linii kolejowej Krzyż-Wałcz. Szosa Gorzów-Chojnice, drogi lokalne do Wielenia, Tuczna, Załomu i Golina.
PKP – st[acja] kol[ejowa] (tel[efon] 20) linia Krzyż-Wałcz;
PKS – przyst[anek] n[a] m[iejscu], m[iędzy] in[nymi] linie do Wałcza, Gorzowa i Gdańska.
CPN [Centrala Produktów Naftowych, czyli stacja paliw] – Rynek. Punkt naprawy samochodów ul[ica] Sobieskiego 1.
POM [Państwowy Ośrodek Maszynowy] ul[ica] Bydgoska 13 [obecnie to Czaplice 18].
Restauracja GS [Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”] ul[ica] Witosa 10, kat[egoria] III, tel[efon] 19, 50 miejsc.
Kawiarnia GS ul[ica] Witosa 1 [obecnie Plac Zwycięstwa], kat[egoria] III, miejsc 50.
Poczta ul[ica] Wojska Polskiego.
Ośrodek Zdrowia ul[ica] Witosa 2 [obecnie Plac Zwycięstwa], tel[efon] 60. Apteka ul[ica] Witosa 2, tel[efon] 84.
Prezydium MRN i GRN ul[ica] Witosa [obecnie Plac Zwycięstwa 3].
Posterunek MO.
Kino „Orzeł” ul[ica] Strzelecka 1.
Kąpielisko strzeżone nad jez[iorem] Trzebin (Młyńskim).Człopa – niewielkie dziś miasto – może poszczycić się bogatą historią. Legenda łączy je z Dzierżykrajem, księciem pomorskim, który tutaj miał swoją siedzibę i tutaj przyjął chrzest za przyczyną Bolesława Chrobrego. Dzierżykraj miał być protoplastą rodu Czarnkowskich, a przewiązana chustka, otrzymana od Chrobrego, została przyjęta przez Czarnkowskich jako herb, zwany nałęczą. Czarn[k]owscy wywodzący się z rodu Nałęczów otrzymali te tereny w XIII w[ieku] od księcia wielkopolskiego Przemysła II. Pragnął on przez osadzenie w tych okolicach rodów rycerskich zapobiec ekspansji margrabiów brandenburskich. Człopa istniała jednak znacznie wcześniej, sięgając początkami czasów pogańskich. Dowodem starego osadnictwa jest grodzisko, znajdujące się nad jez[iorem] Kamień. Prawa miejskie otrzymała w 1255 r[oku]. Znajdując się na pograniczu Wielkopolski miasto często narażone było na ataki nieprzyjaciela. Było ono opasane obwarowaniami i przysposobione do obrony. Oto jeden z epizodów walk z książętami pomorskimi, opisany w kronice Janka z Czarnkowa* [*Kronika Janka z Czarnkowa. W: „Monumenta Poloniae Historica”. T. II. Lwów 1872, s. 683.]
„W tym samym nieszczęśliwym roku 1378 książę Starego Szczecina Swiętobór, przy pomocy starogardzian i innych miast zebrawszy liczny zastęp wojska, podstąpił wraz z całym taborem koni i wozów pod miasto Człopę. Z powodu suszy fosy miejskie były wyschnięte i wojska z łatwością podstąpiły pod same blanki Człopy. Rąbiąc siekierami bale wału, próbowali najeźdźcy wedrzeć się do miasta, jednak dzielna obrona mieszczan i rycerstwa odparła wszelkie szturmy. Doznawszy ciężkich strat, książę szczeciński odstąpił od oblężenia i za pośrednictwem Wedla zawarł zawieszenie broni aż do rana. Nazajutrz wojsko swe podzielił na dwie części i po splądrowaniu okolicznych wsi odstąpił od Człopy”.
W XV w[ieku] istniała w Człopie komora celna, pobierająca opłaty celne od przyjeżdżających i wyjeżdżających z Polski kupców. Miasto stanowiło własność prywatną Czarnkowskich. W maju 1658 r[oku] pod Człopą odbyła się koncentracja wojsk Czarnieckiego, które stąd wyruszyły na pomoc walczącej ze Szwedami Danii. Miasto po „potopie” było bardzo zniszczone, w 1657 r[oku] liczyło 50 domów osiadłych i 165 zniszczonych. W ciągu wieków Człopa kilkakrotnie zmieniała właścicieli. W końcu XVIII w[ieku], po zagarnięciu przez Prusy, stała się domeną królewską.
W XIX w[ieku] zaczął się rozwijać niewielki przemysł. Powstały dwie krochmalnie, cegielnia, fabryka cygar. W początku tego wieku przeprowadzono przez Człopę główny trakt łączący Berlin z Królewcem. Kursowała tędy poczta konna. W Człopie znajdowała się stacja pocztowa. W latach 1825-1828 trakt pocztowy został wybrukowany. Przebieg jego pokrywał się z dzisiejszą szosą z Gorzowa do Wałcza, z odgałęzieniem w Rusinowie do Piły.
W wyniku silnej akcji germanizacyjnej stan ludności polskiej w mieście bardzo zmalał. Ale jeszcze w okresie międzywojennym mieszkało tutaj kilka rodzin polskich. W pocz[ątkach] XX w[ieku] Człopa liczyła 2200 mieszkańców, a w r[oku] 1936 – 3000. Działania wojenne w 1945 r[oku] poważnie zniszczyły miasto. Centrum legło w gruzach w 80%. Ocalały tylko położone na wzgórzach dawne przedmieścia. Obecnie miasto zostało odbudowane. Niewielki przemysł reprezentują: tartak, POM, zakład stolarski oraz mleczarnia.
Wszystkie zabytki Człopy (kościół z XVII w[ieku], zabytkowe kamienice) uległy zniszczeniu w 1945 r[oku]. W ocalałej części miasta zachowały się nowsze obiekty: szkoła zbudowana w 1932 r[oku] oraz nieduży kościół, o ładnej, nowoczesnej sylwetce architektonicznej. Przy szosie prowadzącej do Tuczna zachował się stary cmentarz, na którym oprócz XIX-wiecznych nagrobków znajduje się kilka wiekowych lip.
2 k[ilo]m[etry] na zachód od Człopy (dojście szlakiem czerwonym P-41) wśród łąk i bagien przy ujściu rzeczki Cieszynki (Deszli) do jez[iorem] Kamień zachowało się grodzisko stożkowate, otoczone wałem długości ok[oło] 400 m[etrów] i wysokości ok[oło] 6 m[etrów]. Pośrodku na wysokość 15 m[etrów] wznosi się stożek. Pierwotnie przed wałami znajdowała się jeszcze fosa, której ślady są czytelne w terenie. Prowadzone w 1926 r[oku] prace archeologiczne odkryły w górnej części warstwy kulturowe ze śladami spalenizny oraz liczne zabytki: odłamki ceramiki, kości, przedmioty żelazne i[ ]t[ym ]p[odobne].
Okolice Człopy. Z wszystkich stron Człopę otaczają lasy. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta znajdują się 3 jeziora: Kamień, Trzebin i Miejskie. W dalszej okolicy jezior jest ok[oło] 20. Lasy, ciągnące się na północny zachód, łączą się z kompleksem Puszczy nad Drawą. Miasto jest dobrym punktem na pobyty wczasowe, o bogatych możliwościach uprawiania turystyki pieszej i kolarskiej. Obok jez[iora] Trzebin (1 k[ilo]m[etr] od miasta) – kąpielisko miejskie. Doskonałe warunki do kąpieli ma też Jez[ioro] Białe (zwane Kochlin Duży) w Dzwonowie, 4 k[ilo]m[etry] na zachód. 6 k[ilo]m[etrów] na południowy wschód od Człopy we wsi Drzonowo Wałeckie, w parku, rośnie kilka wiekowych drzew, m[iędzy] in[nymi] lipa o obwodzie 470 c[enty]m[etrów] i dęby o obwodach 340 i 430 c[enty]m[etrów]. W Krąpieli, wsi oddalonej 5 k[ilo]m[etrów] na północny wschód, w niewielkim parku, rosną potężny świerk oraz lipa o obwodzie 550 c[enty]m[etrów].
Wycieczki:
– przez Golin, Martew do Tuczna, szlak P-39;
– przez Załom, Martew do Tuczna, szlak P-41;
– nad jez[iorem] Szczuczarz do Starego Osieczna, szlak P-40.
Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Informator encyklopedyczny, redakcja Czesław Pilichowski, Warszawa 1979, strona 148
CZŁOPA, m[iasto] w woj[ewództwie] pilskim.
[pozycja] 714 Obóz pracy.
Założony w poł[owie] 1944. Mieścił się na terenie miasta. Więźniowie wykonywali roboty fortyfikacyjne.
GK [Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce], Zh III/31/35/68, o[bozy] pr[acy], woj[ewództwo] koszalińskie, k[arty] 52-54. OK Ko [Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Koszalinie], Ds [akta śledztwa] 7/68
Encyklopedia Powszechna PWN, tom 1 A-F, redaktor Henryk Bonecki, Warszawa 1973 (dodruk 1980), strona 540
Człopa – m[iasto] w pow[iecie] wałeckim, woj[ewództwie] koszalińskim, na Pojezierzu Wałeckim. W 1245 występuje jako miasto; od XV w. należała do Brandenburgii, następnie do zakonu krzyżackiego; 1466 wróciła do Polski; od 1772 pod zaborem prus[kim]; w czasie II wojny świat[owej] zniszczona w 90%. 1945 wróciła do Polski; odbudowana – 2,0 tys. mieszk[ańców] (1970); przemysł drzewny (tartak).
Antoni Śmigielski, Województwo pilskie (seria Vademecum Turystyczne), Poznań 1981, strony 49-50
CZŁOPA
Miasto na Pojezierzu Wałeckim, w dolinie rzeczki Cieszynki (Deszli) w sąsiedztwie 3 jezior, przy linii kolejowej Krzyż-Wałcz. Szosa Gorzów-Chojnice, lokalne do Wielenia, Tuczna, Załomu i Golina. 2000 mieszkańców. Niewielki ośrodek przemysłu drzewnego. Człopa – małe dziś miasto – może poszczycić się bogatą historią. Legenda łączy je z Dzierżykrajem, księciem pomorskim, który tutaj miał swoją siedzibę i tutaj za przyczyną Bolesława Chrobrego przyjął chrzest. W XIII wieku od księcia wielkopolskiego Przemysła II otrzymali Człopę i przyległe tereny Czarnkowscy wywodzący się z rodu Nałęczów. Prawa miejskie posiada Człopa od 1255 r[oku] W XV wieku istniała w Człopie komora celna, pobierająca opłaty celne od przyjeżdżających i wyjeżdżających z Polski kupców. W maju 1658 r[oku] pod Człopą odbyła się koncentracja wojsk Czarnieckiego, które stąd wyruszyły na pomoc walczącej ze Szwedami Danii. W początku XIX wieku przeprowadzono przez Człopę główny trakt łączący Berlin z Królewcem. Kursowała tędy poczta konna. W Człopie znajdowała się stacja pocztowa.
Działania wojenne w 1945 r[oku] poważnie zniszczyły miasto. Centrum legło w gruzach w 80%. Ocalały tylko położone na wzgórzach dawne przedmieścia. Obecnie miasto zostało odbudowane. Niewielki przemysł reprezentują: tartak, POM, zakład stolarski oraz mleczarnia. W 1977 r[oku] na Cieszynce uruchomiono dużą wylęgarnię ryb, dostarczającą m[iędzy] in[nymi] 1,5 m[i]l[io]n[a] sztuk narybku pstrąga rocznie. Zabytki Człopy uległy zniszczeniu w 1945 r[oku]. W ocalałej części miasta zachowały się nowsze obiekty: szkoła zbudowana w 1932 r[oku] oraz nieduży kościół, o ładnej, nowoczesnej sylwetce architektonicznej zbudowany w latach trzydziestych. 2 k[ilo]m[etry] na zachód od Człopy wśród łąk i bagien przy ujściu rzeczki Cieszynki do jez[eziora] Kamień zachowało się grodzisko stożkowate. Z wszystkich stron Człopę otaczają lasy. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta znajdują się 3 jeziora: Kamień, Trzebin i Miejskie. W dalszej okolicy jezior jest ok[oło] 20. Lasy, ciągnące się na północny zachód łączą się z kompleksem Puszczy nad Drawą. Miasto jest dobrym punktem na wczasy, o bogatych możliwościach uprawiania turystyki pieszej i kolarskiej. Nad Jez[iorem] Miejskim położone jest kąpielisko miejskie. 6 k[ilo]m[etrów] na południowy wschód od Człopy we wsi Drzonowo Wałeckie, w parku, rośnie kilka wiekowych drzew. W Krąpieli, wsi oddalonej 5 k[ilo]m[etrów] na północny wschód, w niewielkim parku, rośnie potężny świerk oraz lipa o obwodzie 550 c[enty]m[etrów]. 4 k[ilo]m[etry] na zachód od Człopy, nad jez[iorem] Załom, na skraju lasów Puszczy nad Drawą leży wieś Załom.
W sąsiedztwie wsi położony jest rezerwat przyrody o nazwie „Stary Załom k[oło] Człopy”. Na obszarze 1 h[ektar]a podlega tu ochronie zespół łąkowy na podłoży kredy jeziornej nad jez[eziorem] Załom. Rosną tam liczne storczyki oraz turzyca ptasie łapki, gatunek górski, na nizinach rzadko spotykany. Jez[ezioro] Załom (pow[ierzchnia] 105 h[ektarów]a) jest jeziorem rynnowym o kształcie zbliżonym do rogala. Brzegi w dużej części zalesione, miejscami strome.
PKP – stacja kolejowa na linii Wałcz-Krzyż.
PKS – przystanek, m[iędzy] in[nymi] linie do Gorzowa, Piły, Wałcza.
Stacja benzynowa CPN, szosa do Dobiegniewa (E[tylina] 78, E[tylina] 94, ON [olej napędowy]).
Restauracja, kawiarnia, bar, kat[egorii] II, łącznie 200 miejsc.
Kąpielisko nad Jez[iorem] Miejskim.
[Od autorów strony: kąpielisko miejskie znajdowało się nad Jeziorem Młyńskim – wychodzi na to, że pominiętym lub pomylonym w tekście z Jeziorem Miejskim]
Encyklopedia popularna PWN, wydanie dziewiąte, redaktor prowadzący Adam Karwowski, Warszawa 1982, strona 148
CZŁOPA, m[iasto] w woj[ewództwie] pilskim; 2,0 tys[ięcy] mieszk[ańców] (1977); przemysł drzewny. – Prawa miejskie w XIII w[ieku] (?).
Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, redaktor naukowy Maria Irena Mileska, Warszawa 1983, strona 123
Człopa, m[iasto] w woj[ewództwie] pil[skim], na Pojez[ierzu] Wałeckim, nad Stopnicą (pr[awy] dopływ Warty); 2,0 tys[iące] mieszk[ańców]; ośr[odek] usługowy zaplecza roln[iczego]; przem[ysł] drzewny; dojazd PKP i PKS. Stare osiedle słow[iańskie]; 1245 prawa miejskie; przejściowo we władaniu Brandenburgii i Krzyżaków; 1466 Cz[łopa] powróciła do Polski; od 1772 pod zaborem pruskim; podczas II wojny świat[owej] zniszczona w 90%; 1945 wróciła do Polski, odbudowana.
Jako ciekawostka – to samo hasło z drugiego, zmienionego, wydania słownika z roku 1994 (strony 119-120):
Człopa, m[iasto] w woj[ewództwie] pil[skim], na Pojez[ierzu] Wałeckim, nad Stopnicą (pr[awy] dopływ Warty); 2,4 tys[iące] mieszk[ańców]; ośr[odek] usługowy zaplecza roln[iczego]; przem[ysł] drzewny; dojazd PKP i PKS. Stare osiedle słow[iańskie]; 1245 prawa miejskie; przejściowo we władaniu Brandenburgii i Krzyżaków; 1368 odzyskana przez Polskę; od 1772 pod zaborem prus[kim]; podczas II wojny świat[owej] zniszczona w 90%, odbudowana.
Włodzimierz Łęcki, Województwo pilskie. Szkic monograficzny, seria „Biblioteka Kroniki Wielkopolski”, Warszawa-Poznań 1988, strony 146-148
Miasto położone na Pojezierzu Wałeckim na wysokości 85 m[etrów] n[ad] p[oziomem] m[orza], w dolinie rzeczki Cieszynki (Deszli) w sąsiedztwie czterech jezior, przy linii kolejowej Krzyż – Wałcz, szosach Gorzów – Chojnice, lokalnych do Wielenia, Tuczna, Załomu i Golina. Liczy 2400 mieszkańców. Stanowi niewielki ośrodek przemysłu drzewnego. Jest siedzibą Urzędu Miasta i Gminy.
Po raz pierwszy w dokumentach występuje w 1331 r[oku]. Osadnictwo jest tu jednak starsze, czego dowodzi grodzisko znajdujące się na zachód od obecnego miasta, nad jez[iorem] Kamień. Legenda łączy powstanie Człopy z komesem pomorskim, Dzierżykrajem, rycerzem Bolesława Chrobrego, który tutaj właśnie po przyjęciu chrześcijaństwa miał swoją siedzibę. Człopa i jej okolice pierwotnie stanowiły własność książęcą, w XIV w[ieku] przeszły we władanie rodu Czarnkowskich z Czarnkowa. Jako miasto wymieniane jest od 1352 r[oku]. Położone na pograniczu Wielkopolski i Nowej Marchii często było narażane na ataki Brandenburczyków, a także Pomorzan. Dla obrony miasta i okolic Czarnkowscy wznieśli zamek i utrzymywali stałą załogę. W 1378 r[oku] Swiętobór, książę szczeciński oblegał Człopę przez dłuższy czas. Gdy wyschła fosa podszedł pod umocnienia miejskie, lecz wobec dzielnej obrony prowadzonej przez dziedzica Jana z Czarnkowa zrezygnował z oblężenia i odstąpił od miasta niszcząc wsie w okolicy. Natomiast w 1407 r[oku] Człopa została opanowana i zniszczona przez Pomorzan. W XV w[ieku] istniała w Człopie komora celna, pobierająca opłaty celne od przyjeżdżających i wyjeżdżających z Polski kupców. W maju 1658 r[oku] pod Człopą odbyła się koncentracja wojsk Stefana Czarnieckiego, które stąd wyruszyły na pomoc walczącej ze Szwedami Danii. Po „potopie” miasto było bardzo zniszczone, w 1657 r[oku] liczyło 50 domów osiadłych i 165 zniszczonych. Po Czarnkowskich właścicielami Człopy byli Opalińscy, Leszczyńscy, Poniatowscy, Sułkowscy. W końcu XVIII w[ieku], po zagarnięciu przez Prusy, stała się domeną królewską. W początku XIX w[ieku] przeprowadzono przez Człopę główny trakt łączący Berlin z Królewcem. Kursowała nim poczta konna.
W Człopie znajdowała się stacja pocztowa. W latach 1825-1828 trakt pocztowy został wybrukowany. Przebieg jego pokrywał się z dzisiejszą szosą z Gorzowa do Wałcza, z odgałęzieniem w Rusinowie do Piły.
W XIX w[ieku] zaczął się rozwijać niewielki przemysł. Powstały dwie krochmalnie, cegielnia, fabryka cygar. W wyniku silnej akcji germanizacyjnej stan ludności polskiej w mieście bardzo zmalał. Ale jeszcze w okresie międzywojennym mieszkało tutaj kilka rodzin polskich. W początkach XX w[ieku] Człopa liczyła 2,2 tys[iąca] mieszkańców, a w 1936 r[oku] – 3 tys[iące]. Działania wojenne w 1945 r[oku] poważnie zniszczyły miasto. Centrum legło w gruzach w 90 %. Ocalały tylko położone na wzgórzach dawne przedmieścia. Obecnie w centrum dominuje zabudowa z lat siedemdziesiątych. Niewielki przemysł reprezentują: tartak, POM [Państwowy Ośrodek Maszynowy], zakład stolarski „Stolbud” produkujący okna i drzwi, oraz mleczarnia z serownią.Wszystkie zabytki Człopy (kościół z XVII w[ieku], stare kamienice) uległy zniszczeniu w 1945 r[oku]. W ocalałej części miasta zachowały się nowsze obiekty: szkoła zbudowana w 1932 r[oku] oraz nieduży kościół, o ładnej, nowoczesnej sylwetce architektonicznej. Według tradycji pierwszy kościół powstał juz w X w[ieku]. W XVI w[ieku] kościół był w rękach protestantów. Kościół zbudowany w 1660 r[oku] przetrwał do 1945 r[oku]. Do XIX w[ieku] kazania głoszone były po polsku i w czasie nabożeństw śpiewano polskie pieśni. Przy szosie prowadzącej do Tuczna zachował się stary cmentarz, na którym oprócz dziewiętnastowiecznych nagrobków znajduje się kilka wiekowych lip.
2 k[ilo]m[etry] na zachód od Człopy wśród łąk i bagien przy ujściu rzeczki Cieszynki (Deszli) do jez[iora] Kamień przetrwało grodzisko stożkowate, otoczone wałem długości ok[oło] 400 m[etrów] i wysokości ok[oło] 6 m[etrów]. Pośrodku na wysokość 15 m[etrów] wznosi się stożek. Pierwotnie przed wałami znajdowała się jeszcze fosa, której ślady są czytelne w terenie. Gród istniał w XVIII-XI w[ieku]. Prowadzone w 1926 r[oku] prace archeologiczne odkryły w górnej części warstwy kulturowe ze śladami spalenizny oraz liczne zabytki: odłamki ceramiki, kości, przedmioty żelazne i t[ym] p[odobne]. Z wszystkich stron Człopę otaczają lasy. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta leżą 4 jeziora: Wielki Staw (pow[ierzchnia] 37,1 h[ektar]a), Kamień (pow[ierzchnia] 35,0 h[ektar]ów), Trzebin (pow[ierzchnia] 23,9 h[ektar]a), Miejskie (pow[ierzchnia] 11,2 h[ektar]a). W dalszej okolicy jest ok[oło] 20 jezior. Lasy, ciągnące się na północny zachód łączą się z kompleksem Puszczy nad Drawą. Miasto jest dobrym punktem na pobyty wczasowe, o bogatych możliwościach uprawiania turystyki pieszej i kolarskiej. Nad jez[iorem] Wielki Staw zlokalizowano kąpielisko miejskie.
Encyklopedia popularna PWN, wydanie dwudzieste drugie zmienione i uzupełnione, redaktor prowadzący Adam Karwowski, Warszawa 1992, strona 161
CZŁOPA, m[iasto] w woj[ewództwie] pilskim nad Stopnicą; 2,4 tys[ięcy] mieszk[ańców] (1986); przemysł drzewny. – Prawa miejskie 1245 (?).
Dehio-Handbuch der Kunstdenkmäler West- und Ostpreußen. Die ehemaligen Provinzen West- und Ostpreußen (Deutschordensland Preußen) mit Bütower und Lauenburger Land, opracował Michael Antoni, München-Berlin 1993, strona 564
SCHLOPPE/CZŁOPA (Kreis Deutsch Krone). Wojewodschaft Piła
Der schon in der Vorzeit besiedelte Ort am Schnittpunkt zweier alter Straßen wird bereits 1245 als Flecken und 1350 als Stadt genannt. 1368 trat Markgraf Otto der Faule das Schlopper Land an Polen ab. 1791 kam die Herrschaft an Preußen. — Der alte Stadtkern zeigte eine regelmäßige Anlage mit großem Marktplatz. Nach Abschluß der Kampfhandlungen 1945 wurde die Innenstadt weitgehend durch Brände zerstört. Ihnen fiel die in der Mittel des Marktplatzes 1826 errichtete und 1901 erneuerte ev[angelische] Fachwerkkirche ebenso zum Opfer, wie die mit Schindeln gedeckte und mit einem Türmchen versehene kath[olische] Holzkirche von 1660.
Burgwälle aus wendischer Zeit (um 1000) westlich vom Markt in Gärten und besonders an der Mündung der Dessel in den Kemminsee.
Ehem[alige] Burg. Von der Familie Czarnkowski wohl um die Wende des 13. zum 14.J[ahr]h[undert] errichtet. Sie kam 1368 an Polen und wurde 1406 vom Deutschen Orden zerstört. Erhalten sind Reste der Burgmauern.
SCHLOPPE/CZŁOPA (powiat Wałcz). Województwo Piła
Miejscowość zasiedlona już w czasach prehistorycznych na skrzyżowaniu dwóch starych dróg, wymieniana jest już jako miasteczko (duża wieś) w 1245 roku, a jako miasto w 1350 roku. W 1368 roku margrabia Otton Leniwy przekazał ziemię człopską na rzecz Polski. W 1791 roku miasto znalazło się pod panowaniem Prus. – Stare centrum miasta miało regularny układ z dużym rynkiem. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku centrum miasta zostało w dużej mierze zniszczone przez pożar. Jego ofiarą padł zbudowany w 1826 roku na środku rynku i odnowiony w 1901 roku kościół ewangelicki z muru pruskiego oraz drewniany kościół katolicki z 1660 roku z gontowym dachem i wieżyczką.
Grodziska z czasów wendyjskich (około 1000 roku) na zachód od rynku w ogrodach, a zwłaszcza przy ujściu Cieszynki do jeziora Kamień.
Dawny zamek. Zbudowany przez rodzinę Czarnkowskich prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV wieku. Do Polski trafił w 1368 roku i został zniszczony przez Krzyżaków w 1406 roku. Zachowały się resztki murów zamkowych.]
Johannes Hinz, Pommern-Lexikon für alle, die Pommern lieben, Würzburg 1994, strony 280-281
Schloppe (Człopa), Kreis Deutsch-Krone, Kleinstadt mit 2355 Einwohnern (1983). Das Städtchen liegt auf dem Nordufer des Desselfließ, das sich östlich und westlich der Stadt zu einer Seenkette erweitert (Großer Teich, Kemmin-, Küchen-, Großer und Dyper See). Die Talhänge erheben sich bis über 20 m über die Stadt und bilden einen optimalen Wetterschutz. Die Altstadt ist eine regelmäßige Anlage mit großem Marktplatz. Am Mühlensee lag die wendische Vorstadt, „die Kietz“. Erst im 20. Jh. entstand durch den Eisenbahnbau die Bahnhofsvorstadt mit der zweiten katholischen Kirche und den Gewerbebetrieben: Molkerei, Sägewerk, Konserven- und Maschinenfabrik. Nach dem Zweiten Weltkrieg, an dessen Ende die Altstadt völlig vernichtet wurde, besteht Schloppe fast nur noch aus der Bahnhofsvorstadt.
In Schloppe kreuzten sich die alte Poststraße Berlin-Königsberg und die Salzstraße von Kolberg. Um 1000 soll auf einem der wendischen Burgwälle ein Häuptlingssitz gewesen sein. 1245 wird der Flecken Schloppe genannt, ebenso in der Gründungsurkunde von Tütz (1341). Erst 1350 erscheint Schloppe in der Belehnungsurkunde derer v[on] Wedell als Stadt. 1368 trat Markgraf Otto der Finner das Schlopper Land an Polen ab; die Czarnkowskis übernahmen die Stadt und fielen um 1400 mit ihrer 300 Mann starken ständigen Haustruppe häufig in die Neumark ein. 1555 wurde die Reformation eingeführt, die Protestanten mußten jedoch 1618 die Stadtkirche wieder herausgeben. Nach einem Stadtbrand 1637 wurde 1660 an der Westseite des Marktes die neue katholische Kirche als Schrotholzbau errichtet. 1791 kaufte König Friedrich Wilhelm II. die Schlopper Herrschaft für seine Mätresse Gräfin Lichtenau, die sie nach seinem Tod dem Herrscherhaus zurückgeben mußte. Am Mühlensee im Norden lag die alte wendische Vorstadt; ab 1920 wurde zwischen Altstadt und Bahnhof die neue Vorstadt erbaut, die nach den Verwüstungen vom 29. 1.-3. 2. 1945 als einziger Stadtteil erhalten blieb. In Bahnhofsnähe entstanden Gewerbebetriebe, u[nter] a[nderem] die Konservenfabrik „Grenzmark“.
Bauwerke: Die katholische Schrotholzkirche S[ank]t Adalbert mit hölzernem Glockenstuhl (1660) war bis 1945 die älteste Holzkirche Pommerns. Die Russen vernichteten sie wie auch die evangelische Kirche auf dem Marktplatz.
Schloppe (Człopa), powiat Wałcz, małe miasto z 2355 mieszkańcami (1983 rok). Miasteczko leży na północnym brzegu rzeki Cieszynka, która rozciąga się na wschód i zachód od miasta, łącząc łańcuch jezior (Jezioro Młyńskie, Kamień, Załom, [Großer-See – zachodnia część jeziora Załom] i Dąbie). Zbocza doliny wznoszą się do ponad 20 metrów nad miastem i stwarzają optymalną ochronę przed warunkami pogodowymi. Stare miasto ma regularny układ z dużym rynkiem. Nad Jeziorem Młyńskim [?] leżało wendyjskie [w uproszczeniu: słowiańskie] przedmieście, „die Kietz” [chyża]. Dopiero w XX wieku wraz z budową linii kolejowej powstało przedmieście dworcowe z drugim kościołem katolickim i przedsiębiorstwami: mleczarnia, tartak, fabryka konserw i fabryka maszyn. Po II wojnie światowej, pod koniec której stare miasto zostało całkowicie zniszczone, Człopa składa się prawie wyłącznie z przedmieścia dworcowego.
W Człopie krzyżuje się stara droga pocztowa Berlin-Królewiec i droga solna z Kołobrzegu. Około 1000 roku na jednym z wendyjskich grodzisk znajdowała się siedziba wodza. W 1245 roku wymieniona duża wieś Człopa, także w przywileju lokacyjnym Tuczna (1341 rok). Dopiero w 1350 roku Człopa pojawia się jako miasto w dokumencie nadania lenna rodzinie Wedlów. W 1368 roku margrabia Otto Pryszczaty [Otto V Leniwy] odstąpił Polsce ziemię człopską; Czarnkowscy przejęli miasto, a około 1400 roku często najeżdżali Nową Marchię z 300-osobową stałą załogą miejską. W 1555 roku wprowadzono reformację, jednak w 1618 roku protestanci musieli ponownie oddać miejski kościół. Po pożarze miasta z 1637 roku, w roku 1660 po zachodniej stronie rynku wzniesiono nowy, drewniany kościół katolicki. W 1791 roku król Fryderyk Wilhelm II kupił dobra człopskie dla swojej kochanki hrabiny Lichtenau, która po jego śmierci musiała je zwrócić domowi panującemu. Nad Jeziorem Młyńskim [?], na północ, leżało stare wendyjskie przedmieście; od 1920 roku między starym miastem a dworcem kolejowym wybudowano nowe przedmieście, które po zniszczeniach z 29 stycznia – 3 lutego 1945 roku pozostało jedyną częścią miasta. W pobliżu dworca kolejowego powstały zakłady przemysłowe, między innymi fabryka konserw „Grenzmark” [„Marchia Graniczna”].
Budowle: katolicki drewniany kościół pod wezwaniem świętego Wojciecha z drewnianą dzwonnicą (z roku 1660) był do 1945 roku najstarszym drewnianym kościołem na Pomorzu. Rosjanie zniszczyli go, podobnie jak kościół ewangelicki na rynku [choć akurat ten przetrwał wojnę w całkiem dobrym stanie].
A-Z Mała Encyklopedia PWN, redaktorka Maria Sajko, Warszawa 1995, strona 176
Człopa – m[iasto] w woj[ewództwie] pilskim nad 3 jeziorami, w Puszczy Drawskiej; 2,3 tys. miesz[kańców] (1992); ośr[odek] usługowy dla rolnictwa oraz ośr[odek] turyst[yczny]; drobny przemysł; prawa miejskie1245(?); w okresie reformacji ośr[odek] luteranizmu.
Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, tom 1 A – C, redaktor Dariusz Kalisiewicz, Warszawa 1995, strona ???
Człopa – m[iasto] w woj[ewództwie] pil[skim], na Pojezierzu Wałeckim, nad Cieszynką (l[ewy] dopływ Drawy) i 3 jeziorami, w lasach Puszczy Drawskiej. Stary gród słow[iański]; od XII w. w granicach Polski; prawa miejskie 1245(?); w 1. poł[owie] XIV w. pod panowaniem Brandenburgii; 1368 powróciła do Polski; 1406 zdobyta i spalona przez Krzyżaków; w XV w. komora celna; w okresie reformacji ośr[odek] luteranizmu; 1658 pod Cz[łopą] koncentracja wojsk pol[skich] pod dow[ództwem] S[tefana] Czarnieckiego, udających się do Danii przeciw Szwedom; od 1772 w zaborze prus[kim]; w XIX w. drobny przemysł i handel; od 1945 w Polsce – 2,3 tys. mieszk[ańców] (1992); ośr[odek] usługowy dla rolnictwa; drobny przemysł spoż[ywczy] (mleczarnia, gorzelnia) i drzewny (tartak), gospodarstwo rybackie; ośr[odek] turystyczny.
Jerzy Kwiatek, Teofil Lijewski, Leksykon miast polskich, Warszawa 1998, strona 122
CZŁOPA. Miasto w powiecie wałeckim, w woj[ewództwie] zachodniopomorskim; węzeł dróg n[ume]r 22 i 177, od Wałcza 33 k[ilo]m[etry]; pow[ierzchnia] 6,3 k[ilo]m[etra kwadratowego]; 2300 mieszk[ańców]; [kod pocztowy] 78-630.
Niewielki ośrodek rolniczo-usługowy na Pojezierzu Wałeckim nad Cieszynką, dopływem Płocicznej, na zach[ód] od Piły. We wczesnym średniowieczu istniał tu gród pomorski, w[edłu]g podania siedziba księcia Dzierżykraja. Legenda herbowa wywodziła od niego ród Nałęczów, a przewiązana chusta (t[ak] zw[ana] nałęcza), jaką otrzymał od Bolesława Chrobrego, którego był lennikiem i przyjacielem, stała się herbem rodu. W XIII w[ieku] tereny te, położone wówczas na p[ół]n[ocno]-zach[odnim] krańcu Wielkopolski, zostały przez księcia Przemysła II nadane Nałęczom z Czarnkowa. Gród prawdopodobnie nazywał się początkowo Szłopa (z 1245 r[oku] zapis nazwy Szlopa, z 1349 r[oku] Slopa). Data nadania praw miejskich, przypuszczalnie w XIII w[ieku], nie jest znana. W Kronice Janka z Czarnkowa opisana jest bohaterska obrona miasta przed Brandenburczykami [? – raczej Pomorzanami] w 1378 r[oku]. Miasto ucierpiało podczas najazdu szwedzkiego w poł[owie] XVII w[ieku]. W 1658 r[oku] Stefan Czarniecki zgromadziłpod Człopą swoje wojska, z którymi następnie wyruszył do Danii. W rękach Nałęczów-Czarnkowskich pozostawała Człopa do 1726 r[oku], później kilkakrotnie zmieniała właścicieli.
Do rozbiorów Człopa była w woj[ewództwie] poznańskim. W 1772 r[oku] znalazła się pod zaborem pruskim, w t[ak] zw[anym] okręgu noteckim (Netzedistrikt). Niemiecka nazwa miasta brzmiała Schloppe. Przebiegający przez Człopę trakt pocztowy z Berlina do Królewca, jedna z najważniejszych dróg w całych Prusach, został w l[atach] 1825–28 wybrukowany. Do I wojny światowej Człopa była w regencji kwidzyńskiej, w Prusach Zachodnich. W 1922 r[oku] znalazła się w nowo utworzonej t[ak] zw[anej] marchii granicznej Poznańskie Prusy Zachodnie (Grenzmark Posen-Westpreussen]. W 1939 r[oku] liczyła ok[oło] 3000 mieszk[ańców]. Podczas walk w 1945 r[oku] uległa zniszczeniu w ok[oło] 80%; całkowicie zniszczone zostało centrum miasta ze wszystkimi zabytkowymi budynkami. Po wojnie Człopa została częściowo odbudowana, nie osiągnęła przedwojennego zaludnienia. Do 1975 r[oku] była w woj[ewództwie] koszalińskim, w l[atach] 1975–98 w woj[ewództwie] pilskim.
Najstarsza część miasta leżała na prawym, p[ół]n[ocnym] brzegu Cieszynki. Obecnie jest tu wyłącznie zabudowa powojenna, wiele parcel pozostaje bez zabudowy. Podczas wojny uległ zniszczeniu najcenniejszy zabytek Człopy, drewniany kościół z XVII w[ieku]. Obecny kościół paraf[ialny] św[iętego] Antoniego, na lewym brzegu Cieszynki, pochodzi z l[at] 1934–1938.
W Człopie dominuje przemysł drzewny i firmy handlowo-usługowe (Ekowood [właściwie: Ecowood], Kazmar, Pambut [właściwie: Pambot]). Miasto otoczone rozległymi lasami, z licznymi jeziorami, ma szanse rozwoju jako ośrodek turystyczno-wypoczynkowy.
Człopa leży przy linii kolejowej Krzyż–Wałcz, doprowadzonej w 1899 r[oku] z Krzyża, w 1904 r[oku] przedłużonej do Wałcza (obecnie zamkniętej, odcinek Człopa–Wałcz zdemontowany). Przez miasto przebiega droga główna z Gorzowa Wielkopolskiego do Chojnic, dawny trakt z Berlina do Królewca. Cieszynka, która stanowi atrakcyjny szlak kajakowy, przepływa w okolicach Człopy przez kilka malowniczych jezior, o zalesionych brzegach. Powyżej miasta jest jez[ioro] Wielki Staw (pow[ierzchnia] 0,32 k[ilo]m[etry kwadratowe]), nad nim kąpielisko z plażą. Poniżej miasta, 2 k[ilo]m[etry] na zach[ód] od centrum, jest jez[ioro] Kamień (pow[ierzchnia] 0,30 k[ilo]m[etra kwadratowego]), nad którym znajduje się grodzisko stożkowe, otoczone wałem o dł[ugości] 400 m[etrów]. Dalej na zach[ód] Cieszynka przepływa przez jez[ioro] Załom Wielki (pow[ierzchnia] 1,35 k[ilo]m[etra kwadratowego], dł[ugość] 3 k[ilo]m[etry], głęb[okość] do 21 m[etrów]), na jego p[ół]n[ocnym] brzegu rezerwat florystyczny „Stary Załom” ze stanowiskiem reliktowej turzycy ptasie łapki. Na zach[ód] od Człopy rozciąga się Puszcza Drawska z Drawieńskim Parkiem Narodowym.
The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, tom II K-Sered, redaktor Shmuel Spector, Geoffrey Wigoder, New York 2001, strona 1148
SCHLOPPE (Pol[ish] Czlopa ) Posen-West Prussia, Germany, today Poland. There is documentary evidence of 28 Jews living in S[chloppe] in 1674. By 1774, their number had risen to about 250, peaking at 311 in 1839. About 1840, a synagogue and cemetery were established. The J[ews] pop[ulation] declined throughout the 19th cent[ury]. In 1871 there were about 195 Jews in S[chloppe] and about 100 on the eve of the Nazi assumption of power in 1933. By the beginning of 1938, most J[ews] businesses had been “Aryanized,” and in Oct[ober], the community sold the town its property, including the synagogue and communal and adjacent buildings. In return, it received living accommodations and a room for religious sendees. In May 1939, the town evicted the J[ews] residents from the same accommodations, and in March 1940, the remaining Jews were interned in the Buergergarten camp near Schneidemuehl, from where they were later deported.
SCHLOPPE (po polsku Człopa) Poznań-Prusy Zachodnie, Niemcy, obecnie Polska. Istnieją dokumenty potwierdzające, że w 1674 roku w Człopie mieszkało 28 Żydów. Do 1774 roku ich liczba wzrosła do około 250, osiągając szczytową wartość 311 w 1839 roku. Około 1840 roku powstała synagoga i cmentarz. W XIX wieku liczba ludności żydowskiej zmniejszyła się. W 1871 roku w Człopie mieszkało około 195 Żydów, a około 100 w przededniu dojścia nazistów do władzy w 1933 roku. Na początku 1938 roku większość żydowskich przedsiębiorstw została „zaryzowana”, a w październiku społeczność żydowska sprzedała miastu swoją własność, w tym synagogę oraz budynki gminne i przyległe. W zamian otrzymała zakwaterowanie i pomieszczenie dla osób pełniących funkcje religijne. W maju 1939 roku miasto eksmitowało Żydów z tych pomieszczeń, a w marcu 1940 roku pozostałych Żydów internowano w obozie Buergergarten koło Schneidemuehl [Piła], skąd zostali później deportowani.
Leksykon PWN, wydawca Danuta Borkowska-Mostafa, Warszawa 2004, strona 241
Człopa, m[iasto] w woj[ewództwie] zachodniopomor[skim], w pow[iecie] wałeckim, na Pojezierzu Wałeckim, nad Cieszynką (l[ewy] dopływ Drawy) i 3 jeziorami, w lasach Puszczy Drawskiej; ok[oło] 2 tys. mieszkańców.
Nowa Encyklopedia Powszechna PWN (wydanie drugie, poszerzone i zmienione), tom 2 Bri – Eur, redaktor Bartłomiej Kaczorowski, Warszawa 2004, strona 392
Człopa – m[iasto] w woj[ewództwie] zachodniopomorskim, w pow[iecie] wałeckim, na Pojezierzu Wałeckim, nad Cieszynką (l[ewy] dopływ Drawy) i 3 jeziorami, w lasach Puszczy Drawskiej. Stary gród słow[iański]; od XII w. w granicach Polski; prawa miejskie przed 1352 r.; w 1. poł[owie] XIV w. pod panowaniem Brandenburgii; 1368 powróciła do Polski; 1406 zdobyta i spalona przez Krzyżaków; w XV w. komora celna; w okresie reformacji ośr[odek] luteranizmu; 1658 pod Cz[łopą] koncentracja wojsk pol[skich] pod dow[ództwem] S[tefana] Czarnieckiego, udających się do Danii przeciw Szwedom; od 1772 w zaborze prus[kim]; w XIX w. drobny przemysł i handel; od 1945 w Polsce – 2,2 tys. mieszk[ańców] (2002); ośrodek usługowy dla rolnictwa; drobny przemysł spoż[ywczy] (mleczarnia, gorzelnia) i drzewny (tartak), gospodarstwo rybackie; ośr[odek] turystyczny.
Encyklopedia powszechna, redaktor Tomasz Michałowski, Larousse Polska, Wrocław 2006, strona 1319
Człopa, m[iasto] w woj[ewództwie] zachodniopomorskim (pow[iat] wałecki); 2397 mieszk[ańców]. Przemysł drzewny. – Znana jako miasto od 1245.
Stanisław Chuchro, Elżbieta Chuchro-Wrona, Słownik geograficzno-sozologiczny Pojezierza Wałeckiego, Wałcz 2006, strony 22-23
Człopa (Schloppe) – miasto na Pojezierzu Wałeckim, nad rzeką Cieszynką (lewy dopływ rzeki Płocicznej i następnie Drawy). 2491 mieszkańców. Stare osiedle słowiańskie. Siedziba księcia pomorskiego Dzierżykraja, który tu przyjął chrzest za przyczyną Bolesława Chrobrego. Prawa miejskie uzyskała w 1255 roku. Do 1466 roku we władaniu Brandenburgii i Krzyżaków, następnie powróciła do Polski, aby od 1772 roku ponownie trafić, tym razem pod zabór pruski. W XV wieku istniała tu lomora celna. Na początku XX wieku Człopa liczyła 220 [prawie na pewno błąd w druku; zapewne miało być 2200] mieszkańców, a w 1937 roku – przekraczała 3000. Nazwa pochodzi od wyrazów słop lub słopiec, co oznacza „pułapka na zwierzęta czyli potrzask”. Do 1945 r[oku] istniała cegielnia sylikatowa. W czasie II wojny światowej zniszczona prawie w 80 %. W 1945 roku powróciła do Polski i częściowo odbudowana. Do początku lat 80-tych [błąd w druku – powinno być „lat 90-tych”] istniała linia kolejowa łącząca Wałcz z Krzyżem W[ie]lk[o]p[olskim]. Miasto jest ośrodkiem turystycznym. Do zabytkowych obiektów należy zaliczyć: neogotycki budynek Urzędu Miasta i Gminy (dawny budynek sądu) z przełomy XIX i XX wieku, a także kilka kamienic i szkoła z 1932 roku. Do 1967 roku istniał kościół ewangelicki, zbudowany w 1826 roku, rozebrany w 1967 roku. Przy rynku istniał również drewniany kościół katolicki z 1660 roku, zniszczony w 1945 roku. Obecny kościół katolicki p[od] w[ezwaniem] św[iętego] Antoniego Padewskiego, zbudowano w latach 1934-1938, jako budowlę nowoczesną, z elementami neogotyku, określany jako „tyrolski”. Konsekrowany w 1938 roku przez ks[iędza] prałata Karola Hartza z Piły. W ołtarzu głównym relikwie męczenników, św[iętego] Wenustusa i św[iętej] Konkordii. Stojąca obok [nie do końca obok, a raczej w pewnym oddaleniu] plebania pobudowana przed 1939 rokiem. Nad rzeką Cieszynką, poza wiaduktem kolejowym [ten fragment powinien raczej brzmieć: za mostem kolejowym], nowa oczyszczalnia ścieków dla miasta. Tuż za wiaduktem [mostem] kolejowym rozległy teren mokradeł, przylegających do rzeki Człopica [błąd – powinno być „Cieszynka”], obszar udokumentowanego dużego złoża kredy jeziornej i torfu, przydatnego do lecznictwa sanatoryjnego (borowina). Eksploatacja tych surowców nie może być prowadzona, ze względu na wykupienie terenów przez osobę prywatną. Dobrze rozwinięta sieć handlowa, poczta, straż pożarna, posterunek policji, Bank Spółdzielczy, tartak, zakład szkutniczy P[aweł] Mądry, stacja paliw, restauracja „Gospoda” [przy] ul[icy] Z[wycięstwa] W[ojska] P[olskiego] 13, pensjonat „Pod Lwem” [przy] ul[icy] Kopernika z odnową biologiczną. Do 1945 r[oku] funkcjonowała cegielnia sylikatowa. Istniała tu mleczarnia produkująca żółte sery, obecnie zlikwidowana. Połączenia PKS z Gorzowem W[ie]lk[o]p[olskim], Wałczem, Trzcianką, Poznaniem, Wieleniem, Krzyżem W[ie]lk[o]p[olskim] i Piłą.
Andrzej Stachowiak, Miejsca święte na Pomorzu, Pruszcz Gdański-Słupsk 2021, strony 125-126
30. CZŁOPA
[chrześcijańskie miejsce święte] Kościół p[od] w[ezwaniem] św[iętego] Antoniego Padewskiego (ul[ica] Zwycięstwa Wojska Polskiego 2) Pierwsza świątynia wzniesiona w Człopie (niem[iecki] Schloppe, słow[iański] Slopa) nosiła wezwanie św[iętego] Wojciecha. W 1618 roku erygowano tu parafię. Pierwszy, drewniany kościół spłonął doszczętnie w 1637 roku. Kolejny, również drewniany, kryty gontem, wyświęcony w 1660 roku przez biskupa poznańskiego Alfreda Tolibowskiego, dotrwał do zimy 1945 roku, kiedy to został całkowicie zniszczony podczas walk o miasto.W latach 30. XX wieku, w trakcie rozbudowy miasta, zaistniała potrzeba wzniesienia drugiej świątyni. Nowy kościół budowano od 1934 roku, a uroczystość konsekracji miała miejsce 23 października 1938 roku. Został zaprojektowany w popularnym wówczas stylu, określanym jako „tyrolski”, z elementami neogotyckimi, o wydłużonej bryle w kształcie prostokąta, zakończonego prezbiterium na planie niepełnego półkola. Do nawy głównej przylega od południa nawa boczna. W północno-zachodnim narożniku znajduje się wieża na planie kwadratu, z podcieniami, zdobiona iglicą posadowioną na płaskim dachu, zwieńczoną krzyżem.
W ołtarzu głównym kościoła znajdują się relikwie dwojga męczenników rzymskich z III wieku: Wenustusa i Konkordii, mamki, św[iętego] Hipolita, którego – jak wspomina Martyrologium rzymskie –
po różnych torturach przywiązano za nogi do szyi dzikich koni, które wlokły go po ostach i cierniach, dopóki poszarpany na całym ciele nie wyzionął ducha. W tym samym dniu poniosła śmierć męczeńską jego mamka, błogosławiona Konkordia, która jeszcze przed nim, ubiczowana ołowianymi knutami, odeszła do Pana. Dziewiętnastu zaś innych z domu Hipolita ścięto mieczem za Bramą Tyburtyńską i pogrzebano wszystkich razem na Polu Werańskim.
Wspomnienie błogosławionej męczennicy przypada tego samego dnia, co Hieronima: 13 sierpnia oraz 22 lutego.
encyklopedia.pwn.pl [https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Czlopa;3889797.html; dostęp 16 października 2021 r.]
Człopa, miasto w województwie zachodniopomorskim, w powiecie wałeckim, na Pojezierzu Wałeckim, nad Cieszynką (lewy dopływ Drawy) i 3 jeziorami, w lasach Puszczy Drawskiej.
Ludność miasta: ogółem – 2,3 tys. mieszkańców (2019)
Gęstość zaludnienia: 387,0 os/km2 (2019)
Powierzchnia: 6 km2
Współrzędne geograficzne: długość geograficzna: 16°07′E, szerokość geograficzna: 53°05′N
Prawa miejskie: nadanie praw – przed 1352
Oficjalne strony WWW: www.czlopa.pl stary gród słow[iański]; od XII w. w granicach Polski; prawa miejskie przed 1352; w 1. poł[owie] XIV w. pod panowaniem Brandenburgii; 1368 powróciła do Polski; 1406 zdobyta i spalona przez Krzyżaków; w XV w. komora celna; w okresie reformacji ośr[odek] luteranizmu; 1658 pod Człopą koncentracja wojsk pol[skich] pod dow[ództwem] S[tefana] Czarnieckiego, udających się do Danii przeciw Szwedom; od 1772 w zaborze pruskim; w XIX w. drobny przemysł i handel; od 1945 w Polsce. Ośrodek usługowy dla rolnictwa; drobny przemysł spoż[ywczy] (mleczarnia, gorzelnia) i drzewny (tartak); gospodarstwo rybackie; ośr[odek] turystyczny.
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku