Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich
Na początek opis Człopy z ostatniej ćwierci XIX wieku, zawarty w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (Tom X Rukszenice-Sochaczew, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, J. Krzywicki i W. Walewski, Warszawa 1889, strony 829-830). Tekst na podstawie wersji elektronicznej słownika ze strony Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego UW. Skróty występujące w tekście zostały rozwinięte, uwagi autora wpisu umieszczono w nawiasach kwadratowych, linki przekierowują do bibliotek cyfrowych, w których można zapoznać się z wymienionymi pracami (linki otwierają się w tej samej karcie).
Słopanowo, właściwie Człopa [po] niem[iecku] Schloppe, [w] dok[umentach] 1245 Szlopa, 1284 Slopa, 1349 Sloppe, miasteczko w Prusach Zach[odnich], w pow[iecie] wałeckim, w południowo-zachodnim klinie prowincyi, o 31 kilometrów na południowy zachód od Wałcza; gleba piaszczysta, sapowata [wilgotna], leży bowiem wśród licznych jezior i rzek (Deichsel [Cieszynka], Muehlenteich [Jezioro Młyńskie], Muehlenfliess [„Młynówka” – strumień wypływający z Jeziora Miejskiego i wpadający do Cieszynki] itd.); st[acja] kol[ejowa] w Wieleniu. Cztery bite trakty się tu schodzą: z Wałcza, Frydlądu [Mirosławiec], z Woldenberga [Dobiegniew] i Wielenia. S[łopanowo] ma urz[ąd] pocz[towy], sąd okr[ęgowy], kasę leśniczą, urz[ąd] pobor[czy], szkołę katol[icką] 1-klas[ową] i ewang[elicką] 5-klas[ową]. Do miasta należą: fol[wark] Gramsthal [Czaplice], oberża Koenigsthal [Bogdanki], w[ie]ś Koeniglich Krumpohl [na zachód od Krąpiela], wyb[udowanie] Werthsburg [Orzeń / Nałęcze] i leśn[iczówki] Człopa [leśniczówka Zwierz] i Schutzwald [niedaleko obecnej plebanii]; razem 2827 ha: 541 lasu, 174 łąk, 1638 roli orn[ej]. W 1885 r. było w ogóle 236 d[o]m[ów], 470 dym[ów – „mieszkań”], 2175 m[iesz]kańców, 310 kat[olików], 1679 ew[angelików], 184 [Ż]yd[ów], 2 bezwyznan[iowców]. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem, drobnym przemysłem i handlem; co rok odbywa się 8 jarmarków. Dwa zamczyska są w Człopie: jedno naprzeciw kościoła katol[ickiego], drugie nieco za miastem. Oba zupełnie z murów ogołocone. Miasteczko jest gniazdem rodziny Czarnkowskich h[erbu] Nałęcz, po której wygaśnięciu na Władysławie Czarnkowskim, st[aro]ście osieckim, przechodziło do rąk Gębickich, Naramowskich i Sułkowskich. Dziś jest własnością rządową. Czarnkowscy założyli tu kościół par[afialny] p[od] w[ezwaniem] św. Wojciecha. Był on z drzewa stawiany i spłonął [w] r[oku] 1637. Wzniesiony na nowo, został poświęcony przez Wojc[iecha] Tholibowskiego, bisk[upa] poznańskiego, d[nia] 8 list[opada] 1660 r. Do par[afii] (dek[anat] wałecki) należą: Bevilsthal [Pieczyska], Birkholz [Brzeźniak], Buchholz [Bukowo], Buchholzer-Muehle [Bukowo młyn], Człopa, Dolfusbruch [Przyłęg], Dranowo w[ie]ś i folw[ark] [Drzonowo Wałeckie i Drzonowo], Dueppe [leśniczówka Jeleni Róg?], Friedrichsmuehle [Zalesie], Gollin czyli Gałęzowo, Gramsthal [Czaplice], Gramswalde [Dłusko], Jagolice (Jagolitz), Krumpohl Adlig i Koeniglich [Krąpiel i na zachód od Krąpiela], Nikorsk [Niekursko] (szk[oła] par[afialna]), Prellwitz [Przelewice], Salm [Załom], Szonawa (Schoenow) [Dzwonowo], Trellin [Trebbin – Trzebin], Wołowe Lasy (Eichfier, szk[oła] paraf[ialna]) i Eichfiermuehle [Wołowe Lasy młyn]. Kościoły filialne są w Nikorsku, p[od] w[ezwaniem] św. Bartłomieja, murowany, [w] r[oku] 1838 w miejsce drewnianego wystawiony, [w] r[oku] 1840 benedykowany [poświęcony przez duchownego niższej rangi niż biskup] i w Wołowych Lasach. W 1888 r. par[afia] miała 1206 dusz. Dawniej znajdowały się w parafii jeszcze kaplice we wsiach: Gałęzowie [zobacz wyżej – Golin] i Załom, kościoły zaś w Birkholz [Brzeźniak], Jaglicach, Buchholz [Bukowo], Pieczyskach, Treblinie [Trzebin] i Szonawie [Dzwonowo] ([z]ob[acz] Opis histor[yczny] kośc[iołów] par[ochialnych] w dawnej dyec[ezji] poznańskiej p. Łukaszewicza, [tom] I, [strona] 226). W kaplicach tych i kościołach zwykle w święta i niedziele bakałarze miejscowi wykładali dzieciom katechizm, a starszym czytali kazania z postyl niemieckich, ludność bowiem w tych stronach już w r. 1641 była niemiecką. Według przywileju z r. 1245 Człopa była już miastem ([z]ob[acz] Kod[eks] [Dyplomatyczny] Wielkop[olski], [tom] I, Nr. 249). Najstarszy zachowany przywilej wystawił [w] r[oku] 1614 Adam Sędziwój Czarnkowski, woj[ewoda] łęczycki, nadając miastu oprócz gruntu miejskiego rybołówstwo małemi narzędziami w M[ałym] i W[ielkim] Rochlinie [Mały i Wielki Kochlin? – obecnie jeziora Małe Kochlino i Białe], także w strudze człopskiej [Cieszynka / Człopica?] i „Rodrancken” [jeziora Rodran Duży (Leśne) i Rodran Mały?], dalej wolne łowy, pastwiska i drzewo w człopskich lasach lecz w pewnych tylko granicach. Przy wyborach na burmistrza prezentuje miasto 5 kandydatów, z których dziedzic jednego wybiera; sądy cywilne należą do miasta, w sprawach kryminalnych atoli zastrzega sobie nadawca potwierdzenie wyroków. R[oku] 1637 do szczętu zgorzało, tak samo [w] r[oku] 1739; [w] r[oku] 1765 zniszczył pożar 90 domów. Przy okupacyi pruskiej znajdowała się Człopa w nędznym stanie. Rząd tedy udzielił mieszkańcom zapomogę i sprowadził niemieckich kolonistów. R[oku] 1781, gdy dziedzicem był v[on] Dolfuss, pobierał burmistrz 36 tal[arów] rocznie, senator [rajca, radny?] 16 tal[arów] 3 gr[osze], pisarz 24 tal[arów] 4 gr[osze], sługa miejski oprócz munduru 23 tal[ary] 7 gr[oszy]; za materyały do pisania likwidowano 8 tal[arów] 6 gr[oszy]. Od czasu okupacyi pruskiej miasteczko często zmieniało posiadaczy. Fryderyk Wilhelm II, król pruski, kupił te dobra i darował je hr[abinie] Lichtenau. Odkupił je znów Fryderyk Wilhelm III i do dóbr stołowych wcielił. R[oku] 1807 otrzymał je od cesarza Napoleona książę Berthier, ale kongres wiedeński dar ten unieważnił. Około r[oku] 1564 zastawił te dobra Wojciech Czarnkowski Wedlom za 23,000 złp [złotych polskich]. Ku końcowi XVIII w. zaś wartość dóbr podług urzędowej taksy wzrosła do 94,000 tal[arów]. W 1783 r. liczyła Człopa 166 d[o]m[ów], 1018 m[iesz]k[ańców] (230 [Ż]yd[ów]); 1804 r. 210 d[o]m[ów], 1387 m[iesz]k[ańców], (315 [Ż]yd[ów]); 1839 r. 203 d[o]m[y], 1569 m[iesz]k[ańców] (311 [Ż]yd[ów], 100 kat[olików]). Luteranizm wcześnie się tu rozszerzył, lecz później nastąpiła reakcya [czyli kontrreformacja], wskutek której [w] r[oku] 1618 luterski pastor Fabian musiał miasto opuścić. Odtąd luteranie odprawiali nabożeństwo w oratoryum za zezwoleniem dziedzica, ale i to potem utracili. Dopiero 1791 r. wystawili ewangielicy kościołek, który jednak się spalił i w 1825 r. stanął nowy kościół drewniany. Żydzi wystawili nową synagogę [w] r[oku] 1770 ([z]ob[acz] Gesch[ichte] d[es] D[eu]t[sch-] Croner Kreises von Schmitt, str[ony] 212-214 i Raczyński „Wspom[nienia] Wielkop[olski]”, [tom] II, [strony] 99-101).
2. S[łopanowo], nadleśn[ictwo], tamże, 5244 ha: 44 roli or[nej], 36 łąk, 5115 lasu. W 1885 r. 6 d[o]m[ów], 6 dym[ów], 41 m[iesz]k[ańców]. W skład nadleśnictwa wchodzą leśnictwa: Dolfusbruch, Wołowe Lasy, Hahnfier, Muehlheide, Płocica i Tuczyńskie rogatki.
Kś. Fr. [ks. Romuald Frydrychowicz; Przemysław Bartosik proponuje odczyt „ks. Andrzej Friske” (proboszcz w Człopie na przełomie XIX i XX wieku)]
Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu
Słownik… jest częścią większego projektu – Słownika historyczno-geograficznego Polski. Hasła dotyczące Człopy zostały wydane w: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, część I, zeszyt 2 CA – Dębowa Łęka, opracowali S. Chmielewski, K. Górska-Gołaska, J. Luciński, Ossolineum, Wrocław 1982, strona 316 i następne. Poniższy tekst (wraz z objaśnieniami do poszczególnych punktów) przytoczono za elektroniczną wersją słownika z strony slownik.ihpan.edu.pl. Skróty zostały rozwinięte w nawiasach kwadratowych, w taki sam sposób oznaczono uwagi autora wpisu. Nawiasy kwadratowe użyte w oryginalnym tekście przerobiono – dla odróżnienia – na nawiasy klamrowe. Linki w tekście przekierowują na strony bibliotek cyfrowych, umożliwiając zapoznanie się z wymienionymi materiałami źródłowymi (linki otwierają się w tej samej karcie).
CZŁOPA (1331 Schlope, 1349 Slopa, 1352 Sloppe, 1378 kop. XV w. municipium Czlopense, 1381 {fals[yfikat] XVI w.} Szlopa, {1402-08} Sluppe, 1458 Clopa, 1557 Czlopa, 1944 Schloppe) miasto.
1. (podstawowe dane o historycznej przynależności; w przypadku miast podawane są też pierwsze wzmianki źródłowe poświadczające miejski charakter osady; dodanie do daty skrótu „n.” wskazuje, że zaświadczony w danym roku po raz pierwszy stan trwał później bez zmian)
Zwierzchność państwowa nad Cz[łopą] 1352 Ludwik Rzymianin margr[abia] brand[enburski] panem feudalnym S[loppe] → p[unkt] 3; 1364 tenże w podziale z bratem Ottonem otrzymuje ziemie na [wschód] od Odry, m. in. S[loppe] (Wp. [Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, tom] 3 nr 1518); 1378 fosa, blanki → p[unkt] 6; {1402-08} Krzyżacy wymieniają m. in. S[loppe] wśród miast i zamków należących niegdyś do Nowej Marchii (Wrede [G. Wrede, Grenzen der Neumark 1319-1817, Greifswald 1935, strona] 118); 1432 wójt Nowej Marchii wymienia m. in. S[loppe] wśród miast, które należały do Nowej Marchii, a obecnie Polacy uzurpują sobie do nich prawa (Neumark [Repertorium der im Königlischen Staatsarchive zu Königsberg in Preussen befindlichen Urkunden zur Geschichte der Neumark] nr 693 [strona 118]).
1352 n. m[iasto] (opidum) S[loppe] (CDB B [Codex diplomaticus Brandenburgensis, Hauptteil] 2. [t. 2] strona [344–]345); 1349 n. par[afia] własna w archidiakonacie między Notecią a Drawą (Wp. [Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, tom] 2 nr 1284); 1506 n. pow[iat] pozn[ański] (PG [Archiwum Państwowe w Poznaniu, zespół „Księgi sądu i urzędu grodzkiego w Poznaniu”, jednostka Gr.] 13, [karta] 78 [strona 107]).
2. (lokalna topografia: granice danej miejscowości, znajdujące się w niej obiekty topograficzne, młyny i inne urządzenia przemysłowe, wiadomości o drogach)
1331 droga z Tuczna do S[loppe] (Schultz [Fr. Schultz, Geschichte des Kreises Deutsch Krone, Deutsch Krone 1902, strona] 98 [raczej 204]); 1378 m[iasto] (municipium) otoczone fosą {i murami} → p[unkt] 6; 1352 młyn w mieście i młyn pod miastem → p[unkt] 3; {1546-48 fals[yfikat]} 1245 rzeka {→ Słopica, obecnie Cieszynka} opływa m[iasto] S[loppe] (Wp. [Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, tom] 1 nr 249); 1558 granica m[iasta] S[loppe] z dobrami Czarnkowskich → Człopa dobra [zobacz załączony skan lub na stronie słownika].
3. (stosunki własnościowe; określenie rodzaju własności, wymienienie poszczególnych właścicieli i ich transakcji; informacje o areale osady oraz o innych mieszkańcach)
Własn[ość] margrabska, później szlachecka, 1349 w S[loppe] 80 ł[anów] wolnych {korzystających z wolnizny} → p[unkt] 5; 1352 Ludwik Rzymianin margr[abia] brand[enburski] nadaje w lenno stren[uus] [szlachetnie urodzonym] Jakubowi i Heinzowi Boytinom 1/2 m[iasta] S[loppe], młyn w mieście, 1/2 młyna pod miastem wraz z wsiami {→ Człopa dobra [zobacz załączony skan lub na stronie słownika]} i puszczą (CDB B [Codex diplomaticus Brandenburgensis, Hauptteil] 2 [t. 2] strony 344-345; CDB B [Codex diplomaticus Brandenburgensis, Hauptteil] 2 [t.] 6 strony 86-87).
1378 n. m[iasto] Człopa w posiadaniu Czarnkowskich → Człopa dobra [zobacz załączony skan lub na stronie słownika]; 1397 Winc[enty] Czarnkowski w sporze z {Sędziwojem Świdwą z Szamotuł} w[ojewo]dą pozn[ańskim] z powodu obrabowania mieszczan z S[loppe] na drodze król[ewskiej] na szkodę 52 grz[ywien] (Lek. [Die ältesten grosspolnischen Grodbücher, tom]1 nr 2335; por[ównaj] inne spory tychże → Czarnków dobra p[unkt] 3, r. 1394–97).
1458 m[iasto] C[złopa] ma dostarczyć 4 pieszych na wyprawę do Malborka (CMP [Kodeks dyplomatyczny Wielkiej Polski, wyd. E. Raczyński, Poznań 1840] nr 129 [strona 181]).
1580 z m[iasta] Cz[łopa] płacą pobór {a nie szos!} [pobór – podatek nadzwyczajny, szos – podstawowy podatek od majątku]: {Piotr Czarnkowski}, kaszt[elan] pozn[ański] od kawałków ról (frusti agri) 5 fl[orenów] i 6 gr[oszy], od 5 zagr[odników] i 5 komorników, od {9?} rzem[ieślników] i od młyna o 1 kole, a Jadwiga Czarnkowska [wd[owa] po Wojc[iechu] Sędziwoju] od kawałków ról 5 florenów i 6 gr[oszy], od 27 zagr[odników], 8 rzemieślników, młyna o 1 kole i stępy [czy chodzi tu o folusz?] (ŹD [Polska XVI wieku pod względem geograficzno–statystycznym, wyd. A. Pawiński, t. 1: Wielkopolska, Warszawa 1883, Źródła dziejowe 12, strona] 44).
5. (o kościele, beneficjach, o plebanach i ich aktywności; o granicach i funkcjonowaniu parafii; o dziesięcinach i innych opłatach kościelnych)
1349 Henryk archid[iakon] ziem położonych między Notecią a Drawą przedkłada b[isku]powi pozn[ańskiemu] rejestr osad, z których mają być płacone b[isku]powi dziesięciny, m. in. wymienia S[loppe] (Wp. [Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, tom] 2 nr 1284).
1424-80, 1545, 1618 plebani w Cz[łopie]: 1424-25 Wacław, 1445 Jakub, 1456 Klemens, 1458-60 Maciej, 1545 Jakub, 1618 po odzyskaniu kościoła z rąk innowierców Zofagius albo Lofagius (Now. [J. Nowacki, Dzieje archidiecezji poznańskiej, Poznań 1959-1964, t.] 2, [strony] 394–395).
1628 do par[afii] Cz[łopa] należą wsie: Bercholt {obecnie Brzeźniak}, Bukowo, Gołęża {obecnie Golin}, Gogolice {obecnie Jaglice}, Niekursko, Wołowe Lasy, Załomie; znajdują się w nich kaplice zbudowane niegdyś przez innowierców (AV [Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie, Acta visitationum, sygnatura] 7, [karta / strona] 14).
6. (ważne wydarzenia i wybitne osoby pochodzących z danej miejscowości)
1378 Świętobor ks[iążę] szczeciński oblegał m[iasto] Cz[łopa]; gdy fosa wyschła, podszedł pod blanki, lecz wobec dzielnej obrony odstąpił od miasta → Człopa dobra [zobacz załączony skan lub na stronie słownika].
{1403-07} Baldwin Stal wójt Nowej Marchii donosi wielkiemu mistrzowi Zak[onu] Krzyż[ackiego], że Hasso v[on] Uchtenhagen i Syffert von Steglitz oraz ludzie Güntersbergów i ludzie ze Stargardu {Szczecińskiego} utworzyli oddział liczący 300 ludzi i spalili oraz spustoszyli Cz[łopę] (Neumark [Repertorium der im Königlischen Staatsarchive zu Königsberg in Preussen befindlichen Urkunden zur Geschichte der Neumark] nr 192 [strona 36]); 1421 Sędziwój z Ostroroga w[ojewo]da pozn[ański] upomina się o ludzi uwięzionych w Nowej Marchii oraz o woły i konie zabrane przez Wedla pod Człopą (Neumark [Repertorium der im Königlischen Staatsarchive zu Königsberg in Preussen befindlichen Urkunden zur Geschichte der Neumark] nr 460 [strona 81]).
7. (literatura dotycząca danej miejscowości; przekazy źródłowe, które nie trafiły do żadnego z pozostałych punktów)
1404? 1405? [Relacja Baldwina Stala do wielkiego mistrza dotyczących jego rokowań w sprawie nieporozumień granicznych z Pomorzanami na północ od Noteci] (Neumark [Repertorium der im Königlischen Staatsarchive zu Königsberg in Preussen befindlichen Urkunden zur Geschichte der Neumark] nr 124 [strona 25]).
Uwaga: Wzmianka o m[ieście] Cz[łopa] w falsyfikacie z 1362 r. → Człopa dobra, Uwaga [zobacz załączony skan lub na stronie słownika]. Falsyfikat czarnkowski z 1245 r. (Wp. [Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, tom] 1 nr 249) nie wymienia m[iasta] Cz[łopa] (taką błędną informację zawiera praca zbiorowa Miasta polskie w tysiącleciu, Wrocław 1965, t. 1 s[trona] 573); → Czarnków dobra p[unkt] 3].
Księgi ławnicze m[iasta] Cz[łopy] z drugiej połowy XVI w. przechowywane były do 1939 r. w Archiwum Państwowym w Gdańsku (Schulz Netzegau [W. Schulz, Quellenband zur Geschichte der zweiten deutschen Ostsiedlung im westlichen Netzegau, Leipzig 1938, strona] 211). Obecnie ich tam nie ma. [Obecnie znajdują się w Archiwum Państwowym w Szczecinie: zespół Akta miasta Człopy, sygnatura 65/226/0].
KGG [Krystyna Górska-Gołaska]
Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte (edycja z 1939 i 2003 roku)
Projekt „Niemieckiej księgi miast. Podręcznika historii miejskiej”, zapoczątkowany w 1939 roku przez gdańskiego archiwistę Ericha Keysera, w założeniach miał być zestawieniem najważniejszych informacji dla badaczy historii niemieckich miast. Definicja „Człopa” („Schloppe”) znalazła się w pierwszym tomie wydawnictwa poświęconym północno-zachodnim obszarom Niemiec (pełen zapis bibliograficzny brzmi: Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Band 1, Nordostdeutschland, wydał Erich Keyser, Stuttgart-Berlin 1939, strony 228-229). Po wojnie kontynuowano wydawanie kolejnych tomów dla pozostałych części Niemiec, co sprawiło, że całość jest wciąż objęta prawami autorskimi. Dlatego też, choć tom pierwszy widoczny jest w katalogach bibliotek cyfrowych, to dostęp do niego jest ograniczony. My również nie zamieszczamy tutaj reprodukcji stron z hasłem „Człopa”, a zacytujemy jedynie całą definicję i jej tłumaczenie na język polski. Schemat prezentacji treści dla każdego miasta był taki sam i składał się z 20 punktów (za Elbląską Biblioteką Cyfrową): 1) nazwa, 2) położenie, 3) początki osady, 4) założenie miasta, 5) osadnictwo, 6) ludność, 7) język, 8) gospodarka, 9) administracja, 10) władztwo terytorialne, 11) wojskowość, 12) pieczęć, herb i flaga, 13) skarbowość, 14) obszar miasta, 15) kościoły, 16) gmina żydowska, 17) placówki edukacyjne, 18) gazety, 19) źródła, 20) zbiory. Nawiasy kwadratowe oznaczają: rozszerzenia skrótów zastosowanych w definicji lub uwagi od autora tego wpisu.
Schloppe
1. [Der Name] Schloppe. Früher auch Slopa, Schlopp; poln[ische] Sczloppa.
2. [Die Lage der Stadt in der Landschaft] Das Städtchen liegt am anmutigen Desselfließ, das eine Kette von Seen verbindet (Gr[oßer] Mühlenteich, Kemminsee, Salmer See, Dypersee) am Schnittpunkt der alten Poststraße Berlin-Königsberg in Pr[eußen] u[nd] der „Königsstraße”, die aus Polen komend die Netze bei Filehne überschritt u[nd] an die Ostsee bei Kolberg führte; an der Bahnlinie Kreuz-Deutsch Krone.
3. [Der Ursprung der Ortschaft] Der Ort ist sehr alt u[nd] bestand schon als früh[zeiti]g Siedlung, wie Bodenfunde u[nd] eine Reihe von Burgwällen beweisen,
4. [Die Stadtgründung] Wann Schl[oppe] Stadtrecht bekommen hat, steht nicht fest, wahrscheinl[ich] gegen E[nde] 13. J[ahr]h[undert]. 1350 als Stadt erwähnt. Es galt damals für einen der festesten Plätze des Geschlechts der Czarnkowski. Stadtpriv[ileg] zu Magdeb[urger] Recht erneuert.
5. [Die Stadt als Siedlung] Der alte Stadtteil zeigt eine regelmäßige Anlage mit großem Marktplatz, in dessen Mitte die 1826 erbaute u[nd] 1901 erneuerte ev[angelische] Kirche, ein Fachwerkbau, steht. Gitterform. An der W[esten]-Seite des Marktes die 1660 erbaute kath[olische] Holzkirche u[nd] der alte hölzerne Glockenstuhl, daneben der Pfarrhof. Wo das der Grundherrschaft gehörige herrschaftl[iches] Steinhaus gestanden hat, ist nicht mehr nachzuweisen. Früher müssen Befestigungsanlagen vorhanden gewesen sein; bei der Übernahme durch Preußen 1772 wird Schl[oppe] aber als offene Stadt bezeichnet. Wend[ische] Vorstadt „Der Kietz”. Neuer Stadtteil zwischen der Altstadt u[nd] dem B[ahn]h[of] seit 1920. Dort liegt auch eine zweite in den letzten Jahren erbaute kath[olische] Kirche u[nd] die neue Schule. Brände: 1637, 1739, 1765, 1791, 1858.
6. [Die Bevölkerung der Stadt]
a) [Die Zahl und die Herkunft der Bevölkerung] Die ältesten d[eu]t[sche] Bewohner sind aus der Neumark gekommen. 1654 etwa 1000 E[inwohnern], 1783: 1018 E[inwohnern], 1804: 1387 E[inwohnern], 1839: 1569 E[inwohnern], 1875: 1943 E[inwohnern], 1895: 2239 E[inwohnern], 1925: 2424 E[inwohnern], 1937 etwa 3000 E[inwohnern]. Pest 1656 u[nd] 1709.
b) [Die Art und die Zeitliche Geltung der vorhandenen Bevölkerungsverzeichnisse: Bürgerbücher der einzelnen Kirchengemeniden] Bürgerlisten seit 1820. Ev[angelische] K[irchen]b[ücher] seit 1772, kath[olische] seit 1653.
7. [Die Sprache der Bevölkerung und der Behörden] Umgangs- u[nd] Amtssprache stets d[eu]t[sche] Südhinterpomm[ern] Mundart.
8. [Die Wirtschaft] Ackerbürgerstadt. Früher Tuchmacherei u[nd] Mühlenbetrieb. Es gab je eine Roggen-, Malz-, Papier-, Walk-, und Sägemühle. In der Nähe lag eine Kalkbrennerei. Posthalterei 1811-29. Bahnbau Kreuz-Schl[oppe] 1900. Jetzt mehrere große Sägewerke, Baugeschäfte, eine Kalksandsteinfabrik, Konservenfabrik. Aufwärtsentw[icklung] seit 1900. 16 Jahrmärkte.
9. [Die Verwaltung]
a) [Der Rat] B[ür]g[er]m[eister] u[nd] 4 Ratsmänner. B[ür]g[er]m[eister] u[nd] Vogt wurde aus 5 von der Bürgerschaft vorgeschlagenen Kandidaten von der Grundherrschaft ausgewählt. Nach 1772 preuß[ische] Verwaltung durch einen ernannten Polizeib[ür]g[er]m[eister] u[nd] Magistrat bis 1809.
b) [Das Gericht] Vogt od[er] Stadtrichter u[nd] 4 Schöffen, die nach Magdeb[urger] Recht urteilen. Appellationen an die Grundherrschaft. Nach 1772 Justizb[ür]g[er]m[eister], Stadt- u[nd] Landgericht. Jetzt Amtsgericht, Landgerichtbez[irk] Schneidemühl.
c) [Die Vertretung der Bürgerschaft] Wahl von 5 Pers[onen] für den B[ür]g[er]m[eister] u[nd] Stadtrichterposten zur Präsentation an die Grundherrschaft, welche die Betreffenden ernennt. Städteordnung 1809.
10. [Landesherrschaft] Zu Pommern, dann bis 1296 zu Polen, 1296-1368 zu Brandenburg, 1368-1772 zu Polen, seitdem zu Preußen, Prov[inz] Westpreußen, seit 1922 Prov[inz] Grenzmark Posen-Westpreußen, seit 1938 Prov[inz] Brandenburg. Schl[oppe] war Mediastadt u[nd] gehörte zuerst den Czarnkowskis, die es vorübergehend an die Gr[afen] von Wedell verpfändeten u[nd] teilen. Der letzte Sproß der Czarnkowski war wieder im Besitz der ungeteilten Herrschaft. Dann ging diese über an die Gräfin Opalinska, die sie ihrem Eidam Stanislaus Leszczynski als Heiratsgut schenkte. Dann kam Schl[oppe] an die Fam[ilie] Poniatowski u[nd] darauf an die Sulkowski (1768), 1774-89 an Anton von Dolfus u[nd] für kurze Zeit an Baron von Flotow. K[öni]g Friedrich Wilhelm II. kaufte 1791 die Herrschaft u[nd] schenkte sie seiner Mätresse, der Gräfin Lichtenau (Wilhelmine Enke), die aber nach des K[öni]g[s] Tode den Besitz herausgeben mußte. Nun wurde es Domäne, bis Napoleon den Besitz seinem Marschall Berthier schenkte. 1814 frei.
11. [Das Kriegswesen] Die Czarnkowskis unterhielten um 1400 in Sch[oppe] ständig 300 Mann Haustruppen, mit denen sie oft Einfälle in die Neumark machten. 1640-42 heftige Fehde mit dem Vasallen der Herrschaft Tütz, Valentin Boldt u[nd] den Gr[aff] von Wedell. 1848 hat sich die Schützengilde erfolgreich an der Niederschlagung des poln[ischen] Aufstandes im Netzedistrikt beteiligt. 1919 wurde ein Grenzschutz gegründet u[nd] 1923 wie allg[emein] in der Ostmark erneuert.
12. [Siegel, Wappen und Fahne] Wappen zeigt in schwarz[en] Felde eine gold[ene] Krone über 3 silb[erne] Sternen u[nd] einer liegenden Mondsichel.
13. [Das Finanzwesen] Für die Ablösung der Scharwerksdienste sowie der Brau-, Back- u[nd] Schlachtabgaben wurde den Bürgern 1614 eine j[ähr]l[iche] Zahlung von 600 Floren an die Grundherrschaft auferlegt. Außerdem Kopfgelder, Jahrmarkt- u[nd] Brückengelder. Auch wurde der Herrschaft noch bis über die preuß[ischen] Besitzergreifung hinaus der Kornzehnte, ein Lämmer- u[nd] Bienenzehnte gezahlt. Die städt[ische] Marktgefälle u[nd] Brückengelder wurden 1840 nach mancherlei Beschwerden durch einmalige Zahlung des Staates von 1222 T[a]l[er] an die Stadt abgelöst.
14. [Das Gebiet der Stadt] Um 1350: 80 Hufen. 1773 noch 41 kulm[ische] Hufen vorhanden. Heute 2797 ha [Hektare].
15. [Das Kirchenwesen] Früher zum B[is]t[um] Posen, jetzt zur ev[angelische] Kirchenprov[inz] Grenzmark Posen-Westpreußen u[nd] der apostol[ische] Administratur Schneidemühl. Ref[ormation] um 1550. Gemäß dem Stadtpriv[ileg] von 1614 mußten 2 von den 4 Ratsherren ev[angelisch] sein. Auch war den Anhängern der Augsburg[er] Konfession Religionsfreiheit u[nd] weitestgehender Schutz versprochen. Trotzdem wurde ihnen 1618 der Gebrauch der Pfarrkirche entzogen, aber gestattet, ein Bethaus zu bauen. Dieses wurde 1719 geschlossen u[nd] die freie Ausübung ihrer Religion verboten. Es gab 1695 in der Stadt aber nur 4 kath[olische] Bürger, wohl aber viele Kath[oliken] aus dem dienenden Stande. 1788 nur 55 kath[olisch]; 1839: 100, 1895: 395, 1900: 441 u[nd] 1925: 570 Kath[oliken]. 1594 beteiligten sich die Schl[opp]er Bürger an einem Bildersturm gegen die Kath[oliken] im benachbarten Mellentin, u[nd] 1664 veranstalteten die Bürger zus[ammen] mit E[inwohnern] der Nachbarorte in Stärke von etwa 400 Mann, mit Spießen u[nd] Flinten bewaffnet, ein sog[enannten] „Haberfeldtreiben“, das heißt einen Sturm gegen das Pfarrgrundstück.
16. [Die Juden in der Stadt] Stadtpriv[ileg] 1614 beschränkt Aufenthalt u[nd] Gew[erbe] der Juden. Synagoge 1770. 1783: 230, 1804: 315, 1839: 311, 1925: 51 Juden, jetzt nur noch wenige Fam[ilien].
17. [Bildungsanstalten] Ev[angelische] Volksschule mit Mittelschulklassen seit 1822. Seit 1825 kombinierte Volksschule der Kath[oliken] u[nd] Juden. Höh[ere] Privatschule 1850-1922.
18. [Zeitungen] Schl[opp]er Wochenbl[att], seit 1924 Schl[opp]er Tagebl[att].
19. [Die Quellen und Darstellungen der Stadtgeschichte] Fr[anz] Schultz, G[eschichte] des Kr[eises] D[eu]t[sch] Krone, 1902; Schmitt, G[eschichte] des Kr[eises] D[eu]t[sch] Krone, 1867.
20. [Die Sammlungen der stadtgeschichtlichen Quellen] Grenzmarkarch[iv] im Geh[eimes] Staatsarch[iv] Berlin-Dahlem.
[dr Hans Jakob] Schmitz [Oberstudienrat, Schneidemühl]
Człopa
1. [Nazwa] Schloppe. Wcześniej również Slopa, Schlopp; po polsku Sczloppa [ewidentny błąd w druku].
2. [Położenie miasta w okolicy] Miasteczko leży nad urokliwą [rzeką] Cieszynką, łączącą ciąg jezior (Wielki Staw [Młyńskie], Kamień, Załom, Dubie), na zbiegu starej trasy pocztowej Berlin-Królewiec i „Drogi Królewskiej“, wiodącej z Polski, przez Noteć koło Wielenia, i prowadzącej do Kołobrzegu nad Bałtykiem; przy linii kolejowej Krzyż-Wałcz.
3. [Początki miejscowości] Miejscowość jest bardzo stara i istniała jako osada we wczesnych czasach, czego dowodzą znaleziska archeologiczne i szereg grodzisk.
4. [Założenie miasta] Nie jest pewne kiedy Człopa uzyskała prawa miejskie, prawdopodobnie pod koniec XIII wieku. W roku 1350 wymieniana jako miasto. W tym czasie uważana była za jedną z najbardziej umocnionych siedzib rodu Czarnkowskich. Przywilej miejski odnowiony na prawie magdeburskim.
5. [Miasto jako osada] Stara cześć miasta wykazuje regularny układ z dużym rynkiem, w którego centrum stoi, zbudowany w 1826 roku i odnowiony w 1901 roku, kościół ewangelicki, budynek z muru pruskiego. Układ przestrzenny [starej części miasta] w formie kraty [szachownicy]. Po zachodniej stronie rynku stoi, zbudowany w 1660 roku, drewniany kościół katolicki i stara drewniana dzwonnica, obok niej plebania. Nie wiadomo już gdzie stał dom z kamienia należący do właścicieli (dziedziców) [miasta]. W przeszłości musiały istnieć obwarowania miejskie, ale podczas przejęcia przez Prusy w 1772 roku, Człopę określono jako otwarte miasto. Słowiańskie przedmieście „chyża (osiek)“ [osada, zwykle rybacka, tu chodzi o domostwa rozciągnięte na południowym brzegu Cieszynki, dzisiejsze ulice Żeromskiego i Młyńska, zobacz w Wikipedii]. Nowsza część miasta między starą częścią a dworcem kolejowym [powstawała] od 1920 roku. Tam też znajduje się drugi, wybudowany w ostatnich latach, kościół katolicki i nowa szkoła. Pożary [w latach]: 1637, 1739, 1765, 1791, 1858.
6. [Liczba mieszkańców miasta]
a) [Liczba i pochodzenie] Najstarsi niemieccy mieszkańcy przybyli z Nowej Marchii. W 1654 roku około 1000 mieszkańców, w 1783 roku: 1018 mieszkańców, w 1804 roku: 1387 mieszkańców, w 1839 roku: 1569 mieszkańców, w 1875 roku: 1943 mieszkańców, w 1895 roku: 2239 mieszkańców, w 1925 roku: 2424 mieszkańców, w 1937 roku około 3000 mieszkańców. Dżuma w roku 1656 i 1709.
b) [Charakter i czas funkcjonowania rejestrów ludności; księgi poszczególnych parafii] Spisy mieszkańców od 1820 roku. Ewangelickie księgi kościelne od 1772 roku, katolickie od 1653 roku.
7. [Język ludności i urzędowy] Językiem potocznym i urzędowym [jest] stale niemiecki dialekt południowego Pomorza Tylnego [Zachodniego].
8. [Gospodarka] Miejscowość rolnicza. Wcześniej sukiennictwo i młyn. Działały tu młyny żytnie, słodownicze, papiernicze, folusznicze i tartaczne. W pobliżu znajdował się piec do wypalania wapna. Stacja pocztowa [w latach] 1811-29. Budowa kolei Krzyż-Człopa [w roku] 1900 [w rzeczywistości 1899]. Obecnie kilka dużych tartaków, sklepy budowlane, cegielnia piaskowo-wapienna, fabryka konserw. Rozwój od 1900 roku. [Odbywa się rocznie] 16 jarmarków.
9. [Administracja]
a) [Rada] Burmistrz i 4 radnych. Burmistrza i wójta wybierał dziedzic [właściciel miasta] spośród 5 kandydatów wskazanych przez mieszczan. Po 1772 roku administracja pruska [sprawowana przez] mianowanego burmistrza policyjnego i magistrat do roku 1809.
b) [Sąd] Wójt lub sędzia miejski i 4 ławników, orzekających wedle prawa magdeburskiego. Apelacja do dziedzica. Po 1772 roku burmistrz sądowy, sąd grodzki [miejski] i ziemski. Obecnie sąd obwodowy, okręg sądowy Piła.
c) [Reprezentacja mieszczan / mieszkańców miasta] Wskazanie 5 kandydatów na stanowiska burmistrza i sędziego miejskiego w celu przedstawienia ich dziedzicowi, który dokonywał ostatecznego wyboru. Ordynacja miejska z 1809 roku.
10. [Przynależność] Do Pomorza, potem do 1296 roku do Polski, [w latach] 1296-1368 do Brandenburgii, 1368-1772 do Polski, od tego czasu do Prus, prowincja Prusy Zachodnie, od 1922 roku prowincja Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie, od roku 1938 prowincja Brandenburgia [raczej błąd – od 1938 roku Człopa należała do prowincji Pomorze]. Człopa była średnim miastem i należała najpierw do Czarnkowskich, którzy czasowo zastawili ją hrabiom Wedel i podzielili. Ostatni potomek rodu Czarnkowskich znów był w posiadaniu niepodzielnego dominium. Przeszło ono w ręce hrabiny [Zofii] Opalińskiej [z Czarnkowskich], która przekazała je swojemu zięciowi Stanisławowi Leszczyńskiemu jako wiano [Katarzyny Opalińskiej]. Następnie Człopa trafiła do Poniatowskich, a potem do Sułkowskich (1768 rok), w latach 1774-89 [należała] do Antona von Dolfus i na krótko do barona von Flotow. Król Fryderyk Wilhelm II kupił majątek w 1791 roku i podarował go swojej kochance, hrabinie Lichtenau (Wilhelmine Enke), która musiała go oddać po śmierci króla. Wtedy [Człopa] stała się domeną [majątkiem państwowym], do czasu gdy Napoleon oddał ją swojemu marszałkowi Berthierowi. Wolna [w sensie już nie będąca prywatną] od 1814 roku.
11. [Wojskowość] Czarnkowscy około 1400 roku utrzymywali w Człopie stałą załogę w sile 300 zbrojnych, z którymi często dokonywali najazdów na Nową Marchię. [W latach] 1640-1642 zaciekłe zatargi z wasalami dóbr tuczeńskich, Valentinem Boldtem i hrabią Wedel. W roku 1848 bractwo strzeleckie skutecznie tłumiło polskie powstanie w Obwodzie Nadnoteckim. W 1919 roku założono Grenzschutz [straż graniczną], której działalność – podobnie jak w całej Marchii Wschodniej – została wznowiona w 1923 roku.
12. [Pieczęć, herb i flaga] Herb przedstawia złotą koronę w czarnym polu nad 3 srebrnymi gwiazdami i leżącym półksiężycem.
13. [Finanse] Mieszczanie za zniesienie powinności szarwarku oraz opłat za warzenie piwa, wypiekanie i ubój, w 1614 roku zostali zobowiązani do rocznej opłaty 600 florenów na rzecz dziedzica. Do tego dochodziło pogłówne, opłaty targowe i mostowe. Do czasu przejścia w pruskie posiadanie płacono też dziesięcinę zbożową, jagnięcą i pszczelą. Po rozmaitych skargach, w 1840 roku miejskie opłaty targowe i mostowe zostały spłacone przez państwo jednorazową wpłatą 1222 talarów na rzecz miasta.
14. [Obszar (grunty) miasta] Około 1350 roku: 80 łanów. W 1773 roku jeszcze 41 łanów chełmińskich. Dziś 2797 hektarów.
15. [Ustrój kościelny] Wcześniej [Człopa należała] do biskupstwa poznańskiego, obecnie do ewangelickiej prowincji kościelnej Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie i apostolskiej administratury w Pile. Reformacja około 1550 roku. Zgodnie z przywilejem miejskim z 1614 roku 2 z 4 radnych musiało być ewangelikami. Zwolennicy Konfesji Augsburskiej również mieli zapewnioną wolność wyznania i jak najdalej idącą ochronę. Mimo to w 1618 roku pozbawiono ich użytkowania kościoła parafialnego, ale zezwolono na budowę domu modlitwy. Ten zamknięto w 1719 roku i zabroniono swobodnego praktykowania ich religii. W 1695 roku w mieście było jednak tylko 4 mieszczan – katolików, ale wielu katolików [było] z klasy służebnej [mieszkańców miasta bez prawa miejskiego]. W 1788 roku tylko 55 katolików; w 1839 roku: 100, w 1895 roku: 395, w 1900 roku: 441, a w 1925 roku: 570 katolików. W roku 1594 mieszkańcy Człopy wzięli udział w akcie obrazoburstwa przeciwko katolikom z pobliskiego Mielęcina, a w 1664 [raczej 1654] roku, wraz z mieszkańcami sąsiednich miejscowości, w sile około 400 ludzi, uzbrojeni we włócznie i strzelby, zorganizowali tak zwany „Haberfeldtreiben” [tłumaczy się to między innymi jako „sąd ludowy”], czyli szturm na [człopską] posiadłość plebańską.
16. [Żydzi w mieście] Przywilej miejski z 1614 roku ograniczał pobyt i działalność zawodową Żydów. Synagoga [wzniesiona w] 1770 roku. W roku 1783: 230, w 1804 roku: 315, w 1839 roku: 311, w 1925 roku: 51 Żydów, obecnie tylko kilka rodzin.
17. [Instytucje edukacyjne] Ewangelicka szkoła podstawowa z klasami gimnazjalnymi od 1822 roku. Od 1825 roku łączona szkoła podstawowa katolików i Żydów. Prywatna szkoła średnia [w latach] 1850-1922.
18. [Gazety] Schlopper Wochenblatt [co można przetłumaczyć jako „Tygodnik Człopski“], od roku 1924 Schlopper Tageblatt [co można przetłumaczyć jako „Dziennik Człopski”].
19. [Źródła i przedstawienia historii miasta] Franz Schultz, Geschichte des Kreises Deutsch Krone, 1902; Schmitt, Geschichte des Kreises Deutsch Krone [właściwie: Geschichte des Deutsch-Croner Kreises], 1867.
20. [Zbiory źródeł dotyczących historii miasta] Archiwum Marchii Granicznej w Tajnym Archiwum Państwowym w Berlin-Dahlem.
[dr Hans Jakob] Schmitz [Oberstudienrat (nauczyciel szkoły średniej), Piła]
W ramach kontynuacji wydawania „Niemieckiej księgi miast“ Człopie zdarzyło się po raz kolejny pojawić się na jej łamach. Stało się to za sprawą „wciągnięcia“ jej do miast z obszaru Pomorza Tylnego (Hinterpommern), które po roku 1945 nie leżało już w granicach Niemiec. Wydawcy zachowali oryginalny układ rzeczowy w obrębie hasła, ale wyodrębnili podpunkty pomagające usystematyzować i uszczegółowić wiadomości. Sama treść hasła „Człopa“ została rozbudowana w stosunku do pierwowzoru z 1939 roku, ale tu i ówdzie znalazły się drobne potknięcia. Ze względu na prawa autorskie wydawcy znów zdecydowaliśmy się nie publikować skanu hasła, a jedynie je zacytować. Podobnie też nawiasy kwadratowe oznaczają rozszerzenia skrótów zastosowanych w definicji lub uwagi od autora tego wpisu. I na koniec ważna rzecz – informacja bibliograficzna – poniższy cytat pochodzi z: Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Band 3,2, Hinterpommern, wydali Peter Johanek, Franz-Joseph Post, Stuttgart 2003, strony 225-228.
Schloppe
Kr[eis] Deutsch Krone
1 [Der Name der Stadt] Szlopa (1245, (Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, S[eite] 65), Schloppe (1331). Auch Slopa, Schlopp; poln. Sczłopa.
2 [Die Lage der Stadt in der Landschaft]
2 a [Naturräumliche Lage] Das Städtchen liegt am Desselfließ, das eine Kette von Seen verbindet (Gr[oβer] Mühlenteich, Kemminsee, Salmer See, Dypersee) auf morastigem Grund. 65 [Meter über Normalnull].
2 b [Verkehrslage] Schnittpunkt der Handelsstraße Berlin – Landsberg – Friedeberg – Schl[oppe] – Königsberg i[n] Pr[eussen] u[nd] in der frühen Neuzeit an Bedeutung verlierenden „Königsstraße“, die aus Polen kommend die Netze bei Filehne überschritt u[nd] über Märk[isch] Friedland – Polzin an die Ostsee bei Kolberg führte. Chaussee (Landsberg/W[arthe]) –Woldenberg – Ruschendorf – Schneidemühl 1827 eröffnet, 1862 Chaussee Schl[oppe] – Tütz – Märk[isch] Friedland. 1870 Chaussee nach Filehne. 1934: Reichsstraße 1 Berlin – Königsberg. Kleinbahn mit Regelspur Kreuz – Schloppe 1899, nach Deutsch Krone 1904. Poststation 1829 nach Zützer verlegt. 1938 Kraftpostverbindung mit Tütz.
3 [Der Ursprung der Ortschaft]
3a [Vorbesiedlung] Der Ort ist sehr alt u[nd] bestand schon als frühzeitig Siedlung, wie Bodenfunde belegen. Zwei Burgwälle (um 1000) westl[ich] des Marktes u[nd] an der Mündung der Dessel in den Kemminsee.
4 [Stadtentstehung und Stadtherrschaft]
4 a [Merkmale der Stadtbildung] Wann Schl[oppe] Stadtrecht bekommen hat, steht nicht fest, wahrscheinl[ich] gegen E[nde] 13. J[ahr]h[undert]. Es galt damals als einer der festesten Plätze des Geschlechts der Czarnkowski. Stadtpriv[ileg] zu Magdeb[urger] Recht nur in Form von Erneuerungen überliefert.
4 c [Rechtsbezeichnungen der Stadt] 1245 als oppidum, 1350 als Stadt erwähnt.
5 [Die Stadt als Siedlung]
5 a [Topographische Entwicklung] Der alte Stadtteil nördl[ich] des Desselfließes zeigt eine regelmäßige Anlage mit großem Marktplatz. Gitterform. Früher müssen Befestigungsanlagen vorhanden gewesen sein; bei der Übernahme durch Preußen 1772 wird Schl[oppe] aber als offene Stadt bezeichnet. Slaw[ische] Vorstadt „Der Kietz”. Seit 1920 zwischen Altstadt u[nd] Bahnhof südl[ich] des Desselfließes neuer Stadtteil mit kath[olische] Kirche, Schule u[nd] Sportplatz. Wohnhäuser: 1783: 166, 1792 nach Stadtbrand 49, 1831: 198, 1871: 219, 1885: 236, 1905: 230, 1925: 324.
5 b [Markante Gebäude] In der Mitte des Marktplatzes die 1826 erbaute u[nd] 1901 erneuerte ev[angelische] Kirche, ein Fachwerkbau. An der Westseite des Marktes die kath[olische] Pfarrkirche S[ank]t Adalbert. 1637 abgebrannt, 1660 als Holzblockbau neu erbaut. Hölzerner Glockenstuhl der alten Kirche, 1824–27 erneuert. Daneben der Pfarrhof. Beide Kirchen fielen den Bränden 1945 zum Opfer. Die von der Fam[ilie] Czarnowski erbaute Burg (13./14.J[ahr]h[undert]) 1406 vom D[eu]t[sche] Orden zerstört; Mauerreste erhalten.
5 c [Brände und andere Zerstörungen] Brände: 1637, 1739, 1765 (90 Häuser), 1791, 1858. Nach Beendigung der Kampfhandlungen 1945 durch Brände zu 80 % zerstört.
6 [Die städtische Bevölkerung und das Sozialgefüge]
6 a [Herkunft und Zahl der Bewohner] Die früheste Besiedlung der d[eu]t[sche] Stadt erfolgte aus der Neumark. 1654 etwa 1000 E[inwohner], 1783: 1018 E[inwohner], 1788: 1123 E[inwohner], 1802: 1150 E[inwohner], 1804: 1387 E[inwohner], 1839: 1569 E[inwohner], 1840: 1672 E[inwohner], 1855: 1923 E[inwohner], einschl[ießlich] 5 Pers[onen] Militärbev[ölkerung], 1871: 1895 E[inwohner], 1875: 1943 E[inwohner], 1885: 2175 E[inwohner], 1895: 2239 E[inwohner], 1900: 2228 E[inwohner], 1905: 2130 E[inwohner], 1912: 1912 E[inwohner], 1925: 2429 E[inwohner], 1937 etwa 3000 E[inwohner], 1939: 2988 E[inwohner], 15. 12. 1946: 633 E[inwohner], darunter 608 Polen u[nd] 25 Deutsche, 1957: 1747 E[inwohner], 1995: 2326 E[inwohner].
6 b [Bevölkerungsverluste] Pest 1656 u[nd] 1709.
6 c [Soziale, konfessionelle, Alters- und Geschlechtsstruktur sowie soziale Bewegungen] Konfessionelle Gliederung: 1783: 733 ev[angelische], 55 kath[olische], 230 jüd[ische]; 1839: 1158 ev[angelische], 100 kath[olische], 311 jüd[ische]; 1871: 1548 ev[angelische], 152 kath[olische], 195 jüd[ische]; 1885: 1679 ev[angelische], 310 kath[olische], 184 jüd[ische]; 1895: 1717 ev[angelische], 395 kath[olische], 127 jüd[ische]; 1905: 1564 ev[angelische], 491 kath[olische], 74 jüd[ische]; sonst[ige] 1 E[inwohner], 1925: 1764 Ang[ehörigen] der ev[angelische] Landeskirchen, 570 röm[isch]-kath[olische], 51 jüd[ische] E[inwohner] – Nationale Minderheiten: 1905: 13 E[inwohner] mit poln[ische] Muttersprache. – 1554/56 Tumulte wegen der Zahlung des Kornzehnten. 1772 Klage gegen die Grundherrschaft (siehe 9. b).
6 d [Bevölkerungsverzeichnisse] Bürgerlisten seit 1820. Ev[angelische] K[irchen]b[ücher] seit 1772, kath[olische] seit 1653. Stadtbuch 1782–1845 enthält auch eine Bürgerrolle.
7 [Sprache, Bräuche und Vereine]
7 a [Sprache und Mundart] Umgangs- u[nd] Amtssprache d[eu]t[sche] Südhinterpomm[ern] Mundart.
8 [Die Wirtschaft]
8 a [Wirtschaftliche Entwicklung] Ackerbürgerstadt. Früher Tuchmacherei (1802: 11 [Web]Stühle mit 34 Arbeitern) u[nd] Mühlenbetrieb. Es gab 1773 eine Roggen-, Malz-, Papier- (1802 mit 5 Arbeitern), Walkmühle. In der Nähe lag eine k[öni]gl[iche] Kalkbrennerei. Posthalterei 1811–29. lm Anschluß an den Bau der Bahn Kreuz – Bromberg wirtschaftlicher Rückgang durch den Verlust von Verkehr, der bisher auf der Chaussee Woldenberg – D[eu]t[sch] Krone nach Osten führte. In den 30er Jahren mehrere große Sägewerke, Baugeschäfte, eine Kalksandsteinfabrik, Konservenfabrik. Aufwärtsentw[icklung] seit 1900. 1614 Verleihung von 8 Jahrmärkten. 1922 Zweigstelle der Kreisbank. 1936 Molkereigenossenschaft.
9 [Recht, Verwaltung und Verfassung der Stadt]
9 a [Stadtrecht] Stadtpriv[ileg] zu Magdeb[urger] Recht 1614 erneuert. Abermals erneuert 1769. 1780 Regulativ für die Mediatstädte Westpreußens: Übertragung der Kämmerei auf die Grundherrschaft, die für die Bedürfnisse der Stadt zu sorgen hat. Städteordnung von 1808 wurde 1814 eingeführt.
9 b [Politische und Verwaltungsstrukturen] Nach dem Stadtprivileg von 1614 1 B[ür]g[er]m[eister] u[nd] 4 Ratsherren. Der B[ür]g[er]m[eister] u[nd] Vogt wurde aus 5 b[e]z[iehungs]w[eise] 2 von der Bürgerschaft vorgeschlagenen Kandidaten von der Grundherrschaft ausgewählt, 2 der vorgeschlagenen Bürger für das Amt des B[ür]g[er]m[eister] mußten ev[angelische] Konfession sein. Die Auswahl der Ratsherren blieb dem B[ür]g[er]m[eister] überlassen. Nach 1772 preuß[ische] Verwaltung durch einen ernannten Polizeib[ür]g[er]m[eister] u[nd] Magistrat. 1780 Einsetzung der Magistratsmitglieder durch den Grundherrn bis zur Einführung der Städteordnung von 1808. Nach 1814 6-köpfiger Magistrat. 132 von 168 Bürgern (1.165 E[inwohner]) waren bei der Wahl zur Stadtverordnetenversammlung 1814 wahlberechtigt. – 1546 Konflikt mit den Grundherren über den Kornzehnt. Nach dem Übergang an Preußen Prozeß über die gestiegenen Abgabelasten an die Grundherrschaft angestrebt. Im Urteil von 1778 das Privileg von 1614 ebenso wie die erhöhten Abgaben bestätigt.
9 c [Gerichtsbarkeit] Vogt o[der] Stadtrichter u[nd] 4 Schöffen, die nach Magdeb[urger] Recht urteilten. Appellationen an die Grundherrschaft. Die geplante Einsetzung eines Justizb[ür]g[er]m[eister] nach dem Übergang an Preußen wurde nicht umgesetzt. Die Patrimonialgerichtsbarkeit blieb bestehen. Appellationsinstanz wurde das Kreisjustitiarat. 1849 Kreisgerichtskommission des Kreisgerichts Deutsch Krone. 1879 Amtsgericht im Landgerichtsbezirk Schneidemühl.
10 [Landesherrschaft und staatliche Zugehörigkeit]
10 a [Stadt- und Landesherren] Zu Pommern, dann bis 1296 zu Polen, 1296–1368 zu Brandenburg, 1368–1772 zu Polen, Woiewodschaft Posen, seitdem zu Preußen, Westpr[euβen] Departement, Kronescher Kreis, der Kreis 1777 der Kammerdeputation Bromberg unterstellt. 1808 Reg[ierung] Marienwerder. 1815 Prov[inz] Großh[er]z[og]tum] Posen, seit 1816 Provinz Westpreußen (1824/29 – 1878 Provinz Preußen), Regierungsbez[irk] Marienwerder, Kr[eis] Deutsch Krone. Seit 1922 zur Prov[inz] Grenzmark Posen-Westpreußen, seit 1938 Prov[inz] Pommern, Reg. Bez. [Regierungsbezirk] Grenzmark Posen-Westpreußen. Seit 1945 Polen, 1945–50 Kr[eis] Wałcz, Woiw[odschaft] Szczecin; 1945–75 Kr[eis] Wałcz, Woiw[odschaft] Koszalin; 1975–1990 Woiw[odschaft] Piła; 1990–1998 Bezirk Wałcz, Woiw[odschaft] Piła; seit 1999 Kr[eis] Wałcz, Woiw[odschaft] Zachodnio-Pomorskie (D[eu]t[scher] Bez[irk] Westpommern). Schl[oppe] war Mediatstadt, 1352 die Hälfte der Stadt u[nd] die Mühle in der Hand Jakob Boytins. 1375 im Besitz der Czarnkowskis, die es 1378/79 vorübergehend an die Gr[af] von Wedell verpfändeten (im 16. J[ahr]h[undert] zeitweilig erneut im Pfandbesitz der Wedell auf Märk[isch] Friedland). Nach der Einlösung des Pfands wieder im Besitz der Czarnkowski, häufig zwischen verschiedenen Zweigen der Familie geteilt. Der letzte Sproß der Czarnkowski war wieder im Besitz der ungeteilten Herrschaft. Dann ging diese über an die Gräfin Opalinska, die sie ihrem Schwiegersohn Stanislaus Leszczynski als Heiratsgut schenkte. Anschließend kam Sch[loppe] an die Fam[ilie] Poniatowski u[nd] darauf an die Sulkowski (1768), 1774–89 an Anton von Dolfus u[nd] für kurze Zeit an Baron von Flotow. K[öni]g Friedrich Wilhelm II. kaufte 1791 die Herrschaft u[nd] schenkte sie seiner Mätresse, der Gräfin Lichtenau (Wilhelmine Enke), die aber nach dem Tod des K[öni]gs den Besitz herausgeben mußte. Nun wurde es Domäne, bis Napoleon den Besitz seinem Marschall Berthier schenkte. 1814 frei. – Im 17. J[ahr]h[undert] Zollkammer für die Straße von Filehne bis Thorn.
11 [Die Wehrverfassung]
11 a [Wehrhoheit und Wehrpflicht] Die Czarnkowskis unterhielten um 1400 in Schl[oppe] ständig 300 Mann Haustruppen, mit denen sie oft Einfälle in die Neumark machten. 1640–42 heftige Fehde mit dem Vasallen der Herrschaft Tütz, Valentin Boldt u[nd] den Gr[af] von Wedell. 1848 hat sich die 1826 neu gebildete Schützengilde an der Niederschlagung des poln[ischen] Aufstandes im Netzedistrikt beteilige. 1919 wurde ein Grenzschutz gegr[ündet] u[nd] 1923 wie allg[emein] in der Ostmark erneuert.
11 b [Wehrverbände] Schützengilde 1396.
12 [Die Wahrzeichen]
12 a [Siegel] 1601 Stadtsiegel über dem Schild die Initialen A.F.S. Umschrift: .SIGILLVM. OPPIDI. SLOPPA.ANN0.1601., Durchmesser 28 mm.
12 b [Wappen] Wappen zeigt in schwarz[en] Felde eine gold[ene] Krone über 3 silb[erne] Sternen u[nd] einer liegenden silbernen Mondsichel.
13 [Das Münz- und Finanzwesen]
13 b [Städtischer Haushalt] Für die Ablösung der Scharwerksdienste sowie der Brau-, Back- u[nd] Schlachtabgaben wurde den Bürgern 1614 eine j[ähr]l[iche] Zahlung von 600 Fl[oren] an die Grundherrschaft auferlege. Außerdem Kopfgelder, Jahrmarkt- u[nd] Brückengelder. Auch wurde der Herrschaft noch bis über, die preuß[ischen] Besitzergreifung hinaus der Kornzehnte, ein Lämmer- u[nd] Bienenzehnte gezahlt. 1779 noch keine Akzise. Akziseeinnahme 1798/99: 1.025 R[eichs]t[a]l[er] 31 Gr[oschen] – Städt[ische] Einnahmen aus den 8 Jahrmärkten: die Einnahmen von 3 Jahrmärkten zum Nutzen des Magistrats, die Einnahmen aus den übrigen 5 Jahrmärkten zugunsten der Stadt. Die städt[ische] Marktgefälle u[nd] Brückengelder wurden 1840 nach mancherlei Beschwerden durch einmalige Zahlung des Staates von 1222 T[a]ler an die Stadt abgelöst. Einnahmen der Kämmereikasse 1802: 959 R[eichs]t[a]l[er]. Kommunalbesteuerung 1883/84: [wydaje się, że zamiast „:”, w tym miejscu powinno być „.”] Zuschläge zur staatl[iche] Klassen- u[nd] klassifizierten Einkommensteuer; 1911: 270 % Zuschlag zur Staatseinkommensteuer, 235 % zur staatl[iche] Grund- Gebäude- u[nd] Gewerbesteuer, 175 % zur staatl[iche] Betriebssteuer, besondere Gemeindesteuern. Kommunalhaushalt 1883/84: Ausgaben: 17.142 M[ark], Einnahmen: 17.142 M[ark]; Kommunalhaushalt 1911: Ausgaben: 61.372 M[ark], Einnahmen: 66.027 M[ark], Schuldenstand 31. 3. 1912: 32.400 M[ark] (siehe auch 9. b).
14 [Das Gebiet der Stadt]
14 a [Stadtfläche] Um 1350: 80 Hufen. 1773 noch 41 kulm[ische] Hufen vorhanden. 1885: 2827 Hektare, 1895: 2823,9 Hektare; 1930: 3278,5 Hektare; 1938: 2797 Hektare.
15 [Das Kirchenwesen]
15 a [Katholische Kirche] Früher Erzb[is]t[um] Gnesen, B[is]t[um] Posen. Seit 1920 Erzb[ischö]f[licher] Delegaturbez[irk] Tütz. Die erzb[ischö]f[liche] Delegatur 1923 in Apostol[ische] Administratur umgewandelt und 1926 nach Schneidemühl verlegt, Dekanat Deutsch Krone. Kirche 1349 erwähnt. Kirche von den v[on] Czarnkowski gegr[ündet] 1618 an die Kath[oliken] zurückgegeben. 1651 Vereinigung der Pfarrei mit der Pfarre Schönow, um die Vermögenssituation zu verbessern. Pfarrkirche S[ank]t Adalbert. Es gab 1695 in der Stadt aber nur 4 kath[olische] Bürger, wohl aber viele Kath[oliken] aus dem dienenden Stande. 1783 nur 55 kath[olische]; 1839: 100, 1895: 395, 1900: 441 u[nd] 1925: 570 Kath[oliken] – Rosenkranzbruderschaft. Kath[olische] Vereine: Arbeiterverein S[ank]t Joseph 1910, Kirchenchor 1924. Kindheit Jesu Verein 1926, Jugendverein 1926. – 1654 bewaffneter Tumult der protest[antischen] Bevölkerung gegen die Eintreibung der Meßgelder durch den kath[olischen] Pfarrer.
15 b [Reformation und evangelische Kirche] Seit 1923 ev[angelische] Kirchenprov[inz] Grenzmark Posen–Westpreußen, seit 1941 Außenstelle Schneidemühl des Konsistoriums Stettin, Kirchenkreis Deutsch Krone. Ref[ormation] um 1550. Pfarrkirche 1555 ev. [trudno stwierdzić, czy to skrót przymiotnika „evangelische“, czy też błąd w składzie tekstu] Gemäß dem Stadtpriv[ileg] von 1614 mußten 2 von 4 Ratsherren ev[angelisch] sein. Auch war den Anhängern der Augsburg[er] Konfession Religionsfreiheit u[nd] weitestgehender Schutz versprochen. Trotzdem wurde ihnen 1618 der Gebrauch der Pfarrkirche entzogen, aber gestattet, ein Bethaus zu bauen. Dieses wurde 1719 geschlossen u[nd] die freie Ausübung ihrer Religion verboten. Gottesdienst in Kl[ein] Drensen. Erst mit dem Übergang an Preuβen Pfarrei für Schloppe, Gollwein [zapewne miało być „Gollin“], Prellwitz u[nd] Zützer eingerichtet; 1819–1845 gehörte Tütz zur Pfarrei; 2. Pfarrstelle mit Sitz in Zützer 1907. Hilfspredigerstelle 1844/45 u[nd] 1905 belegt. – 1594 beteiligten sich die Schl[opp]er Bürger an einem Bildersturm gegen die Kath[oliken] im benachbarten Mellentin.
15 c [Juden und andere Religionsgemeinschaften] Stadtpriv[ileg] 1614 beschränkt Aufenthalt u[nd] Gew[erbe] der Juden. Synagoge, Neubau 1770. 1772: 365, 1774: 256, 1783: 230, 1804: 315, 1839: 311, 1925: 51 jüd[ische] E[inwohner]. In poln[ischer] Zeit Schutzgeld an die Krone u[nd] Abgaben an den Mediatherren. 1774 als Kultusbeamte Rabbiner, Kantor u[nd] Schulmeister belegt. Im 20. J[ahr]h[undert] als Kultusbeamter ein Kantor, der auch die Aufgaben des Schochet u[nd] Lehrers wahrnahm. 1932 keine eigenen Gemeindebeamten. Betreuung durch das Rabbinat Schneidemühl u[nd] den Kantor in Deutsch Krone. Die Gemeinde war Mitglied des Deutsch-Jüdischen Gemeindeverbandes.
16 [Sozial-, Versorgungs- und Freizeiteinrichtungen]
16 a [Wohlfahrtspflege] Städt[isches] Armen- und Krankenhaus 1880 eingerichtet. 1885: 12 Plätze, mit 4 einger[äumten] Betten. 1900: 6 Betten. 1929 bestand an Stelle des städt[isches] Krankenhauses das Krankenhaus des Vaterländischen Frauenvereins Deutsch Krone mit 12 Betten.
16b [Versorgungseinrichtungen] 1910/11 Aufnahme einer Anleihe zum Anschluß an elektrische Stromversorgung.
16 c [Freizeiteinrichtungen] Schützengilde 1826. 1928 bestand 1 städt[ische] Sportplatz. Männer-Turnverein (1900); Sportklub Schloppe 1921 (Schwerpunkt Fußball, Hockey); Sportverein Gollin (1924); Sportvereinigung Schloppe (1924, Schwerpunkt Fußball, Handball).
17 [Das Bildungswesen]
17 a [Schulen] Ev[angelische] Volksschule seit 1822. Seit 1825 kombinierte Volksschule der Kath[oliken] u[nd] Juden. Höh[ere] Privatschule 1850–1922, seit 1922 als Aufbauklassen der ev[angelische] Volksschule weitergeführt. 1929 als Mittelschule anerkannt.
18 [Das Pressewesen]
18 b [Zeitungen und Zeitschriften] Schl[opp]er Wochenbl[att] seit 1899, seit 1924 als Schl[opp]er Tagebl[att] (Untertitel: Amtl[iches] Bekanntmachungen der Behörden von Schloppe und Umgebung)
19 [Literatur zur Stadtgeschichte]
19 c [Gesamtdarstellungen] [Friedrich] W[ilhelm] F[erdinand] Schmitt: G[eschichte] des Deutsch Croner Kreises, Thorn 1867. Fr[anz] Schultz: G[eschichte] des Kreises Deutsch Krone, Deutsch Krone 1902.
20 [Die Sammlungen der stadtgeschichtlichen Quellen] Stadtbücher aus der Zeit 1588–1845 im Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie erhalten. Die übrigen Archivbestände der Stadt Schloppe sind weitgehend untergegangen. Im Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie lagern 8 Akteneinheiten mit einer Laufzeit 1598-1881. Im Archiwum Państwowe w Koszalinie einzelne Akten des Pfarrarchivs.
[Hans Jakob Schmitz, Oberstudienrat]
Człopa
powiat Wałcz
1 [Nazwa miejscowości] Szlopa (1245, (Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, strona 65), Schloppe (1331). Także Slopa, Schlopp; polskie Sczłopa [ewidentny błąd w druku i to mimo poprawki względem hasła z 1939 roku].
2 [Położenie miasta w okolicy]
2 a [Położenie naturalne] Miasteczko leży nad [rzeką] Cieszynką, łączącą ciąg jezior (Wielki Staw [Młyńskie], Kamień, Załom, Dubie) w podmokłym terenie. [Na wysokości] 65 metrów nad poziomem morza.
2 b [Położenie względem dróg komunikacyjnych] Skrzyżowanie szlaku handlowego Berlin – Gorzów Wielkopolski – Strzelce Krajeńskie – Człopa – Królewiec w Prusach i, tracącej na znaczeniu we wczesnym okresie nowożytnym, „Drogi Królewskiej”, wiodącej z Polski, przez Noteć koło Wielenia i prowadzącej przez Mirosławiec – Połczyn-Zdrój do Kołobrzegu nad Bałtykiem. Szosa (Gorzów Wielkopolski) – Dobiegniew – Rusinowo – Piła otwarta w 1827 roku; w 1862 roku szosa Człopa – Tuczno – Mirosławiec; w 1870 roku szosa do Wielenia; w 1934 roku droga krajowa „Reichsstraße 1” Berlin – Królewiec. Lokalna linia kolejowa o standardowym [1435 mm] rozstawie szyn Krzyż Wielkopolski – Człopa od 1899 roku, do Wałcza od 1904 roku. Stacja pocztowa przeniesiona do Szczuczarza w 1829 roku. W roku 1938 samochodowe połączenie osobowo-pocztowe („Kraftpost”) z Tucznem.
3 [Początki miejscowości]
3a [Czasy przedosadnicze] Miejscowość jest bardzo stara i istniała jako osada we wczesnych czasach, co potwierdzają znaleziska archeologiczne. Dwa grodziska (z około 1000 roku) na zachód od rynku i przy ujściu Cieszynki do jeziora Kamień.
4 [Powstanie miasta i jego właściciele]
4 a [Charakterystyka kształtowania się miasta] Nie jest pewne kiedy Człopa uzyskała prawa miejskie, prawdopodobnie pod koniec XIII wieku. W tym czasie uważana była za jedną z najbardziej umocnionych siedzib rodu Czarnkowskich. Przywilej miejski na prawie magdeburskim przetrwał jedynie w postaci odnowień.
4 c [Określenia prawne miejscowości] [Wymieniona w źródłach] jako „oppidum” w 1245 roku, jako miasto w 1350 roku.
5 [Miasto jako osada]
5 a [Rozwój przestrzenny] Stara część miasta na północ od Cieszynki wykazuje regularny układ z dużym rynkiem. [Układ przestrzenny starej części miasta można określić jako] Forma kraty [szachownicy]. W przeszłości musiały istnieć obwarowania miejskie, ale podczas przejęcia przez Prusy w 1772 roku, Człopę określono jako otwarte miasto. Słowiańskie przedmieście „chyża (osiek)“ [osada, zwykle rybacka, tu chodzi o domostwa rozciągnięte na południowym brzegu Cieszynki, dzisiejsze ulice Żeromskiego i Młyńska, zobacz w Wikipedii]. Od 1920 roku między starym miastem a dworcem kolejowym, na południe od Cieszynki, [powstawała] nowa część z kościołem katolickim, szkołą i boiskiem sportowym. Domy mieszkalne: w 1783 roku: 166, w 1792 roku (po pożarze miasta): 49, w 1831 roku: 198, w 1871 roku: 219, w 1885 roku: 236, w 1905 roku: 230, w 1925 roku: 324.
5 b [Ważniejsze budynki] W centrum rynku kościół ewangelicki, zbudowany w 1826 roku i odnowiony w 1901 roku, budynek z muru pruskiego. Po zachodniej stronie rynku katolicki kościół parafialny pod wezwaniem świętego Wojciecha. Spalony w 1637 roku, odbudowany w 1660 roku w konstrukcji wieńcowej. Drewniana dzwonnica starego kościoła, odnowiona [w latach] 1824–27. Obok plebania. Oba kościoły padły ofiarą pożarów w 1945 roku. Zamek zbudowany przez Czarnowskich (z XIII/XIV wieku) został zniszczony przez Zakon Niemiecki [Krzyżaków] w 1406 roku; zachowane resztki murów.
5 c [Pożary i inne zniszczenia] Pożary: w 1637 roku, w 1739 roku, w 1765 roku (90 domów), w 1791 roku, w 1858 roku. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku, miasto w 80 procentach zniszczone przez pożary.
6 [Mieszkańcy miasta i struktura społeczna]
6 a [Pochodzenie i liczba mieszkańców] Najwcześniejsi osadnicy w tym niemieckim mieście pochodzili z Nowej Marchii. W 1654 roku około 1000 mieszkańców, w 1783 roku: 1018 mieszkańców, w 1788 roku: 1123 mieszkańców, w 1802 roku: 1150 mieszkańców, w 1804 roku: 1387 mieszkańców, w 1839 roku: 1569 mieszkańców, w 1840 roku: 1672 mieszkańców, w 1855 roku: 1923 mieszkańców, w tym 5 wojskowych, w 1871 roku: 1895 mieszkańców, w 1875 roku: 1943 mieszkańców, w 1885 roku: 2175 mieszkańców, w 1895 roku: 2239 mieszkańców, w 1900 roku: 2228 mieszkańców, w 1905 roku: 2130 mieszkańców, w 1912 roku: 1912 [zapewne błąd w druku – zamiast liczby mieszkańców powtórzono datę roczną] mieszkańców, w 1925 roku: 2429 mieszkańców, w 1937 roku: około 3000 mieszkańców, w 1939 roku: 2988 mieszkańców, 15 grudnia 1946 roku: 633 mieszkańców, w tym 608 Polaków i 25 Niemców, w 1957 roku: 1747 mieszkańców, w 1995 roku: 2326 mieszkańców.
6 b [Straty ludnościowe] Dżuma w 1656 i 1709 roku.
6 c [Struktura społeczna, wyznaniowa, wieku i płci oraz ruchy społeczne] Struktura wyznaniowa: w 1783 roku: 733 ewangelików, 55 katolików, 230 Żydów; w 1839 roku: 1158 ewangelików, 100 katolików, 311 Żydów; w 1871 roku: 1548 ewangelików, 152 katolików, 195 Żydów; w 1885 roku: 1679 ewangelików, 310 katolików, 184 Żydów; w 1895 roku: 1717 ewangelików, 395 katolików, 127 Żydów; w 1905 roku: 1564 ewangelików, 491 katolików, 74 Żydów; 1 osoba innego wyznania, w 1925 roku: 1764 członków ewangelickiego kościoła krajowego, 570 rzymskich katolików, 51 żydowskich mieszkańców – Mniejszości narodowe: w 1905 roku: 13 mieszkańców z polskim językiem ojczystym. – [W latach] 1554/56 zamieszki dotyczące płacenia dziesięciny zbożowej. W 1772 roku skarga [mieszkańców] przeciw właścicielowi miasta (patrz 9. b).
6 d [Rejestry ludności] Spisy mieszkańców od 1820 roku. Ewangelickie księgi kościelne od 1772 roku, katolickie od 1653 roku. Księga miejska [z lat] 1782–1845 zawiera również listę osób posiadających prawo miejskie.
7 [Język, zwyczaje i stowarzyszenia]
7 a [Język i dialekt] Język potoczny i urzędowy [to] niemiecki dialekt południowego Pomorza Tylnego [Zachodniego].
8 [Gospodarka]
8 a [Rozwój gospodarczy] Miejscowość rolnicza. Wcześniej sukiennictwo (w 1802 roku: 11 krosien z 34 robotnikami) i młyn. W 1773 roku istniał tu młyn żytni, słodowy, papierniczy (w 1802 roku z 5 robotnikami) i foluszniczy. W pobliżu znajdował się królewski piec do wypalania wapna. Stacja pocztowa [w latach] 1811–29. Po wybudowaniu kolei Krzyż Wielkopolski – Bydgoszcz recesja gospodarcza spowodowana zanikiem transportu na wschód, do tej pory prowadzonego drogą Dobiegniew – Wałcz. W latach [19]30. kilka dużych tartaków, sklepy budowlane, cegielnia piaskowo-wapienna, fabryka konserw. Rozwój od 1900 roku. W roku 1614 nadanie [prawa do odbywania] 8 jarmarków. Od roku 1922 oddział banku powiatowego. Od roku 1936 spółdzielnia mleczarska.
9 [Prawo, administracja i ustrój miasta]
9 a [Prawo miejskie] Przywilej miejski na prawie magdeburskim odnowiony w 1614 roku. Odnowiony ponownie w 1769 roku. W 1780 roku rozporządzenie dla średnich miast Prus Zachodnich: przejęcie kasy miejskiej przez właściciela miasta, który musi zadbać o potrzeby miasta. Ordynacja miejska z 1808 roku została wprowadzona w 1814 roku.
9 b [Struktury polityczne i administracyjne] Zgodnie z przywilejem miejskim z 1614 roku 1 burmistrz i 4 radnych. Burmistrz i wójt byli wybierani przez właściciela miasta spośród 5 względnie 2 kandydatów wskazanych przez mieszczan, przy czym 2 ze zgłoszonych kandydatów na urząd burmistrza musiało być wyznania ewangelickiego. Wybór radnych pozostawiono burmistrzowi. Po 1772 roku administracja pruska [sprawowana] przez mianowanego burmistrza policyjnego i magistrat. W roku 1780 powoływanie członków magistratu przez właściciela miasta, [aż] do czasu wprowadzenia ordynacji miejskiej z 1808 roku. Po 1814 roku 6-osobowy magistrat. W 1814 roku do głosowania w wyborach do rady miejskiej uprawnionych było 132 ze 168 mieszczan (1165 mieszkańców). – W roku 1546 konflikt z właścicielem miasta o dziesięcinę zbożową. Po przejściu [w granice] Prus, wytoczono dziedzicowi proces o zwiększenie obciążeń podatkowych. W wyroku z 1778 roku potwierdzono przywilej z 1614 roku, jak również podwyższone opłaty.
9 c [Sądownictwo] Wójt lub sędzia miejski oraz 4 ławników, orzekających według prawa magdeburskiego. Apelacje do dziedzica. Po przejściu [w granice] Prus planowano powołanie burmistrza sądowego, co nie zostało zrealizowane. Utrzymano sądownictwo patrymonialne. Instancją odwoławczą stało się sądownictwo powiatowe. W 1849 roku komisja sądowa sądu powiatowego w Wałczu. W roku 1879 sąd obwodowy w okręgu sadowym w Pile.
10 [Władztwo terytorialne i przynależność państwowa]
10 a [Właściciele miasta i władztwo terytorialne] [Człopa przynależała] Do Pomorza, następnie do 1296 roku do Polski, [w latach] 1296–1368 do Brandenburgii, [w latach] 1368–1772 do Polski, w województwie poznańskim, potem w Prusach, w departamencie Prusy Zachodnie, powiat wałecki, w roku 1777 powiat podporządkowany Deputacji Kameralnej w Bydgoszczy. W roku 1808 [podległość] Rządowi [Prus Zachodnich] w Kwidzynie. W roku 1815 [Człopa znalazła się] w prowincji Wielkie Księstwo Poznańskie, od 1816 roku w prowincji Prusy Zachodnie (1824/29 – 1878 prowincja Prusy), rejencja kwidzyńska, powiat wałecki. Od 1922 roku w prowincji Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie, od 1938 roku w prowincji Pomorze, rejencja Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie [dawna rejencja pilska]. Od 1945 roku w Polsce, [w latach] 1945–50 w powiecie wałeckim, województwo szczecińskie; [w latach] 1945–75 powiat wałecki, województwo koszalińskie; [w latach] 1975–1990 województwo pilskie; [w latach] 1990–1998 [wśród gmin podlegających] urzędowi rejonowemu w Wałczu, województwo pilskie; od roku 1999 w powiecie wałeckim, województwo zachodniopomorskie ([odpowiednik] niemieckiego rejonu/okręgu Prusy Zachodnie). Człopa była średnim miastem, w 1352 roku połowa miasta i młyn w rękach Jakoba Boytina. W 1375 roku w posiadaniu Czarnkowskich, którzy w 1378/79 roku czasowo zastawili ją hrabiemu Wedel (w XVI wieku ponownie czasowo w zastawnym posiadaniu Wedlów z Mirosławca). Po wykupieniu zastawu znów w posiadaniu Czarnkowskich, często dzielona pomiędzy różne gałęzie rodu. Ostatni potomek Czarnkowskich znów był w posiadaniu niepodzielnego dominium. Następnie przeszła na własność hrabiny [Zofii] Opalińskiej [z Czarnkowskich], która przekazała ją swojemu zięciowi Stanisławowi Leszczyńskiemu jako wiano [Katarzyny Opalińskiej]. Człopa trafiła wreszcie w ręce Poniatowskich, a potem Sułkowskich (1768), [w latach] 1774–89 [należała] do Antona von Dolfus i na krótko do barona von Flotow. Król Fryderyk Wilhelm II kupił majątek w 1791 roku i podarował go swojej kochance, hrabinie Lichtenau (Wilhelmine Enke), która musiała go oddać po śmierci króla. Wtedy [Człopa] stała się domeną [majątkiem państwowym], do czasu gdy Napoleon oddał ją swojemu marszałkowi Berthierowi. Wolna [w sensie już nie będąca prywatną] od 1814 roku. – W XVII wieku komora celna na drodze z Wielenia do Torunia.
11 [Wojskowość]
11 a [Zwierzchnictwo wojskowe i obowiązek służby wojskowej] Czarnkowscy około 1400 roku utrzymywali w Człopie stałą załogę w sile 300 zbrojnych, z którymi często dokonywali najazdów na Nową Marchię. [W latach] 1640–1642 zaciekłe zatargi z wasalami dóbr tuczeńskich, Valentinem Boldtem i hrabią Wedel. W roku 1848 bractwo strzeleckie (ponownie powołane do życia w 1826 roku) skutecznie tłumiło polskie powstanie w Obwodzie Nadnoteckim. W 1919 roku założono Grenzschutz [straż graniczną], której działalność – podobnie jak w całej Marchii Wschodniej – została wznowiona w 1923 roku.
11 b [Organizacje militarne] Bractwo strzeleckie [założone w] 1396 roku.
12 [Symbole]
12 a [Pieczęć] [Datowana na rok] 1601 pieczęć miejska: nad tarczą [herbową] inicjały A.F.S. Napis: .SIGILLVM. OPPIDI. SLOPPA.ANN0.1601. [„PIECZĘĆ.MIASTA.CZŁOPA.ROK.1601”], średnica 28 mm.
12 b [Herb] Herb przedstawia w czarnym polu złotą koronę nad 3 srebrnymi gwiazdami i leżącym półksiężycem.
13 [Mennictwo i finanse]
13 b [Budżet miejski] Mieszczanie za zniesienie powinności szarwarku oraz opłat za warzenie piwa, wypiekanie i ubój, w 1614 roku zostali zobowiązani do rocznej opłaty 600 florenów na rzecz dziedzica. Do tego dochodziło pogłówne, opłaty targowe i mostowe. Do czasu przejścia w pruskie posiadanie płacono też dziedzicowi dziesięcinę zbożową, jagnięcą i pszczelą. W 1779 roku jeszcze bez akcyzy. Dochody z akcyzy w roku 1798/99: 1025 talarów Rzeszy 31 groszy – Dochody miejskie z 8 jarmarków: dochody z 3 jarmarków na rzecz magistratu, dochody z pozostałych 5 jarmarków na rzecz miasta. Po rozmaitych skargach, w 1840 roku miejskie opłaty targowe i mostowe zostały spłacone przez państwo jednorazową wpłatą 1222 talarów na rzecz miasta. Dochody kasy miejskiej w 1802 roku: 959 talarów Rzeszy. Podatki komunalne [od roku] 1883/84. Dopłaty do państwowego podatku klasowego i klasyfikowanego podatku dochodowego; rok 1911: 270% dopłaty do państwowego podatku dochodowego, 235% do państwowego podatku gruntowego, budowlanego i od działalności gospodarczej, 175% do państwowego podatku obrotowego, odrębnie podatki gminne. Budżet gminy w roku 1883/84: wydatki: 17142 marki, dochody: 17142 marki; budżet gminy w roku 1911: wydatki: 61372 marki, dochody: 66027 marek, zadłużenie [na dzień] 31.3.1912 roku: 32400 marek (patrz też 9. b).
14 [Obszar (grunty) miasta]
14 a [Powierzchnia miasta] Około 1350 roku: 80 łanów. W 1773 roku jeszcze 41 łanów chełmińskich. W roku 1885: 2827 hektarów, w 1895 roku: 2823,9 hektarów; w 1930 roku: 3278,5 hektara; w 1938 roku: 2797 hektarów.
15 [Ustrój kościelny]
15 a [Kościół katolicki] Dawniej arcybiskupstwo gnieźnieńskie, diecezja poznańska. Od 1920 roku delegatura arcybiskupia w Tucznie. Delegatura arcybiskupa w 1923 roku podniesiona do rangi administracji apostolskiej, a w 1926 roku przeniesiona do Piły, dekanat Wałcz. Kościół wzmiankowany w 1349 roku. Kościół ufundowany przez Czarnkowskiego powrócił do katolików w 1618 roku. W roku 1651 połączenie parafii z parafią Dzwonowo celem poprawy sytuacji majątkowej. Kościół parafialny pod wezwaniem świętego Wojciecha. W 1695 roku w mieście było jednak tylko 4 mieszczan – katolików, ale wielu katolików [było] z klasy służebnej [mieszkańców miasta bez prawa miejskiego]. W 1783 roku tylko 55 katolików; w 1839 roku: 100, w 1895 roku: 395, w 1900 roku: 441, a w 1925 roku: 570 katolików. – Bractwo Różańcowe. Stowarzyszenia katolickie: Stowarzyszenie Robotników Świętego Józefa w 1910 roku, chór kościelny w 1924 roku[,] Stowarzyszenie Dzieciątka Jezus w 1926 roku, Stowarzyszenie Młodzieży w 1926 roku. – W 1654 roku zbrojne wystąpienie ludności protestanckiej przeciwko pobieraniu opłat mszalnych przez proboszcza katolickiego.
15 b [Reformacja i kościół ewangelicki] Od 1923 roku ewangelicka prowincja kościelna Marchia Graniczna Poznań-Prusy Zachodnie, od 1941 roku pilska filia konsystorza ze Szczecina, okręg kościelny Wałcz. Reformacja około 1550 roku. [Ewangelicki] Kościół parafialny z 1555 roku. Zgodnie z przywilejem miejskim z 1614 roku 2 z 4 radnych musiało być ewangelikami. Zwolennicy Konfesji Augsburskiej również mieli zapewnioną wolność wyznania i jak najdalej idącą ochronę. Mimo to w 1618 roku pozbawiono ich użytkowania kościoła parafialnego, ale zezwolono na budowę domu modlitwy. Ten zamknięto w 1719 roku i zabroniono swobodnego praktykowania ich religii. Nabożeństwo w Dzierżążnie Małym. Dopiero wraz z przejściem [pod zwierzchność] Prus utworzono parafię dla Człopy, Golina, Przelewic i Szczuczarza; [w latach] 1819–1845 do parafii należało Tuczno; druga parafia z siedzibą w Szczuczarzu w 1907 roku. Stanowisko diakona [pomocnika pastora] zajmowane [w latach] 1844/45 i 1905. – W roku 1594 mieszkańcy Człopy wzięli udział w akcie obrazoburstwa przeciwko katolikom z pobliskiego Mielęcina.
15 c [Żydzi i inne wspólnoty religijne] Przywilej miejski z 1614 roku ograniczał pobyt i działalność zawodową Żydów. Synagoga, nowy budynek, [wzniesiona w] 1770 roku. W roku 1772: 365, w 1774 roku: 256, w 1783 roku: 230, w 1804 roku: 315, w 1839 roku: 311, w 1925 roku: 51 mieszkańców pochodzenia żydowskiego. W czasach polskich [przed rozbiorami] [Żydzi płacili] pogłówne żydowskie dla korony [monarchy] i daninę dla dziedzica. W 1774 roku jako urzędników kultowych [gminy wyznaniowej] odnotowano rabina, kantora i nauczyciela. W XX wieku jako urzędnika kultowego [wykazano] kantora, który pełnił również obowiązki szojcheta [rzezak dokonujący uboju rytualnego] i nauczyciela. W 1932 roku brak własnych urzędników gminy. Nadzór ze strony rabinatu w Pile i kantora z Wałcza. Gmina należała do Związku Gmin Niemiecko-Żydowskich.
16 [Instytucje socjalne, użyteczności publicznej i rekreacyjne]
16 a [Opieka społeczna] Miejski przytułek dla ubogich i szpital założony w 1880 roku. W 1885 roku: 12 miejsc, w tym 4 łóżka. W 1900 roku: 6 łóżek. W 1929 roku w miejscu szpitala miejskiego istniał szpital wałeckiego oddziału Ojczyźnianego Związku Kobiet z 12 łóżkami.
16 b [Przedsiębiorstwa użyteczności publicznej] W roku 1910/11 zaciągnięcie pożyczki na przyłączenie do sieci elektrycznej.
16 c [Instytucje rekreacyjne] Bractwo strzeleckie w 1826 roku. W 1928 roku istniało 1 miejskie boisko sportowe. Męskie stowarzyszenie gimnastyczne (1900 rok); Klub Sportowy Człopa w 1921 roku (przede wszystkim piłka nożna, hokej); Stowarzyszenie Sportowe Golin (1924 rok); Stowarzyszenie Sportowe Człopa (1924 rok, przede wszystkim piłka nożna, piłka ręczna).
17 [Oświata]
17 a [Szkoły] Ewangelicka szkoła podstawowa od 1822 roku. Od 1825 roku łączona szkoła podstawowa katolików i Żydów. Prywatna szkoła średnia [gimnazjalna; w latach] 1850–1922, od 1922 roku prowadzona jako klasy wyższe ewangelickiej szkoły podstawowej. Uznana za szkołę średnią w 1929 roku.
18 [Prasa]
18 b [Gazety i czasopisma] Schlopper Wochenblatt [co można przetłumaczyć jako „Tygodnik Człopski“] od 1899 roku, od 1924 roku jako Schlopper Tageblatt [co można przetłumaczyć jako „Dziennik Człopski”] (podtytuł: Amtliche Bekanntmachungen der Behörden von Schloppe und Umgebung [co można przetłumaczyć jako „Urzędowe ogłoszenia władz Człopy i okolic”]).
19 [Literatura dotycząca historii miasta]
19 c [Opracowania ogólne] Friedrich Wilhelm Ferdinand Schmitt: Geschichte des Deutsch-Croner Kreises, Toruń 1867. Franz Schultz: Geschichte des Kreises Deutsch Krone, Wałcz 1902.
20 [Zbiory źródeł dotyczących historii miasta] Księgi miejskie z okresu 1588–1845 w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie [zespół Akta miasta Człopy, sygnatura 65/226/0]. Pozostałe zbiory archiwalne miasta Człopa w dużej mierze uległy zniszczeniu. W Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Szczecinie znajduje się 8 jednostek aktowych z okresu 1598–1881 [wychodzi na to, iż znów jest mowa o księgach miejskich – jest ich osiem, a daty skrajne są określone jako 1588-1881 – porównaj powyższy link do zespołu Akta miasta Człopy]. W Archiwum Państwowym w Koszalinie pojedyncze akta archiwum parafialnego.
[Hans Jakob Schmitz, Oberstudienrat (nauczyciel szkoły średniej)]
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku