Zachowane w pobliżu Człopy grodzisko znajduje się około dwóch kilometrów na zachód od miasta, przy ujściu Cieszynki do jeziora Kamień, na jej północnym brzegu. Oddajmy głos autorom strony „Atlas grodzisk”, którzy przedstawiają „najaktualniejsze” (sprzed 60 lat) dane:
Grodzisko zlokalizowane przy południowo-wschodnim brzegu jeziora Kamień, w zakolu wpadającego do niego strumyka, w odległości około 2 km na południowy zachód od zabudowań Człopy. Obiekt ze wszystkich stron otaczają podmokłe łąki. Jedyne dojście lokalizowane jest od strony północno-zachodniej, gdzie znajduje się pasmo niewielkich wzniesień.
Grodzisko nizinne, stożkowate, usytuowane na niewielkim wzniesieniu, składające się z 3 elementów: właściwego stożka o stromych zboczach, fosy okalającej stożek i wału przylegającego bezpośrednio do fosy. Wał i fosa są najbardziej czytelne od strony zachodniej i północnej. W części wschodniej są zniwelowane. Szczytowa część nieregularnie owalnego stożka jest nieznacznie wklęsła.
Wymiary: podstawa grodziska (łącznie z wałem i fosą) – 95 x 100 metrów, podstawa stożka [46 x 47 metrów, powierzchnia górna] 13 x 21 metrów, wysokość stożka od lustra wody – 10 metrów, od dna fosy – 8,5 metra.
Obiekt jest dość dobrze zachowany, tylko w części wschodniej wał z fosą są prawie całkowicie zniwelowane.
Pokrycie terenu: las
Chronologia: XIII – XIV w. Stan zachowania: dobry
atlasgrodzisk.pl; uzupełnienia na podstawie: Robert Kraszczuk, Ziemia zapomniana. Przewodnik po Ziemi Wałeckiej i okolicach na podstawie znalezisk od neolitu po średniowiecze, Wałcz 2011, strona 39
Natomiast kierownik wykopalisk na grodzisku, przeprowadzonych w lecie 1926 roku, niejaki Sandt, opisał to miejsce następująco:
(…) doch der zweite Burgwall Schloppes ist desto besser über alle Jahrhunderte hinweg in die Gegenwart erhalten geblieben, je versteckter er abseits vom menschlichen Verkehr inmitten nasser Wiesen als sogenannter Schloßberg etwa 2 km westlich von der Stadt Schloppe entfernt liegt und zwar südlich vom Wege nach Salm, wo das Desselfließ in den Kamminsee mündet. Inmitten einer Krümmung des Flüßchens und feuchtsumpfiger Wiesen erhebt sich da ein am Grunde mit Kiefern, auf der Oberfläche und den Abhängen mit Birken bestandener Kegelstumpf, der Schloßberg. Eigentum der Stadt Schloppe, ist er früher stark durch Kultureinflüsse an seiner Basts entstellt worden, während er heute sorgfältig in seinem jetzigen Zustande erhalten wird. Der heutige Umfang des unteren Walles beträgt 397 m, der Durchmesser (N-S) 96 und (O-W) 105 m, der Böschungswinkel auf der Nordseite 38º, die schräge Wallhöhe 6 m. Ein Graben ist nur in einer geringen Vertiefung im zu bemerken, wo er als Abschnittsgraben allein nötig war. Hier muß man sich auch den Zugang auf einer leicht zu entfernenden, vielleicht einer Zugbrücke vorstellen, während die anderen Seiten größtenteils durch die natürliche Umgebung, den See, den Fluß und die sumpfigen Wiesen unerreichbar waren. In der Mitte des Sockels erhebt sich nun eine steil ansteigende Kuppe 15 m über dem Grunde mit einem Böschungswinkel von 45º. Die Peripherie der oberen Fläche beträgt 65 m, der Durchmesser (N-S) 21 und (O-W) 22 m. (…) Meßtischblatt 1495 von 1878 deutet nichts von der Existenz dieses Berges an. Eine im Sommer 1926 von mir ausgeführte Durchforschung des Berges ergab auf der Oberfläche des Kegels 2 Brandstätten in dünner Humusschicht, darunter gelben Kies und weißen Sand. Die Kulturschicht enthielt in 20-40 cm Tiefe steinhart gebrannte schwarze und einige leicht gebrannte gelbe Topfscherben mit horizontalen Parallelen, ferner sehr zahlreiche Knochen und Zähne von Tieren, schließlich auch Reste aus der Eisenzeit, eine Messerspitze, eine der Spitze beraubte schmale Sichel mit dünnem, eisernem Handgriff und zwei stark vom Rost zerfressene Nägel. Unten im ursprünglich und auch jetzt trockenen Graben fand sich nichts, ausgenommen auf der Südseite eine Scherbe mit Punktverzierung, die wohl den Abhang von der oberen Fläche herabgerollt ist.
Sandt, Die Ringwälle des Kreises Deutsch Krone, Grenzmärkische Heimatblätter, 1927, tom 3, nr 1, strony 104-106 i tablica VII
(…) ale drugie człopskie grodzisko zachowało się lepiej przez wieki do dziś, bo leży oddalone od uczęszczanych dróg, pośród podmokłych łąk, znane jako „Góra Zamkowa”, około 2 kilometrów na zachód od Człopy, na południe od drogi do Załomu, gdzie Cieszynka wpływa do jeziora Kamień. W zakolu rzeki i pośród podmokłych, bagiennych łąk wznosi się ścięty stożek, jego podnóże porastają sosny, a zbocza i szczyt – brzozy.
Wcześniej silnie zniekształcony przez wpływy kulturowe, dziś – jako własność miejska – jest starannie zachowany w istniejącym stanie. Obecnie obwód dolnej części wału wynosi 397 metrów, średnica (na osi północ-południe) 96 i (na osi wschód-zachód) 105 metrów, nachylenie stoku od strony północnej to 38 stopni, wysokość wału po stoku to 6 metrów. Fosa jest zauważalna tylko jako niewielkie zagłębienie w miejscu, gdzie było konieczne jej stworzenie. Zapewne w tym miejscu można sobie wyobrazić łatwo usuwalne dojście, może po zwodzonym moście, podczas gdy z pozostałych stron było to w dużej mierze niemożliwe z powodu naturalnego otoczenia, jeziora, rzeki i bagnistych łąk. Wewnątrz wałów stromo wznosi się pagórek o wysokości 15 metrów ponad poziomem gruntu i nachyleniu stoku wynoszącym 45 stopni. Obwód górnej powierzchni wynosi 65 metrów, średnica (na osi północ-południe) 21 i (na osi wschód-zachód) 22 metry. (…) Na mapie topograficznej z 1878 roku, arkusz 1495, nie zaznaczono tego wzniesienia. Przeprowadzone przeze mnie latem 1926 roku badania ujawniły na szczycie stożka dwa pogorzeliska w cienkiej warstwie czarnoziemu, pod tym żółty żwir i biały piasek. W warstwie kulturowej na głębokości 20-40 centymetrów znajdowały się, twarde jak skała, przepalone czarne, a niektóre, lekko przepalone, żółte skorupy naczyń glinianych z poziomymi równoległymi [liniami], ponadto bardzo liczne kości i zęby zwierząt, wreszcie też pozostałości z epoki żelaza, czubek noża, pozbawiony czubka wąski sierp z cienką, żelazną rękojeścią oraz dwa, mocno przerdzewiałe, gwoździe. Na spodzie, pierwotnie i obecnie, suchej fosy nic nie znaleziono, poza – odkrytym po stronie południowej – odłamkiem ceramiki z dekoracją punktową, który najpewniej stoczył się z górnej powierzchni stożka.
Jego relacja przez wiele lat była „kanoniczną” i na zawarte w niej dane liczbowe powoływali się kolejni autorzy. Przytoczone tu informacje podał również w swoim innym artykule („Denkmäler der Vorzeit im Deutsch-Kroner Lande”), gdzie napomknął też o zachowaniu w południowej części grodziska śladów po drewnianej palisadzie.
Znaleziska Sandta miały wykazywać słowiańskie (pomorskie) pochodzenie i świadczyć o tym, że gród i okolice w X wieku były zamieszkane. Grodzisko miało być badane przez archeologów trzykrotnie:
1. w 1891 roku, prawdopodobnie badania powierzcniowe, kierowali nimi Hugo Conventz i Kraus;
2. w 1926 roku, badania sondażowo-powierzchniowe, kierował nimi wspomniany Sandt;
3. w 1962 roku, badania powierzchniowe i sondażowe (12 sondaży), kierował nimi Jerzy Olczak.
Oprócz przedmiotów i pozostałości wspomnianych przez Sandta, na terenie grodziska znaleziono jeszcze: kawałki ceramiki zdobione liniami falistymi, dwie igły i ułamek osełki kamiennej. Na marginesie – Sandt twierdził, ze znalazł przerdzewiałe gwoździe (po niemiecku gwóźdź to Nagel) i to powtarzają inni autorzy niemieccy, ale u polskich autorów pojawiają się igły (po niemiecku igła to Nadel). Fragment noża, sierpa, ceramiki oraz kości i zęby zgadzają się u wszystkich. W latach 1960. na grodzisku miały też zostać znalezione fragmenty ceramiki i grot bełtu – czy w ramach oficjalnych badań, czy też przypadkowo, nie wiadomo. Wiadomo za to, że znaleziska te zaginęły.
Pora przejść do kwestii drugiego człopskiego grodziska. Ksiądz Jan Ignacy Bocheński w swojej pracy Historia kościoła parafialnego w Wałczu spisana (…) w roku 1790 wspomina, iż w Człopie: „…był najstarszy gród, po którym nie istnieją ślady, jednak są wskazywane dwa miejsca, w których miał się on znajdować”, jednak nie wymienia tych lokalizacji – zrobił to w swoich innych tekstach. Ale możemy odnieść się do drugiego tomu publikacji Wspomnienia Wielkopolski (…) Edwarda Raczyńskiego (z 1843 roku): „Dwa są tak nazwane zamczyska w Człopie; jedno naprzeciw kościoła katolickiego, drugie kilkanaście staj od miasta odległe. Oba przecież zupełnie z murów są ogołocone, nie wiadomo nawet, kiedy takowe rozebrane zostały”. Również badacze niemieccy odwoływali się do tekstów księdza Bocheńskiego, dodatkowo precyzując lokalizację drugiego grodziska (za ogrodem probostwa katolickiego, a to mieściło się obok kościoła pod wezwaniem świętego Wojciecha) i stwierdzając, że jeszcze w 1794 roku było ono rozpoznawalne jako niewątpliwie wzniesione ręką ludzką. Jednak – w nieokreślonym czasie – miało posłużyć jako źródło materiału do podwyższenia i powiększenia plebańskiego ogrodu. Zgrabnie ujął to Sławomir Łozowski: „Z przekazów źródłowych wiadomo, że w rejonie miasteczka znajdowały się dwie takie góry »grodowe«: jedna to wyżej wspomniana nad jeziorem Kamień, druga na terenie miasta. Ta ostatnia została zniwelowana po roku 1772, m[iędzy] in[nymi] w celu podwyższenia i powiększenia ogrodu przy plebanii i wzniesienia nasypu nad Cieszynką”.
Na arkuszu numer 55 tak zwanej mapy Schmettaua z lat 1767-1787 wyraźnie zaznaczono grodzisko przy ujściu Cieszynki do jeziora Kamień (i naniesiono przy nim nazwę SchlossB[erg]). Natomiast nie widać żadnego wzniesienia w dolinie Cieszynki przy zachodnim skraju Człopy (być może kreskowanie zboczy skryło się pod zieloną farbą, chyba informującą o łąkach w tym miejscu). Widoczne jest za to na arkuszu 105 tak zwanej mapy Schroettera z lat 1796-1802 (na kolorowym oryginale, na miedziorycie nie zaznaczono żadnego z grodzisk). Umiejscowione było w trójkącie: Cieszynka, ujście do niej rzeczki płynącej z Jeziora Miejskiego (Mühlenfliess) i zachodnie obrzeże miasta – czyli mniej więcej na wysokości tak zwanego „Mostu Przemytników” (Schwindelbrücke). Jeżeli porównywać wielkość obu, to grodzisko nad jeziorem Kamień miałoby w przybliżeniu dwa razy większą średnicę niż to niezachowane (ale należy pamiętać, że mapa Schroettera to nie jest współczesna mapa topograficzna).
W późniejszych opracowaniach z którymś z tych dwóch założeń kojarzony jest człopski zamek. Na początek tej części znów cytat, tym razem z Zamków w Polsce Bohdana Guerquina:
Pozostałości zamku rycerskiego położone na sztucznym wzniesieniu na nizinie wśród łąk.
W końcu XIII w[ieku] Człopa została nadana przez księcia Przemysława II wielkopolskiej rodzinie Czarnkowskich, którzy zbudowali tu zamek. Po zagarnięciu ziemi nadnoteckiej przez margrabiów brandenburskich zawładnęli Człopą niemieccy rycerze z rodu Wedlów. W r[oku] 1368 zamek człopski został zajęty i wcielony do Polski przez Kazimierza Wielkiego. W r[oku] 1378 wytrzymał oblężenie Pomorzan. Został zniszczony w r[oku] 1406 przez Krzyżaków podczas zdobywania Nowej Marchii. Po r[oku] 1411 Człopa znalazła się ponownie w granicach państwa polskiego. Po Czarnkowskich właścicielami zamku byli Gębiccy, Naramowscy i Sułkowscy.
Zachowały się wyraźne ślady murowanego zamku, ale badań dotychczas nie podejmowano.Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Warszawa 1984, strona 134
O oblężeniu Człopy przez Pomorzan w 1378 roku pisał w swojej Kronice Jan(ko) z Czarnkowa. Jest tam mowa o mieście, wyschniętej z powodu upałów fosie, ostrokole (z drewna, skoro siekiery najeźdźców miałyby dać mu radę) i zaciętym oporze obrońców, ale nie pada określenie „zamek”. Co nie oznacza, że go nie było w naszym mieście.
Przegląd stanu wiedzy i hipotez sprzed 1942 roku dotyczących grodów w pobliżu Człopy przeprowadził E. Zalewski w swoim artykule o grodzisku w pobliżu jeziora Rodran Duży (Leśne). Otóż – po opuszczeniu grodu nad jeziorem Kamień – „miejsce zamkowe” (Schloßplatz) w Człopie miało mieścić się na podmokłej łące za ogrodem parafialnym (by później posłużyć jego podniesieniu). Jeszcze w latach dwudziestych XIX wieku miał istnieć okrągły stożek, o regularnym kształcie i wysokości „10-15 stóp”, otoczony rowem zarośniętym trzcinami. Na jego szczycie miały znajdować się resztki izb piwnicznych wymurowane z kamieni polnych. Przypuszczalnie stała na nim niewielka budowla z drewna (gdyż w ogóle nie było widać resztek cegieł), otoczona palisadą, do której mógł prowadzić most na palach – być może zwodzony (być może służący też do transportu ziemi do budowy z południowego stoku doliny). Dolina w tym miejscu miała liczyć sześćset metrów szerokości, a twarde podłoże ułatwiło wzniesienie tego grodu. Opis bardzo przypomina charakterystykę gródka stożkowatego / rezydencji rycerskiej typu motte (zobacz w Wikipedii). Zatem zamek faktycznie mógł znajdować się naprzeciw drewnianego kościoła świętego Wojciecha, ale w XIX wieku został „rozwłóczony” po najbliższej okolicy.
Przemysław Bartosik w swoich dwóch pracach („Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej” i „Spojrzenia człopskie”) przedstawia tezę, że zamek nie znajdował się w dolinie Cieszynki, a na wzniesieniu ponad nią, przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Bydgoskiej i Polnej – czyli miałoby to być zupełnie odrębne założenie. Taka lokalizacja byłaby znacznie korzystniejsza pod względem strategicznym – taki obiekt górowałby nad miastem i nad przeprawą przez Cieszynkę, a jego obrona dzięki temu byłaby łatwiejsza. Coś może być na rzeczy, zważywszy na niemiecką nazwę obecnej ulicy Podgórnej – Ritterberg (dosłownie Rycerska Góra). Ale zaznaczmy, że Niemcy przed 1945 rokiem rozróżniali oba „szczyty” tego wzniesienia: to od zachodu to właśnie Ritterberg, a to od wschodu (od strony ulicy Polnej) nazywano Predigerberg (Kaznodziejska Góra), co wcale nie musi stać w kontrze z faktem istnienia tam zamku. Mapa Schmettaua nie pomoże nam w tej kwestii – na niej jest to tylko bezimienne wyniesienie na północnym zboczu doliny Cieszynki. Za to mapa Schroettera daje do myślenia – to samo wzniesienie jest na niej oznaczone jako „Rittergut”, co współczesny słownik języka niemieckiego tłumaczy jako posiadłość rycerską, lenno rycerskie (w średniowieczu); dobra szlacheckie. To ostatnie najbardziej pasuje do epoki, w której powstawała mapa, ale wszak może mieć korzenie średniowieczne – mogły przecież w tym miejscu znajdować się budynki majątku właścicieli miasta (Człopa do XIX wieku była miastem prywatnym, szlacheckim), może nawet w jakimś stopniu ufortyfikowane.
Jeżeli o mnie chodzi, to kwestia lokalizacji człopskiego zamku pozostaje otwarta, nawet mimo to, że „zachowały się wyraźne ślady murowanego zamku”…
Jako post scriptum cytat z pracy Leksykon zamków w Polsce Leszka Kajzera, Stanisława Kołodziejskiego i Jana Salma:
CZŁOPA, woj[ewództwo] zachodniopomorskie
Za pozostałość zamku uznawane są obwałowania i stożkowy nasyp ziemny położone na południowy zachód od miasta. Znajdują się one na łąkach w pobliżu rzeki Doszli, uchodzącej do jeziora Kamień. Powstanie obronnego założenia w Człopie łączy się z wielkopolskim rodem Nałęczów-Czarnkowskich. Otrzymali oni miejscowe dobra od Przemysła II w 1280. Przypuszczalnie ich pierwotna siedziba była budowlą drewniano-ziemną. W XIV w[ieku] warownia należała przejściowo do von Wedlów i podporządkowana była Brandenburgii. Kazimierz Wielki zdobył Człopę w 1368 i przekazał ponownie Czarnkowskim. Zamek oparł się w 1378 oblężeniu wojsk księcia szczecińskiego Świętobora I, a zniszczyli go ostatecznie Krzyżacy w 1406. Od wojny trzynastoletniej do pierwszego rozbioru Polski posiadłość leżała w granicach Rzeczypospolitej, należąc po Czarnkowskich do kilku innych rodzin wielkopolskich (Gębbicy, Naramowscy, Sułkowscy). Średniowieczna rezydencja nie byłą już wtedy użytkowana. Identyfikowane w literaturze ze średniowiecznym zamkiem grodzisko ma formę kolistą o średnicy około 100 m[etrów]. Być może rzeczywiście w tym miejscu znajdowała się obronna siedziba Czarnkowskich, choć problem jej lokalizacji nie jest ostatecznie rozwiązany. J.S.
Dawniej SCHLOPPE. B. Guerquin 1974, 1984, s[trony] 134-135, H. W. Janocha, F. J. Lachowicz, 1990, s[trony] 44-47.
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Hasło „Człopa” na stronie Atlas grodzisk [dostęp 7 sierpnia 2022 r.]
Tak zwana Mapa Schmettaua (Schmettausches Kartenwerk 1767-1787), Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart L 5420/55
Tak zwana Mapa Schroettera (Schrötterschen Landesaufnahme 1796-1802), Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart N 1020/105
Kronika Jana z Czarnkowa, tłumaczył Józef Żerbiłło, opracował Marek D. Kowalski, Kraków 2009, strona 74
Przemysław Bartosik, Jarosław Ciechanowicz, Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011, strony 11-21
Przemysław Bartosik, Spojrzenia człopskie, Wałcz 2021, strony 11-13
Jan Ignacy Bocheński, Historia kościoła parafialnego w Wałczu spisana na podstawie prawdziwych dokumentów i wiarygodnych autorów przez Jana Ignacego Bocheńskiego proboszcza wałeckiego w roku 1790, oprac. Ludwik Bąk, Marcin Hlebionek, Adam Szweda, Wałcz 2002, strona 60
Bohdan Guerquin, Zamki w Polsce, Warszawa 1984, strony 134-135
Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2007, strona 143
Robert Kraszczuk, Ziemia zapomniana. Przewodnik po Ziemi Wałeckiej i okolicach na podstawie znalezisk od neolitu po średniowiecze, Wałcz 2011, strony 37-43
Sławomir Łozowski, Człopa. Okruchy dziejów, okolice, legendy, Piła 1998, strony 10-12
Peter Pfeilsdorff, Heimatbuch des Kreises Deutsch Krone, Piła (Schneidemühl) 1922, strona 124
Edward Raczyński, Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, tom II, Poznań 1843, strona 101
Sandt, Die Ringwälle des Kreises Deutsch Krone, Grenzmärkische Heimatblätter, 1927, tom 3, nr 1, strony 104-106 i tablica VII [dostępne w Elbląskiej Bibliotece Cyfrowej, strona 114 w przeglądarce, dostęp 7 sierpnia 2022 r.]
Friedrich Wilhelm Ferdinand Schmitt, Geschichte des Deutsch-Croner Kreis, Toruń (Thorn) 1867, strona 212
Franz Schulz, Geschichte des Kreises Deutsch Krone, Wałcz (Deutsch Krone) 1902, strona 205
E. von Zalewski, Ein Burgwall am Großen Rodransee, Grenzmärkische Heimatblätter, 1942, tom 18, nr 1-2, strony 35-43
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku