Znaleziska archeologiczne w Człopie i najbliższych okolicach:
– siekierka tulejkowata z brązu, kultura łużycka, V okres epoki brązu (900-700 lat przed naszą erą),
– grób skrzynkowy kultury pomorskiej (VII-III wiek przed naszą erą) zawierający resztki urn i pokrywę misowatą, odkryty „na polu Lange’go”,
– na terenie grodziska nad jeziorem Kamień: skorupy naczyń glinianych z poziomymi równoległymi liniami, liczne kości i zęby zwierząt, pozostałości z epoki żelaza (od 700 roku przed naszą erą do 800 roku naszej ery), czubek noża, pozbawiony czubka wąski sierp z cienką, żelazną rękojeścią oraz dwa, mocno przerdzewiałe, gwoździe, ułamek osełki kamiennej, grot bełtu (więcej o grodzisku);
– ułamki glinianych naczyń średniowiecznych, toczone na kole garncarskim, wydobyte w „na ryneczku w Człopie w 1964 roku podczas prac remontowych”,
– miecz z XII-XIII wieku.
(Cytaty z pracy Roberta Kraszczuka, Ziemia zapomniana…, strony 37-44)
Trudno jednoznacznie wskazać kto we wczesnym średniowieczu (do X wieku) zasiedlał okolice Człopy, gdzie przebiegała granica między Polanami, a Pomorzanami. Historycy wskazują na linię Noteci i Warty, albo na pas moren czołowych bardziej na północ. Z braku źródeł pisanych, powołują się wyniki wykopalisk archeologicznych oraz na nazewnictwo obiektów geograficznych, wskazując na podobieństwa z innych części Wielkopolski. Raczej nie było już wówczas nieprzebytych puszcz, będących „ziemią niczyją”, aczkolwiek takie kompleksy leśne – nawet już częściowo wykarczowane – mogły stanowić naturalną granicę. Pozostawmy tę sprawę do rozstrzygnięcia badaczom, sygnalizując jedynie w tym miejscu, że pomysłów w tej kwestii jest kilka. Zauważmy też, że Człopa od zawsze leżała w „strefie nadgranicznej” – jeśli nie państwa, to województwa.
Grodzisko nad jeziorem Kamień datowane jest na XIII-XIV wiek naszej ery, choć w opracowaniach mówi się też o X wieku i zakłada, że mogło być siedzibą legendarnego władcy tych ziem, Dzierżykraja. Tu należy być jednak bardzo ostrożnym, bo oprócz przypuszczeń, nic nie potwierdza tego faktu (legendy herbowe Czarnkowskich traktujące o tych czasach nie są wiarygodne, a to właśnie oni wywodzili swój ród od człopskiego Dzierżykraja) [3, 5].
lata 967-972
Mieszko I podporządkował sobie Pomorze Zachodnie, zapewne i w tym obszar, na którym dziś leży Człopa.
około roku 1005 (1007)
Pomorze Zachodnie wyłamało się spod władzy Bolesława Chrobrego; pod koniec życia Kazimierza Odnowiciela (zmarł w 1058 roku) udało się w jakiejś formie ponownie uzależnić Pomorze. Pomorzanie nie poddawali się i za panowania kolejnych polskich władców wciąż starali się zachować niezależność, opanowując nawet w okresie 1033 – początek XII wieku grody nadnoteckie.
lata 1112-1113 i 1121-1123
Walki Bolesława Krzywoustego o Pomorze; zdobycie Kołobrzegu w 1113 roku rozgraniczyło ten obszar na część wschodnią (której podbój zakończył się w 1119 roku) oraz zachodnią (które w roku 1122 [lub 1123] stało się lennem polskim). Człopa trafiła w granice Wielkopolski.
rok 1245
W dokumencie świadczącym o fakcie nadania przez Bolesława Pobożnego wsi Biała, Golin i Rozdruzga (Trzcianka) Sędziwojowi z Czarnkowa i określeniu północnej granicy tych dóbr, datowanym na ten rok, czytamy:
…ab hoc monte Longo, qui super villam Malogoscz declinatur, recte cis caput fluvii qui oppidum Szlopa alluit ad lapidem adustum, ab hoc lapide…
Sławomir Łozowski przytoczył następujące tłumaczenie …od tej Długiej Góry, która poza wsią Małogoszcz odchyla się prosto z tej strony do źródła rzeczki, która płynie do miasta Szlopa…
Natomiast nasz znajomy latynista, Adam Wróblewski, zaproponował następującą wersję …od tego rozwlekłego wzgórza, które się pochyla nad wsią Małogoszcz, bezpośrednio przed źródłem rzeki, która obmywa miasto Szlopa…
Ten fragment stanowić miał o istnieniu miasta (oppidum, to słowo mogło znaczyć też: miasteczko, miejsce obwarowane, gród, gród z osadą miejską) Człopa przynajmniej od 1245 roku. Sęk w tym, że tenże dokument jest znany jedynie z XVI-wiecznego wpisu do ksiąg Metryki Koronnej. Oto jeden z Czarnkowskich (zapewne Stanisław Sędziwój, sekretarz króla Zygmunta Augusta) w połowie XVI wieku dostarczył do kancelarii królewskiej rzekomy akt, by go wpisano do ksiąg (jako zabezpieczenie, to działało jak dzisiejszy urząd notariusza) i w ten sposób potwierdzić stan posiadania rodziny.
Historycy zakwestionowali jednak prawdziwość zawartych w nim faktów. Treść nadania została wpisana w księgach metrykalnych w nietypowym miejscu (zwykle wpisywano je chronologicznie, w miarę napływania do kancelarii), wskazany w nim przebieg granicy dziwnie przypomina ten z czasów Władysława Jagiełły (więc XIV-XV wiek), oryginału nadania już nikt więcej nie zobaczył, a Czarnkowscy popełnili jeszcze kilka takich samych nadużyć (lub mówiąc wprost – fałszerstw). Co prawda kolejni królowie w latach 1323 (na marginesie, to też fałszerstwo Czarnkowskich), 1546 i 1548 niby potwierdzali ten wpis, ale to go w żaden sposób nie uwiarygadnia. Powoływanie się na to źródło, by wykazać tak wczesną lokację Człopy, nadal jest karkołomne. Należy mieć nadzieję, że badacze kiedyś znajdą bardziej przekonywujący dowód, iż Człopa faktycznie miałaby być najstarszym miastem na ziemi wałeckiej [4, 5, tekst samego dokumentu w tomie pierwszym Kodeksu Dyplomatycznego Wielkopolski w wersji online, pozycja 249].
połowa XIII wieku
Margrabiowie brandenburscy skierowali swoją uwagę na puszcze rozdzielające ziemie wielkopolskie i pomorskie; po zajęciu ziemi lubuskiej w latach 1250-1252 powstała tak zwana Nowa Marchia, odtąd „sąsiadująca” przez Drawę z okolicami Człopy; sama Człopa miała być grodem broniącym granic Wielkopolski.
około roku 1280
Książę wielkopolski Przemysł II nadał ziemie w okolicy Człopy rodowi Nałęczów (z których wywodzili się Czarnkowscy) [2].
koniec XIII wieku
Czarnkowscy właścicielami Człopy; otrzymali od Przemysława II zgodę na budowę zamku, mającym stanąć na wzniesieniu wśród pół i łąk [2].
rok 1296
Polska utraciła na rzecz Brandenburczyków Santok i Drezdenko oraz całą ziemię wałecką (w tym Człopę) [2].
W następnych latach Władysław Łokietek pojawiał się ze swoim wojskiem w tych okolicach, ale próby odbicia ziemi wałeckiej nie powiodły się.
rok 1331
24 lutego. Człopa wymieniona w dokumencie nadania praw miejskich dla Tuczna, w części mówiącej o przebiegu granic: …bet an den weg thur Schloppe…(w wersji współczesnej: …bis an den Schlopper Weg erstrecken…, czyli: …rozciągająca się do drogi do Człopy…) – zatem Tuczno i Człopa już połączone drogą [1].
rok 1337
W nowomarchijskim Landbuchu (spis wszystkich posiadłości i źródeł dochodów władcy) nie wymieniono Człopy, a jedynie nazwę krainy, w której miała leżeć: „Bentin” (zapisywana też jako „Böttin” lub „Boytin”) [1].
rok 1349
30 maja. Człopa wymieniona w spisie parafii w archidiakonacie między Notecią a Drawą, z których mają być płacone dziesięciny dla biskupa poznańskiego; miasto posiadało 80 łanów wolnych [1, 4].
rok 1350
W akcie margrabiego brandenburskiego Ludwika Rzymianina o nadaniu miasta i zamku Stare Osieczno dla Hassona Rudego von Wedel wskazano, że jego granice sięgają znaków granicznych miasteczek Człopa i Wieleń [1, 6].
rok 1352
29 kwietnia. Margrabia Ludwik Rzymianin nadał w lenno Jakobowi i Heinzowi Boytin pół miasta Człopy, młyn w mieście, pół młyna pod miastem, wsie Drzonowo, Załom, pół Dzwonowa i puszczę z przyległościami [1, 4].
rok 1364 (1365)
Margrabia Otto Leniwy po śmierci swojego brata, Ludwika Rzymianina, obejmuje władanie nad Marchią Brandenburską (a więc i Człopą) [1, 4].
rok 1368
Margrabia Otto Leniwy odstąpił ziemię wałecką Kazimierzowi Wielkiemu – Człopa w granicach Królestwa Polskiego [1].
rok 1375
W Landbuchu Karola IV nie wymieniono już Człopy.
Wincenty Czarnkowski, jako właściciel Człopy, wziął mieszkańców w obronę przed bezprawnym opodatkowaniem [1, szczegółów brak].
rok 1378
Nieudane oblężenie Człopy przez szczecińskiego księcia Świetobora; oblegający ponieśli wielkie straty i wycofali się, uprzednio plądrując okoliczne osady; Człopa miała być otoczona fosą i wałami (blankami), obroną kierował dziedzic Człopy, Jan z Czarnkowa, syn Sędziwoja, sędzia poznański [4, Kronika Janka z Czarnkowa].
rok 1379
Człopa była twierdzą Czarnkowskich z załogą składającą się z 300 zbrojnych [1].
rok 1396
W Człopie założono bractwo strzeleckie (bractwo kurkowe, Schützengilde) [1].
rok 1397
Spór Wincentego Czarnkowskiego z Sędziwojem Świdwą z Szamotuł o obrabowanie na drodze królewskiej mieszkańców Człopy na szkodę 52 grzywien [4].
rok 1402
Nowa Marchia odkupiona przez Krzyżaków od króla Węgier i margrabiego brandenburskiego, Zygmunta Luksemburskiego [6].
rok 1404 (1405)
Człopa wymieniona wśród miast, co do których trwały rokowania krzyżackiego wójta Nowej Marchii Baldwina Stala z Pomorzanami w sprawie nieporozumień granicznych [4].
rok 1406 (lata 1403-1407)
Spalenie Człopy Czarnkowskich przez 300-osobowy oddział Hasso von Uchtenhagena i Syfferta von Steglitz złożony z ludzi Güntersbergów i mieszkańców Stargardu (Szczecińskiego; w innej publikacji dopowiedziano jeszcze: Wedlów z Krzywnicy i Steglitzów z Szadzka) [2, 4, 6, 7].
rok 1408
Władysław Jagiełło złożył skargę u wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego na spustoszenie przez poddanych Zakonu dóbr Mikołaja z Czarnkowa – duże straty poniosła Człopa i tutejszy zamek [6].
rok 1409
Początek wojny Polski z Zakonem Krzyżackim – w sierpniu Krzyżacy zaatakowali ziemię wałecką, zajęli Mirosławiec i Tuczno, więc ich oddziały mogły pojawić się w okolicy Człopy. Z Człopy wyruszył zbrojny wypad na Nową Marchię, po czym Brandenburczycy wzięli odwet [1, 6, 7].
lata 1412-1422
Dochodziło do wzajemnych najazdów i pustoszenia dóbr po obu stronach granicy polsko-krzyżackiej, a wójtowie krzyżaccy i starostowie polscy interweniowali następnie u zwierzchników strony przeciwnej (stąd pochodzą tak dokładne informacje odnośnie strat w mieniu). Po stronie polskiej przodował w podjazdach Jan Czarnkowski, którego zapleczem dla tych wypraw miała być Człopa [6].
rok 1420
Poddani krzyżaccy ze Złocieńca mieli zrabować w Człopie między innymi 3 konie i 18 wołów [6].
rok 1421
Mieszkańcy Drawna (w dokumencie użyto określenia eosdem de Wedele, co mogło oznaczać mieszkańców Drawna – ówczesna niemiecka nazwa miasta to Wedel – lub ród Wedlów) „przed świętym Stanisławem” (zapewne 11 kwietnia) zrabowali w Człopie 6 koni i 15 wołów [2, 4, 6].
lata 1424-1425
Plebanem w Człopie był Wacław [4].
rok 1431
Kolejne potyczki krzyżacko-polskie w regionie; Krzyżacy zniszczyli między innymi most na Drawie w Starym Osiecznie; w 1433 roku również w tej okolicy Krzyżacy przygotowywali się do obrony terenu między Człopą a Wieleniem wobec przewidywanego ataku wojsk polskich (który jednak nie nastąpił w tym miejscu) [6].
rok 1432
Człopa wymieniona przez wójta Nowej Marchii jako jedno z miast, które kiedyś należało do Marchii, a obecnie Polacy podnoszą swoje prawa do niej [4].
rok 1445
Plebanem w Człopie był Jakub [4].
rok 1456
Plebanem w Człopie był Klemens [4].
rok 1454
Krzyżacy oddali Nową Marchię pod zastaw elektorowi brandenburskiemu Fryderykowi II Żelaznemu, rok później odsprzedali, by w 1517 roku całkowicie zrezygnować z wszelkich praw do niej [6].
rok 1458
Człopa miała dostarczyć 4 zbrojnych pieszych na wyprawę sił polskich do Malborka (1454-1466 – wojna trzynastoletnia między Zakonem Krzyżackim a Królestwem Polskim) [4].
lata 1458-1460
Plebanem w Człopie był Maciej [4].
rok 1506
Człopa przynależała do powiatu poznańskiego [4].
rok 1545
Plebanem w Człopie był Jakub [4].
rok 1546
Zatarg mieszczan człopskich z Czarnkowskimi o dziesięcinę ze zboża [1].
rok 1554
Wielki tumult w mieście [1, szczegółów brak – niewykluczone, że autor miał na myśli wydarzenia z 1654 roku].
rok 1555
Wprowadzenie reformacji w mieście [1].
rok 1556
Bunt mieszczan przeciw Czarnkowskim o Spye (dziesięcina ze zboża); właściciele miasta stawiają na swoim [1].
rok 1564
Wojciech Czarnkowski zastawił połowę Człopy u Georga von Wedell z Mirosławca za 2300 talarów (w innej wersji za 28000 guldenów lub 23000 złotych polskich); były dwie podobne transakcje tego typu między tymi dwiema stronami – w roku 1560, ta z 1564, a może i w 1574 [1, 4, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich].
rok 1578
Jadwiga Czarnkowska, wdowa po Wojciechu, właścicielką dóbr człopskich [1].
rok 1580
Właściciele Człopy płacili pobór (podatek nadzwyczajny): Piotr Czarnkowski, kasztelan poznański od kawałków pól 5 florenów i 6 groszy, od 5 zagrodników i 5 komorników, od (9?) rzemieślników i od młyna o jednym kole, a Jadwiga Czarnkowska, wdowa po Wojciechu Sędziwoju, od kawałków pól 5 florenów i 6 groszy, od 27 zagrodników, 8 rzemieślników, młyna o jednym kole i stępy (folusz?) [4].
rok 1588
W domu burmistrza Panke doszło do zranienia (zadania ran) [1, szczegółów brak].
rok 1594
Mieszkańcy Człopy wzięli udział w „obrazoburstwie mielęcińskim” (Mellentiner Bildersturm) – najprawdopodobniej chodzi o najazd inspirowany przez katolickiego właściciela Tuczna, Krzysztofa Tuczyńskiego, którego celem było odzyskanie srebrnego krzyża z ołtarza dawnego kościoła katolickiego, zajętego w 1575 roku przez luteranów [1, 9].
Na zamku człopskim umarł Ernst von Wedell, po ojcu spadkobierca zastawu [1].
rok 1598
Stara Droga Królewska rozwidlała się w Człopie (przez ziemię wałecką z zachodu na wschód miały prowadzić dwa znaczne trakty – właśnie Droga Królewska i, na północ od niej, Droga Marchijska, zwana też Margrabską) [1].
rok 1602
Czarnkowscy zaciągnęli u Puttkamerów pożyczkę pod zastaw człopskiego zamku i jego okolic [1].
rok 1606
Odnowienie zapisu zastawnego z 1602 roku na 10000 florenów [1].
rok 1614 (1616)
W Białej Adam Sędziwój Czarnkowski nadał Człopie – pierwszy zachowany – przywilej miejski: zniesienie szarwarku za roczną opłatą 600 florenów, prawo do 8 jarmarków w roku [1, 11].
rok 1618
Ewangelicy w Człopie utracili swój kościół, a pastor Fabian został wypędzony; zezwolono im na wzniesienie domu modlitwy.
Plebanem w Człopie był Zofagius (lub Lofagius, albo Sophagius) [1].
rok 1627
Katolicki duchowny Sophagius przeszedł do Tuczna [1].
rok 1628
Do parafii Człopa należały wsie: Brzeźniak, Bukowo, Golin, Jaglice, Niekursko, Wołowe Lasy, Załom; znajdowały się w nich kaplice zbudowane przez ewangelików [4].
rok 1637
Wielki pożar w mieście, w którym spłonęły również kościół i szkoła; jednak wkrótce zostały odbudowane [1].
lata 1640-42
Zatargi ze skłonnymi do bijatyki wasalami z Tuczna [1].
rok 1642
Miasto ponownie zostało podzielone między właścicieli.
Kolejny bunt mieszkańców [1].
rok 1651
21 listopada. Połączenie parafii Człopa i Dzwonowo [1].
rok 1654
10 sierpnia. Mieszkańcy podzielonej Człopy wraz z mieszkańcami Dzwonowa, Trzebina, Przelewic i Drzonowa zbuntowali się przeciw proboszczowi Stanisławowi Rusieckiemu – 400 ludzi zbrojnych między innymi w kije, strzelby, dzidy i siekiery, pod przywództwem zarządcy klucza drzonowskiego, luteranina Jana Marcinowicza, zdemolowało kościół, probostwo i zniszczyło ogród plebański [1, 9].
Właścicielem części Człopy był Gembicki.
Kościół katolicki wznoszono jako budynek gontowy [1].
lata 1655-1657
Wskutek działań wojennych spalono co najmniej kilkadziesiąt domów [12].
rok 1660
8 listopada. Konsekracja kościoła katolickiego w Człopie, której dokonał biskup poznański Wojciech Tolibowski [9, 11].
rok 1677
Podział dóbr człopskich (oraz miasta) między trzech właścicieli [1].
rok 1681 (1682)
Samuel Lanckoroński sprzedał połowę Człopy Arnoldowi Kasparowi Golczowi, podstarościemu wałeckiemu [9].
rok 1688
W Człopie odbyła się procesja zorganizowana przez jezuitów [1].
lata 1694-1701
Właścicielem Człopy był Adam Naramowski [9].
rok 1695
Wedle protokołu wizytacji parafii człopskiej: w Człopie katolikami zadeklarowało się czterech mieszczan i kilkoro z klasy służebnej (trzeba pamiętać, że ówcześnie mieszkanie w mieście nie było jednoznaczne z byciem mieszczaninem, czyli osobą posiadającą pełnię praw w mieście) [1].
rok 1705
Pożar w Człopie – w części będącej własnością Adama Naramowskiego spłonęło 70 domów (pozostało 8), w części Franciszka Golcza spłonęły 34 domy (pozostało 9); pogorzelcy odeszli do Nowej Marchii [9].
rok 1711
Zapis na utrzymanie (konserwację?) figury na (w, przy?) „Wieży Młyńskiej” (am Müllerturm) lub bramie młyńskiej (po niemiecku „Turm” to „wieża”, a „brama” to „Tor”, bez konfrontacji z źródłami sprawa nierozstrzygnięta) [1, 9].
rok 1715
Proboszczem w Człopie został jezuita Gotschalk [9].
rok 1719
Po utracie swojego domu modlitwy, człopscy protestanci uczestniczyli w nabożeństwach odprawianych w Małym Dzierżążnie [1].
rok 1723 (1719)
Legat dla kaplicy świętej Barbary (ulokowanej zapewne w człopskim kościele katolickim) [1, 9].
rok 1727
Śmierć ostatniego męskiego przedstawiciela rodu Czarnkowskich – Władysława; dobra człopskie przejęła jego siostra, hrabina Zofia (Katarzyna?) Opalińska [1, 9].
rok 1739
Spłonęło całe miasto [1].
rok 1765
Kolejny pożar; spłonęło 90 domów mieszkańców miasta [1].
rok 1766
Ustawiono figurę (świętego Jana) Nepomucena [1, 9].
rok 1768 (1769)
Dobra człopskie przejął książę Antoni Sułkowski [1, 9].
rok 1769
W nowym przywileju (dla miasta?) wymaga się wyższych podatków [1].
rok 1770
Wybudowano nową synagogę [1].
rok 1771
Ewangelicy przystosowali dom mieszkalny jako własny dom modlitwy i szkołę [1].
rok 1772
Człopa po rozbiorach trafiła w granice Prus.
Skarga miasta przeciw właścicielowi.
Zasadzono drzewa morwowe [1].
rok 1773
Wedle Katastru Kontrybucyjnego (Fryderycjańskiego) do miasta należało 41 łanów chełmińskich (kulmische Hufen, 1 łan chełmiński to – wedle Wikipedii – 17,995 hektara, czyli około 30 morg) oraz młyny: żytni, słodowy, papierniczy i folusz (przy czym nie oznacza to, że w Człopie działały cztery osobne młyny – mogło być tak, że jeden miał na przykład dwa koła – jeszcze jeden odsyłacz do Wikipedii) [1].
lata 1774-1789
Człopa w posiadaniu baronów Georga i Antona von Dolfus.
rok 1780
W myśl rozporządzenia dla średnich miast prowincji Prusy Zachodnie, właściciel przejmuje kasę miejską z wpływami i wydatkami, ale musi dbać o potrzeby miasta [1].
rok 1781
Burmistrz miasta otrzymywał rocznie 35 talarów pensji, a rajca (radny) 16 talarów i 3 grosze [1].
rok 1782
Człopa podlegała wałeckiemu Justizbürgermeister (jeden z burmistrzów, członek władz miejskich, odpowiedzialny za wymiar sprawiedliwości) [1].
rok 1783
W Człopie było 166 domów krytych gontem, 1018 mieszkańców (w tym 55 katolików i 230 Żydów) [1].
rok 1785/1786
W wyniku srogiej zimy pomarzło wiele drzew morwowych [1].
rok 1790
Właścicielem dóbr człopskich był baron (Johann Friedrich?) von Flotow z Białej (koło Trzcianki) [1].
rok 1791
Król pruski Fryderyk Wilhelm II kupił dobra człopskie i podarował je swojej metresie, hrabinie (Wilhelminie) Lichtenau [1].
rok 1804
Człopa miała 1387 mieszkańców (w tym 315 Żydów), 210 domów [1, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich].
rok 1807
Cesarz Napoleon I podarował dobra trzcianeckie i człopskie swojemu marszałkowi, Louis-Alexandre Berthier [1].
rok 1809
W Człopie jeszcze nie można było wprowadzić ordynacji miejskiej w ramach reform Heinricha Friedricha von Stein [1].
rok 1811
W Człopie powstała poczthalteria (Posthalterei, stacja przeprzęgowa, w której znajdowały się konie, uprzęże oraz powozy, jak również zatrudniająca pocztylionów do obsługi kursów pocztowych; przy poczthalterii mogły funkcjonować izby umożliwiające wypoczynek pasażerów) [1].
rok 1814
Zarząd miejski funkcjonował na podobieństwo miasta podporządkowanego bezpośrednio właścicielowi dóbr (Immediastadt) [1].
rok 1819
Koniec „dóbr człopskich” – zostały włączone w skład domeny (państwowego majątku ziemskiego).
Do człopskiej parafii należały gminy: Człopa, Wołowe Lasy, Bukowo, Golin, Tuczno i Szczuczarz [1].
rok 1824
Rozpoczęła się budowa kościoła ewangelickiego pośrodku rynku miejskiego [1].
lata 1825-1826
Scalenie na drodze wymiany gruntów mieszczańskich [1].
rok 1826
Odnowienie przywileju bractwa strzeleckiego.
Droga Kostrzyn-Bydgoszcz przez Szczuczarz, Człopę i Rusinowo stała się szosą państwową (i jako taka musiała spełniać odpowiednie wymogi) [1].
rok 1827 (1825, 1826, a nawet 1839)
Zakończenie budowy kościoła ewangelickiego na rynku [1].
rok 1829
Poczthalteria została przeniesiona z Człopy do Szczuczarza [1].
rok 1839
W Człopie było 1569 mieszkańców (w tym 100 katolików i 311 Żydów) i 203 domy [1, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich].
rok 1840
Po zniesieniu dochodowej opłaty mostowej, miasto otrzymuje jednorazową rekompensatę w wysokości 1222 talarów, z której został sfinansowany zakup miejskiego zegara [1].
rok 1845
Zmniejszenie obszaru ewangelickiej parafii w Człopie po utworzeniu parafii w Tucznie [1].
rok 1849
W Wałczu powstał sąd rejonowy (powiatowy, Kreisgericht), w Człopie – podległa sądowi rejonowemu – deputacja [1].
rok 1858
W mieście wybuchł kolejny wielki pożar [1].
rok 1861
Przy Karlstrasse (obecnie ulica Adama Mickiewicza) wzniesiono nowe probostwo (ewangelickie) [1].
rok 1867
Budowa drogi Wieleń-Człopa-Złocieniec [1].
rok 1876
W Człopie żyło 1943 mieszkańców [1].
rok 1879
W Człopie utworzono sąd obwodowy (Amtsgericht, sąd pierwszej instancji) [1].
rok 1885
W Człopie było 2175 mieszkańców (1679 ewangelików, 310 katolików, 184 Żydów, 2 bezwyznaniowców), 236 domy i 470 gospodarstw domowych [Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich].
rok 1891
Utworzono Amtsbezirk Schloppe (co można przetłumaczyć jako „obwód urzędowy Człopa” – Amtsbezirk to jednostka administracyjna o charakterze policyjno-porządkowym) [1].
rok 1895
W Człopie było 2239 mieszkańców (w tym 393 katolików i 127 Żydów); średnio w jednym domu mieszkało 9,64 „dusz” [1].
rok 1899
12 grudnia. Otwarcie linii kolejowej Krzyż-Człopa (więcej o kolei w Człopie).
Założono gazetę „Schlopper Tageblatt” (co można przetłumaczyć jako „Człopska Gazeta Codzienna” lub „Dziennik Człopski”) [1].
rok 1900
Człopa liczyła 2228 mieszkańców (w tym 441 katolików i 88 Żydów), żyjących w 495 gospodarstwach domowych; w mieście było 231 domów, trzy tartaki i dwa młyny, siedem rzeźni, dwie wytwórnie krochmalu, fabryka cygar, rozlewnia wody sodowej (selterskiej), browar, mleczarnia, cegielnia i rakarnia (zakład utylizacji zwierząt, Abdeckerei).
Założenie Człopskiego Męskiego Stowarzyszenia Gimnastycznego (Schlopper Männer-Turnverein) [1].
rok 1901
29 kwietnia. Uderzenie pioruna znacznie uszkodziło kościół ewangelicki [1].
rok 1902
Wybudowano gmach sądu obwodowego (dzisiejsza siedziba Urzędu Miasta i Gminy Człopa) [1].
rok 1904
1 grudnia. Otwarcie odcinka linii kolejowej z Człopy do Wałcza [1].
rok 1908
Oddanie do użytku nowej szkoły katolickiej (dziś to tak zwane „stare przedszkole” koło kościoła).
Do Człopy doprowadzono elektryczność z elektrowni wodnej w Głusku [11].
rok 1912
Nieopodal człopskiej stacji kolejowej filmowano scenę pożaru pociągu podczas kręcenia filmu „Die Entrechteten” („Wyjęci spod prawa”) [5].
rok 1922
1 stycznia. W Człopie zaczęła działać filia wałeckiego banku powiatowego (Kreisbank) [1].
Człopa w granicach nowo utworzonej prowincji Marchia Graniczna Poznań – Prusy Zachodnie.
rok 1925
Człopa miała 2398 mieszkańców [1].
lata 1932-1933
Budowa nowej szkoły miejskiej (budynek dzisiejszej szkoły podstawowej) [1].
rok 1938
1 października. Po likwidacji dotychczasowej prowincji, Człopa znalazła się w granicach prowincji Pomorze [1].
Na początku roku wszelka własność żydowskich mieszkańców miasta została „zaryzowana” (przejęta przez Niemców), a w październiku własność gminy (w tym synagoga i dom gminy żydowskiej) została przejęta przez miasto. Zapewne niewiele później synagoga została rozebrana (bądź zniszczona podczas „Nocy kryształowej” z 9 na 10 listopada tego roku – tego na razie nie wiemy) [jüdische-gemeinden.de]
rok 1939
W Człopie mieszkało 2986 osób w 897 gospodarstwach domowych [1].
rok 1943
31 marca. Niemcy powiesili w lesie przy drodze Człopa-Tuczno polskiego robotnika przymusowego Jana Peplińskiego, oskarżonego o napaść na swojego niemieckiego „pracodawcę”, właściciela piekarni, Feistnera [10C].
rok 1945 (więcej o 1945 roku w Człopie)
21 stycznia. Powołanie mężczyzn z Człopy i okolicznych wsi do Volkssturmu.
24 stycznia. W szkole urządzono szpital polowy.
26 stycznia. Przed południem w Człopie na chwilę zatrzymał się gauleiter Franz Schwede-Coburg, nadprezydent prowincji Pomorze; ewakuację tymczasowo wstrzymano, by potem nagle zarządzić na nowo.
27 stycznia. Rosyjskie czołgi pojawiły się w okolicy miasta.
od 29 stycznia. Zacięte walki o miasto.
3 lutego. Rosjanie ostatecznie zajęli Człopę [1].
marzec. Do Człopy przyjechali pierwsi Polacy; w mieście został uruchomiony urząd pocztowo-telegraficzny; proboszczem był ks. Józef Pochoda-Rogowski (do 6 sierpnia 1947 roku) [2, 10B, Filatelista Polski, nr 12/2021].
czerwiec-lipiec. Prawdopodobnie Człopę zamieszkuje około 600 mieszkańców [5].
14 marca. Człopa administracyjnie przynależała do Okręgu III [Wikipedia]
4 września. Rozpoczęła działalność szkoła podstawowa w Człopie [10A].
13 września. W Człopie założono Ligę Kobiet [10E].
25 września. Utworzenie Miejskiej Rady Narodowej.
październik. Radziecki komendant wojskowy przekazał władzę w mieście polskiej administracji; burmistrzem Człopy był najprawdopodobniej Felicjan Kuriata [10A].
Funkcjonowanie rozpoczęło Nadleśnictwo Człopa (w dotychczasowym budynku niemieckiego nadleśnictwa, wówczas przy ulicy Leśnej 9, obecnie to ulica Mickiewicza 9); wchodziło w skład Dyrekcji Lasów Państwowych Okręgu Bałtyckiego [10J].
Działalność rozpoczęła człopska Państwowa Fabryka Sedesów [10D].
rok 1946
14 lutego. Człopa przynależała administracyjnie do powiatu wałeckiego w województwie szczecińskim [Wikipedia].
2 (3) czerwca. Przymusowe wysiedlenie Niemców wciąż przebywających w Człopie i okolicach [10A].
Urząd pocztowy zaczął ostatecznie stosować stemple z nazwą miejscowości „CZŁOPA” [Filatelista Polski, nr 12/2021].
Burmistrzem Człopy był Jan Sudoł [10A].
W Człopie powołano do życia jednostkę Ochotniczej Straży Pożarnej [10E].
Powstał klub piłkarski „Unia” Człopa (zmiany nazw w kolejnych latach: 1948-1950 „Spójnia” Człopa, 1950-1972 „Start” Człopa, 1955 „Gwardia” Człopa [aby móc uczestniczyć w „gwardyjskim” turnieju piłkarskim w Wałczu], od 1972 roku „Korona” Człopa – w różnych okresach z „przedrostkami” LZS [Ludowy Zespół Sportowy] czy KS [Klub Sportowy]) [10F].
rok 1947
6 sierpnia. Proboszczem w Człopie został ks. Mieczysław Kasprowicz (do 6 lutego 1964 roku) [10B].
sierpień. W Człopie mieszkało 821 Polaków i 2 Niemców [10J]
rok 1948
Burmistrzem Człopy był Józef Rog [10C].
rok 1949
W Człopie działała siedmioklasowa szkoła podstawowa; w okolicznych wsiach natomiast: sześcioklasowe – Drzonowo, Mielęcin, Wołowe Lasy; czteroklasowe – Bukowo, Golin, Pieczyska, Szczuczarz [10K]
rok 1950
6 lipca. Człopa zmieniła przynależność administracyjną – wraz z powiatem wałeckim trafiła do nowo utworzonego województwa koszalińskiego [Wikipedia].
3 września. Założenie Spółdzielni Krawieckiej; mieściła się w budynku poniemieckiego sądu (obecnie siedziba Urzędu Miasta i Gminy) [10D].
rok 1952
styczeń. W Człopie funkcjonowało już stałe kino (ale zapewne to była tylko sala z krzesłami i projektorem) [10D].
rok 1955
W Człopie działała siedmioklasowa szkoła podstawowa; w okolicznych wsiach natomiast: sześcioklasowe – Drzonowo, Wołowe Lasy; czteroklasowe – Bukowo, Golin, Pieczyska, Szczuczarz [10K]
rok szkolny 1955/1956
W człopskiej szkole odbyły się pierwsze kolonie dzieci pracowników Zakładu Włókien Sztucznych z Łodzi; zakład pomógł odnowieniu budynku szkoły [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
rok 1957
W Człopie działał tartak (64 zatrudnionych), fabryka mebli (52 zatrudnionych) i suszarnia (drewna?; 90 zatrudnionych) [10K].
Człopa liczyła 1747 mieszkańców w 574 izbach mieszkalnych [10D].
rok szkolny 1958/1959
W człopskiej szkole podstawowej utworzono drużyny harcerskie dla chłopców i dziewcząt, urządzono harcówkę „Puszcza Harcerska” [10F].
rok 1959
W Człopie było 1800 mieszkańców [10J].
rok szkolny 1960/1961
W człopskiej szkole odbyły się pierwsze kolonie dzieci pracowników Huty imienia Lenina z Nowej Huty [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
rok 1961
15 maja. Powstało Koło Łowieckie „Żuraw” w Człopie [10E].
rok 1964
18 marca. Proboszczem w Człopie został ks. Zdzisław Iwański (do 24 sierpnia 1970 roku) [10B].
rok szkolny 1965/1966
W człopskiej szkole odbyły się pierwsze kolonie dzieci pracowników Zakładów Chemicznych ZACHEM w Bydgoszczy [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
rok 1967
23 lutego. Patronem człopskiej szkoły został Marceli Nowotko (zobacz biogram w Wikipedii); był nim do 1990 roku [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
Rozebrany został, nieużywany od zakończenia wojny, stojący na człopskim rynku kościół ewangelicki [FB].
rok 1970
lipiec. Oddano do użytku strzelnicę myśliwską, urządzaną od 1962 roku na terenie poniemieckiej strzelnicy [10E].
24 sierpnia. Proboszczem w Człopie został ks. Tomasz Tarczyński (do 27 sierpnia 2002 roku, zmarł 23 stycznia 2009 roku) [10B, informacje własne].
rok 1972
19 listopada. Uroczyście oddano do użytku nowy budynek dworca kolejowego w Człopie [FB].
Naczelnikiem miasta i gminy został Henryk Pogorzelski; od 1990 roku piastował urząd burmistrza (zmarł 6 listopada 2016 roku) [5, informacje własne].
lata 1974-1979
Budowa remizy Ochotniczej Straży Pożarnej przy ulicy Paderewskiego [10E].
rok 1975
9 maja. W trzydziestą rocznicę „zwycięstwa nad faszyzmem” na skwerze na placu naprzeciw szkoły zasadzono „Dąb Zwycięstwa”; sam plac, dotychczas będący częścią ulicy Witosa, został przemianowany na Plac Zwycięstwa [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
1 czerwca. W wyniku reformy administracyjnej Człopa z województwa koszalińskiego przeszła w granice nowo utworzonego województwa pilskiego (jednocześnie zniesiono podział na powiaty) [Wikipedia].
lipiec. Uroczyście oddano do użytku domek myśliwski na terenie strzelnicy; administruje nim do dziś Koło Łowieckie „Żuraw” [10E].
rok 1977
12 lutego. Oddanie do użytku Domu Kultury, mieszczącego na parterze salę widowiskową i kawiarnię oraz pomieszczenia dla kółek zainteresowań na piętrze [10C].
rok 1978
Z inicjatywy Frontu Jedności Narodu w Człopie powstał Klub Seniora [10F].
rok szkolny 1981/1982
W człopskiej szkole oddano do użytku salę gimnastyczną wraz ze stołówką; obiekt powstał dzięki pomocy Zakładów Chemicznych ZACHEM w Bydgoszczy [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
rok 1983
13 lutego. Pożar budynku przy ulicy Jana III Sobieskiego 6; później jego resztki zostały rozebrane, a na posesji wzniesiono dom jednorodzinny [informacje własne].
15 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele; przyjęto dziewięćdziesięcioro dzieci z terenu parafii [informacje własne].
rok 1984
10 czerwca. biskup ordynariusz diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej Ignacy Jeż dokonał poświęcenia nowego kościoła w Szczuczarzu; bierzmowanie młodzieży z terenu parafii [informacje własne].
rok 1985
30 lipca. Przez Człopę przejeżdżali uczestnicy kolarskiego wyścigu dookoła Polski; lotny finisz ulokowany był koło sklepu spożywczego „Jedynka” przy ulicy Stanisława Moniuszki [informacje własne].
28 listopada. Człopska szkoła otrzymała sztandar ufundowany przez komitet rodzicielski i zakłady pracy z Człopy [z kroniki szkoły podstawowej w Człopie].
rok 1987
14 stycznia. W Człopie zanotowano temperaturę 28 stopni Celsjusza poniżej zera [informacje własne].
rok 1988
15 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele [informacje własne].
5 czerwca. W Człopie odbył się festyn będący czymś w rodzaju turnieju miast pomiędzy Człopą i sąsiednim Tucznem; jeżeli nie doszło do pomyłki w zapiskach, to Człopa zwyciężyła wynikiem 6:4 [informacje własne].
15 sierpnia. Na ulicy Kolejowej przy „Gliniankach”, w rezultacie wymuszenia pierwszeństwa przez inny pojazd, w drzewo uderzyła radziecka ciężarówka wojskowa; w wyniku tego wypadku śmierć poniósł piętnastoletni syn dowódcy przewożonego oddziału, a sześciu żołnierzy zostało rannych [informacje własne].
grudzień. W Człopie peregrynowała – najpewniej – kopia kopii obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej [?], którą wierni przyjmowali na noc do swoich mieszkań [informacje własne].
rok 1989
13 czerwca. Asfaltowanie końcowego odcinka ulicy Osiedlowej; dotychczas była utwardzona prefabrykowanymi, zbrojonymi płytami betonowymi [informacje własne].
rok 1990
13 maja. Do Człopy dotarła kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej w ramach peregrynacji po diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej; następnego dnia dotarł do Tuczna [informacje własne].
20 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele [informacje własne].
12 czerwca. Dotychczasowy naczelnik miasta i gminy, Henryk Pogorzelski, został wybrany burmistrzem Człopy [informacje własne].
rok 1991
12 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele [informacje własne].
rok 1992
17 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele [informacje własne].
3 lipca. Pożar w leśnictwie Przelewice strawił 10 hektarów lasu, podczas akcji gaśniczej spłonął wóz strażacki należący do Nadleśnictwa Człopa [informacje własne].
3 listopada. Rozpoczęcie odpłatnego kursu języka niemieckiego dla osób dorosłych, który w człopskim Domu Kultury prowadził – nieżyjący już – Sławomir Łozowski (nauczyciel z Przelewic, historyk-regionalista) [informacje własne].
rok 1993
25 sierpnia. W lesie między Osiedlem Leśnym a ulicą Młyńską (opodal ulicy Warszawskiej) ustawiono metalową wieżę do obserwacji przeciwpożarowej; na jej szczycie zamontowano kamerę, którą obsługiwał operator ulokowany w siedzibie Nadleśnictwa Człopa; później – w okresie rozwoju telefonii komórkowej – wieża ta zyskała funkcję masztu dla przekaźników jednego z operatorów [informacje własne].
grudzień. Oddanie do użytku człopskiej oczyszczalni ścieków [5].
rok 1994
16 kwietnia. Uroczystość bierzmowania w człopskim kościele (biskup Tadeusz Werno) [informacje własne].
15 maja. Uroczystość Pierwszej Komunii Świętej w człopskim kościele [informacje własne].
9 lipca. W człopskim Domu Kultury odbył się występ zespołu artysty kabaretowego Bohdana Smolenia (więcej o nim w Wikipedii) [informacje własne].
rok 1995
27 czerwca. W człopskim Domu Kultury odbył się występ kabaretu Klika (więcej o nim w Wikipedii), będący najbardziej wyczekiwaną częścią szkolenia przeciwpożarowego dla pracowników człopskich przedsiębiorstw (urok pierwszych lat kapitalizmu – aby się utrzymać, zespoły znane z telewizji i radia zaglądały do mniejszych miejscowości, często stanowiąc „magnes” mający zagwarantować wyższą frekwencję różnego rodzaju zebrań czy właśnie szkoleń) [informacje własne].
16 września. Uroczyste obchody 750-lecia istnienia Człopy (dziś już wiemy, że pierwsza wzmianka datowana na rok 1245 jest niepewna) [informacje własne].
rok 1996
Zarząd Wojewódzki Ochotniczej Straży Pożarnej nadał sztandar jednostce OSP w Człopie [10E].
rok 1998
10 listopada. Pożegnanie wieloletniego nadleśniczego Nadleśnictwa Człopa, Henryka Łangowskiego – przeszedł do pracy w Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie [informacje własne].
rok 1999
1 stycznia. Człopa, po likwidacji województwa pilskiego, znalazła się w granicach województwa zachodniopomorskiego, w powiecie wałeckim [Wikipedia].
lata 1999-2002
Trwała dobudowa południowego skrzydła budynku szkolnego, gdzie miało funkcjonować gimnazjum (wprowadzone reformą w 1999 roku, a zlikwidowane w 2017 roku) [informacje własne].
rok 2001
7 lipca. Oficjalne i uroczyste oddanie do użytku nowej (i starej zarazem) siedziby Nadleśnictwa Człopa przy ulicy Mickiewicza 9; przez wiele lat nadleśnictwo mieściło się w budynku przy ulicy Młyńskiej 9 [informacje własne].
rok 2002
28 sierpnia. Proboszczem w Człopie został ks. Bogdan Podbielski (do 31 lipca 2017 roku, zmarł 6 grudnia 2022 roku) [informacje własne, diecezjakoszalin.pl].
rok 2003
7-8 czerwca. W referendum dotyczącym wejścia Polski do Unii Europejskiej w Człopie wzięło udział 1903 z 3945 uprawnionych (frekwencja 48,24%), za przystąpieniem było 1651 osób, przeciw 240 (głosów nieważnych było 12) [informacje własne].
rok 2007
18/19 stycznia. Nocna wichura spowodowała znaczne szkody w drzewostanie człopskiego nadleśnictwa [informacje własne].
rok 2008
27 czerwca. Nawiązanie stosunków partnerskich z gminą Neuenkirchen (związek gmin Landhagen, powiat Vorpommern-Greifswald, kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie, Niemcy) [informacje własne].
rok 2010
5 grudnia. W wyborach samorządowych na urząd burmistrza miasta i gminy Człopa został wybrany Zdzisław Kmieć (urząd sprawował przez dwie kadencje – 8 lat, zmarł 9 stycznia 2021 roku) [informacje własne].
rok 2011
18 maja. Gimnazjum w Człopie otrzymało imię Jana Pawła II [informacje własne].
Działalność rozpoczęło Polsko-Niemieckie Centrum Kultury i Sportu, ulokowane w nowym budynku (mieszczącym halę widowiskowo-sportową) przy skrzyżowaniu ulic Piaskowej i Osiedlowej [informacje własne].
rok 2012
4 lipca. W Człopie otwarto pierwszy market (sklep samoobsługowy), należący do sieci „Dino”; zbudowano go od podstaw przy ulicy Moniuszki, koło dawnej restauracji „Dzierżykraj” [informacje własne].
rok 2013
3-4 czerwca. I Polsko-Niemiecka Konferencja Historyczna [informacje własne].
rok 2014
4 października. II Polsko-Niemiecka Konferencja Historyczna.
26 października. Poświęcenie nowej kaplicy przycmentarnej; do tej pory jej funkcję pełnił poniemiecki grobowiec rodziny Grams.
4 listopada. Otwarto wyremontowane boisko wielofunkcyjne przed budynkiem szkoły podstawowej [informacje własne].
rok 2015
Zagospodarowanie terenu i budowa pomostu nad Jeziorem Trzebińskim (przy drodze Człopa-Trzebin); w ten sposób utworzono nową plażę miejską (dotychczasowa, po sprzedaży ośrodka wypoczynkowego nad Jeziorem Młyńskim, przestała być ogólnodostępna) [informacje własne].
rok 2017
1 sierpnia. Proboszczem w Człopie został ks. Mariusz Kałas [diecezjakoszalin.pl].
2 września. W Człopie odbyły się powiatowo-gminne dożynki, podczas których dokonano uroczystego przekazania Ochotniczej Straży Pożarnej w Człopie średniego samochodu gaśniczego marki MAN o wartości niemal miliona złotych [informacje własne].
rok 2018
4 listopada. Burmistrzem Człopy został wybrany Jerzy Bekker [informacje własne].
10 listopada. Uroczystość nadania sztandaru Nadleśnictwu Człopa [informacje własne].
rok 2020
13 marca. W wieku 92 lat zmarł Stanisław Ostafin, długoletni organista parafii w Człopie [informacje własne].
1 lipca. W Człopie odbyło się spotkanie wyborcze z prezydentem kraju Andrzejem Dudą, ubiegającym się o ponowny wybór na ten urząd; warto zauważyć, że Człopa nie była tego dnia jedynym przystankiem na trasie kampanii [informacje własne].
rok 2021
16 lutego. W wieku 84 lat zmarł Bogusław Ryszard Klonowski, długoletni lekarz mieszkający i pracujący w Człopie [informacje własne].
rok 2022
20 listopada. Poświęcenie nowych organów w kościele w Człopie – koszt naprawy istniejących był na tyle duży, że zdecydowano się na zakup organów elektronicznych [informacje własne].
W ostatni dzień roku swoją działalność zakończyło przedsiębiorstwo PKS Wałcz świadczące pasażerskie usługi przewozowe również na terenie gminy Człopa. Do Człopy autobusy PKS Wałcz nie docierały już od września tego roku, a przewozy uczniów do szkół ponadpodstawowych w Wałczu przejęła firma Wałeckie Towarzystwo Przewozowe Grzegorz Lasocki (obsługę trasy do Trzcianki przejęła firma M.K. Krüger Krajowe i Międzynarodowe Przewozy Pasażerskie) [na podstawie informacji z czlopa.pl].
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
[1] Deutsch Krone. Stadt und Kreis, redakcja Karl Ruprecht, Bad Essen 1981, strony 230-232
[2] Przemysław Bartosik, Jarosław Ciechanowicz, Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011, strony 113-117 (zamieszczone w części „Kalendarium” dla hasła „Człopa” na wikipedia.org [dostęp 15 sierpnia 2022 roku])
[3] Robert Kraszczuk, Ziemia zapomniana. Przewodnik po Ziemi Wałeckiej i okolicach na podstawie znalezisk od neolitu po średniowiecze, Wałcz 2011, strony 37-44
[4] Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, część I, zeszyt 2 CA – Dębowa Łęka, opracowali S. Chmielewski, K. Górska-Gołaska, J. Luciński, Ossolineum, Wrocław 1982,
– hasło „Czarnków – dobra”, s. 289 i następne, (punkt 3A i przypis numer 3); wersja online [dostęp 24 sierpnia 2022 roku]
– hasła „Człopa miasto” i „Człopa dobra”, s. 316 i następne; wersja online [dostęp 24 sierpnia 2022 roku]
[5] Sławomir Łozowski, Człopa. Okruchy dziejów, okolice, legendy, Piła 1998
[6] Marcin Hlebionek, Kasztelania wieleńska. Studia z dziejów Wielenia i ziemi wieleńskiej, Wieleń 2010
[7] Barbara Janiszewska-Mincer, Osadnictwo ziemi wałeckiej do początków XVI wieku, Materiały Zachodniopomorskie, tom XI, 1965, s. 587-645
[9] Ludwik Bąk, Ziemia Wałecka w dobie reformacji i kontrreformacji w XVI-XVIII w., Piła 1999
[10 Publikacje (współ)autorstwa (redakcji) Przemysława Bartosika:
A – (wraz z Jarosławem Ciechanowiczem) Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011
B – Szkice do dziejów Człopy i okolic, Człopa 2012
C – Z przeszłości Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2013
D – Ziemia Człopiańska: Moja Mała Ojczyzna, Człopa 2014
E – Wybrane zagadnienia z dziejów Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2015
F – Ziemia Człopiańska na przestrzeni wieków, Człopa 2016
G – Akta miasta Człopa (XVI-XIX w.): album źródłowy, Człopa 2017
H – Akta miasta Człopa (XIX-XX w.), Człopa 2018
I – (wraz z Joanną Rybak) Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego w Człopie – historia budowy świątyni, Człopa 2018
J – Historia Nadleśnictwa Człopa w latach 1945-1970, Człopa 2018
K – Spojrzenia człopskie, Wałcz 2021]
[11] Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994)
[12] Andrzej Karpiński, Pożary w miastach Rzeczypospolitej w XVI-XVIII wieku i ich następstwa ekonomiczne, społeczne i kulturowe. Katalog, Warszawa 2020
[FB] profil Towarzystwa Historycznego Dzierżykraj w Człopie na platformie facebook.com (w tym i grupa)
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku