Arkady (Pod Arkadami) – obecnie niemal w całości osłonięte oknami, ale pierwotnie otwarte podcienia w budynku przy Placu Zwycięstwa 1; przed 1945 rokiem siedziba placówki bankowej, po wojnie między innymi lokal gastronomiczny, biblioteka, sklep z odzieżą, a teraz drogeria / odzieżowy / salonik prasowy.
[53° 5′ 16.305″ N 16° 7′ 16.868″ E]
Boisko Leśne (lub po prostu Leśne) – poszerzony fragment drogi leśnej (prowadzącej od ulicy Warszawskiej do Osiedla Leśnego) w obniżeniu terenu przy ulicy Piaskowej, wykorzystywany jako boisko do gry w piłkę nożną – zarówno w czasie szkolnych zajęć wychowania fizycznego, jak i „po godzinach” (za bramki robiły pnie drzew z przybitą poprzeczką lub po prostu odpowiednio ustawione kamienie czy cegłówki); obecnie zarośnięte i nieużywane. Tuż obok Leśnego, pośród drzew, znajdowała się zagroda z zabudowaniami dla mniejszego inwentarza (chyba gołębie i drób) – ktoś wygrodził kawałek gruntu i stopniowo pobudował kolejne szopki, komórki, i tak dalej; któregoś roku część tej zagrody została zniszczona przez pożar.
[53° 5′ 17.173″ N 16° 7′ 46.977″ E]
Centrum – być może używane w wąskich kręgach określenie budynku dawnego Polsko-Niemieckiego Centrum Kultury i Sportu („sport” w nazwie wziął się ze względu na obecność w obiekcie hali widowiskowo-sportowej) przy ulicy Osiedlowej 9; obecnie siedziba Domu Kultury.
[53° 5′ 10.258″ N 16° 7′ 30.428″ E]
CPN (Cepeen) – zbudowana około 1976 roku stacja paliw Centrali Produktów Naftowych przy ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego 40; chyba w całym kraju nie mówiło się inaczej jak „tankować na cepeenie”; obecnie jest to stacja Polskiego Koncernu Naftowego Orlen (przez krótki czas działała pod szyldem „Bliska”); przebudowana między 2005 a 2010 rokiem.
[53° 4′ 49.603″ N 16° 6′ 46.138″ E]
Czerwona Kamienica – poniemiecka kamienica mieszkalna przy człopskim cmentarzu (przy ulicy Adama Mickiewicza 19) zbudowana z czerwonej cegły – stąd ta nazwa; pierwotnie siedziba szkoły ewangelickiej.
[53° 5′ 38.137″ N 16° 7′ 21.622″ E]
Dołek – popularne określenie gospodarstwa przy drodze krajowej 22 między Człopą a Dzwonowem; nieopodal nieczynnego wysypiska śmieci, oficjalnie Bogdanki; nazwa potoczna odwołuje się do jego położenia w obniżeniu terenu („na Dołku”).
[53° 4′ 26.448″ N 16° 6′ 24.91″ E]
Dwadzieścia Dziewięć – potoczna nazwa sklepu spożywczego na parterze budynku mieszkalnego przy ulicy Wincentego Witosa 1-2; pod takim numerem – 29 – figurował na liście sklepów zarządzanych przez miejscowy → GS; wcześniej restauracja „Gwarna”, później sklep mięsny czy z tanią odzieżą.
[53° 5′ 12.355″ N 16° 7′ 19.455″ E]
Dzierżykraj – restauracja przy ulicy Moniuszki 10, zbudowana od podstaw po 1976 roku w bezpośrednim sąsiedztwie rozebranego dziesięć lat wcześniej kościoła ewangelickiego; jej patronem został legendarny słowiański władca tych okolic; służyła mieszkańcom na co dzień (konsumpcja na sali i abonament na obiady na wynos), jak i od święta (uroczystości rodzinne i oficjalne); mogli z niej też skorzystać pasażerowie aut tylko przejeżdżających przez Człopę, wszak mieściła się przy drodze przelotowej; po nastaniu kapitalizmu można było w niej kupić książki, ale już nie zjeść; jakoś w latach 2004-2005 budynek zaadaptowany na cele mieszkaniowe.
[53° 5′ 27.394″ N 16° 7′ 21.714″ E]
Echo – fragment drogi gruntowej bezpośrednio pod środkowym przęsłem dawnego mostu kolejowego nad Cieszynką; miejsce odznaczające się wybitną akustyką pozwalającą na usłyszenie echa swojego krzyku.
[53° 5′ 24.184″ N 16° 6′ 55.463″ E]
Glinianki – osiedle domów przy ulicy Kolejowej – początkowe numery, przy granicach miasta od strony Trzebina – powstałych przed 1945 rokiem; nazwa wywodzi się podobno od gliny użytej do budowy tych budynków.
[53° 4′ 36.294″ N 16° 7′ 42.729″ E]
Gospoda – przykład jak nazwa własna stała się określeniem potocznym; podobnie jak → Dzierżykraj, lokal gastronomiczny usytuowany strategicznie przy uczęszczanej drodze krajowej numer 22 (dokładnie przy ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego 13B, choć wedle innej wersji to numer 17), w sąsiedztwie → Meblowego; powstał przed 1997 rokiem, później rozbudowany; oprócz funkcji przydrożnej restauracji, lokal wspiera również wszelkiego rodzaju uroczystości rodzinne.
[53° 5′ 7.99″ N 16° 7′ 6.395″ E]
Grodzisko – usypany przed wiekami ręką ludzką stożek ziemny otoczony wałem, znajdujący się na północnym brzegu Cieszynki, przy jej ujściu do jeziora Kamień, obecnie porośnięty licznymi drzewami, przez co pozostaje słabo czytelny; uznawany za siedzibę legendarnego księcia Dzierżykraja.
[53° 5′ 2.694″ N 16° 5′ 49.195″ E]
GS (Gees, Giees) – w zasadzie skrótowiec „gees” nie oznaczał miejsca, a przedsiębiorstwo – „byt” zarządzający sklepami i punktami usługowymi na terenie miasta i gminy, którego pełna nazwa brzmiała Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” w Człopie; siedziba władz GS-u mieściła się w budynku przy ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego 11; po nastaniu kapitalizmu przekształcony w Spółdzielnię „Hermes”, która również nie przetrwała, a zarządzane dotychczas przez nią punkty handlowo-usługowe ostatecznie sprywatyzowano.
[53° 5′ 13.915″ N 16° 7′ 10.837″ E]
Gumowiec – określenie nieistniejącego już baru przy ulicy Wincentego Witosa 3; podobno na tę nazwę „zasłużył” sobie specyficznym zapachem w nim panującym; potem kwiaciarnia i sklep z artykułami ogrodniczymi, obecnie mieszkanie prywatne.
[53° 5′ 11.833″ N 16° 7′ 19.654″ E]
Hala – integralna część → Centrum.
Jedynka – sklep spożywczy wybudowany przed 1976 rokiem przy ulicy Stanisława Moniuszki 8 – pierwszy taki przybytek na północ od Cieszynki; podobnie jak w przypadku → Dwadzieścia Dziewięć, potoczna nazwa wzięła się od jego numeru w wykazie → GS-u; pawilon zmodernizowany i wciąż wykorzystywany, choć jakiś czas temu artykuły spożywcze w całości ustąpiły miejsca branży zoologiczno-wędkarsko-kwiaciarskiej.
[53° 5′ 24.783″ N 16° 7′ 19.358″ E]
Kapuściska – tereny dawnych ogródków działkowych nad Cieszynką, między miastem a nasypem kolejowym; podobno bardzo urodzajne.
[w przybliżeniu: 53° 5′ 27.169″ N 16° 7′ 1.055″ E]
Kasztany (Pod Kasztanami) – miejsce spotkań człopskiej młodzieży na tyłach stadionu sportowego, przy kładce nad (wtedy – czyli w latach 1950. i 1960. – jeszcze istniejącymi) torami kolejowymi.
[53° 5′ 18.794″ N 16° 6′ 58.97″ E]
Kolanko – jedno z zakoli Cieszynki w bezpośrednim pobliżu miasta, miejsce kąpieli człopskiej młodzieży w latach 1950. i 1960.
[???]
Komunalka – potoczne określenie przedsiębiorstwa, które nazywa się teraz Zakład Gospodarki Komunalnej Zakład Budżetowy w Człopie i mieści się przy ulicy Kolejowej 17; jego pracownicy dbali (i dbają) o funkcjonowanie miejskiej infrastruktury i o czystość na terenach miejskich („pracować w komunalce”).
[53° 4′ 50.047″ N 16° 7′ 33.117″ E]
Kuter – choć Człopa ma w jakimś sensie tradycje szkutnicze (→ Pambot), to ta jednostka, wykonana z dębiny, nie wyszła z ich „stoczni”, a dotarła w pobliże Jeziora Młyńskiego z Jastarni, gdzie wykonywała rejsy wycieczkowe; przed 2017 rokiem została zaadaptowana na sezonową „Restaurację na Kutrze” na terenie ośrodka wypoczynkowego „Natur Sport” przy ulicy Młyńskiej 9.
[53° 5′ 21.72″ N 16° 7′ 46.962″ E]
Łysa Polana – pozostałość starego lasu po wyrębie z lat 1950./1960., otoczone sosną zwyczajną siedlisko sosny wejmutki; około 200 metrów na południe od → Osiedla Leśnego, w bok od drogi leśnej; cel wypraw dzieciarni z Osiedla – wtedy wydawało się bardzo odległe, bo tam już nie było można usłyszeć rodzicielskiego nawoływania z okna.
[53° 4′ 57.454″ N 16° 7′ 37.112″ E]
Masarnia – zbudowany około 1976 roku od podstaw przy ulicy Kolejowej (działka koło → OTL-u) kompleks budynków przeznaczonych do wiadomej działalności pod skrzydłami człopskiego PGR-u (Państwowych Gospodarstw Rolnych); po upadku tej instytucji, przez wiele lat bezskutecznie próbowano sprzedać całość, aż około 2017 roku to, co jeszcze stało, zostało wyburzone – co i tak nie pomogło w sprzedaży tej parceli (za to szybko zaanektowali ją tacy, którzy zrobili z niej dzikie wysypisko…). Natomiast masarnia należąca do → GS-u mieściła się tam, gdzie dziś jest → Wędzarnia.
[53° 4′ 59.106″ N 16° 7′ 28.212″ E]
Meblowy – pawilon handlowy zbudowany przed 1976 rokiem przy ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego 19, w którym sprzedawano – a jakże – meble (sporą część metrażu zajmowały ekspozycje) oraz większe i mniejsze sprzęty AGD; w wydzielonej części funkcjonował sklep z artykułami żelaznymi; obecnie nie powie się „byłem w meblowym”, a „byłem w Biedronce”, bo to tam znalazło się miejsce na sklep tej sieci w Człopie.
[53° 5′ 4.956″ N 16° 7′ 3.655″ E]
Mleczarnia – budynki przy ulicy Wincentego Witosa 5; siedziba spółdzielni mleczarskiej przed 1945 rokiem; potem kino; znów mleczarnia (stąd ten wizerunek kawałka żółtego sera z dziurami na fasadzie głównego budynku); dyskoteka i wreszcie piekarnia; to tu powstawał niezrównany w smaku ser „Człopski”.
[53° 5′ 7.023″ N 16° 7′ 15.955″ E]
Niemiecka Droga (lub Poniemiecka Droga) – wybrukowany na spadku kocimi łbami fragment drogi leśnej prowadzący z → Osiedla Leśnego do leśniczówki Raczyk (i dalej Drzonowa Wałeckiego / Jaglic); w latach 1980. określenie jednoznaczne dla dzieciarni z bloków przy Osiedlowej (dekadę później ponoć już nie); fragment cywilizacji w środku lasu, bo przecież przez wiele lat to była najkrótsza droga prowadząca z Człopy do Drzonowa, więc przed 1945 rokiem jakoś o nią dbano.
[53° 4′ 53.404″ N 16° 8′ 39.111″ E]
Osiedle Leśne (lub tylko Osiedle) – jedyne człopskie blokowisko; bodaj 132 mieszkania w ośmiu blokach z wielkiej płyty przy ulicy Osiedlowej; bloki zaczęto stawiać w okolicy 1975 roku (do początków lat 1980.); numery 1-5 znajdowały się w gestii człopskiego PGR-u (Państwowych Gospodarstw Rolnych), a 6-8 Nadleśnictwa Człopa; bloki numer 6 i 7 jako jedyne zostały wzniesione według innego projektu i odróżniają się wyglądem od pozostałych pięciu (nie liczę → szwedki, bo to w ogóle inna klasa bloku…).
[53° 5′ 5.171″ N 16° 7′ 33.812″ E]
OTL (Oteel) – określenie od skrótu oznaczającego Ośrodek Transportu Leśnego, który w Człopie miał bazę przy ulicy Kolejowej 26 (choć pierwotnie mieścił się w okolicy dzisiejszej ulicy Przedszkolnej); zanim OTL uległ likwidacji, to tam stacjonowały samochody obsługujące człopskie nadleśnictwo (i sąsiednie też) w zakresie transportu leśnego.
[53° 4′ 56.089″ N 16° 7′ 27.257″ E]
Pambot – posesja przy ulicy Kolejowej (numer nieustalony) między → OTL-em, a → Komunalką, na której w latach 1990. mieściło się prywatne przedsiębiorstwo o tej nazwie, wytwarzające z laminatów poidła dla zwierzyny, kabiny toalet, kajaki, łodzie wędkarskie, a nawet kadłuby nieco większych jednostek pływających.
[53° 4′ 53.659″ N 16° 7′ 28.839″ E]
Plaża – w latach 1980. i 1990. nazwa jednoznacznie kojarząca się z ogólnodostępnym kąpieliskiem na terenie ośrodka wypoczynkowego Państwowych Zakładów Zbożowych nad Jeziorem Młyńskim przy odnodze ulicy Młyńskiej (Młyńska 23); na przestrzeni czasu wzbogaciła się o dwa „U-kształtne” pomosty zbudowane przy pomocy wojska; w którymś momencie po przejściu ośrodka w ręce prywatne (zyskał wtedy nazwę „Sosenka”), plaża przestała być dostępna dla mieszkańców; obecnie jej miejska „następczyni” mieści się nad Jeziorem Trzebińskim, przy drodze powiatowej 177, nieopodal Trzebina.
[Jezioro Młyńskie: 53° 5′ 18.156″ N 16° 8′ 3.685″ E; Jezioro Trzebińskie: 53° 4′ 23.224″ N 16° 7′ 47.923″ E]
Po Schodkach (lub Po Schódkach) – kolejny z pawilonów handlowych pobudowanych w Człopie przed 1976 rokiem – ten z powodu nachylenia podłoża został wyniesiony na sześć schodków w górę; mieści się przy ulicy Wincentego Witosa 3A (czasami ma tylko numer 3); a w nim mieściły się sklepy: obuwniczy, pasmanteryjno-tekstylny, obecnie sklep spożywczy i jedyna kolektura Lotto w Człopie.
[53° 5′ 11.312″ N 16° 7′ 19.703″ E]
Przedszkole – w Człopie funkcjonuje obecnie jedno przedszkole, jednak w opowieściach o dawnych czasach pojawia się również tak zwane stare przedszkole, dlatego sprecyzujmy:
1) stare przedszkole – mieściło się w budynku przedwojennej szkoły katolickiej przy Placu Zwycięstwa 8; dla grup maluchów i starszaków (→ zerówka zajmowała odrębny budynek, przynajmniej w latach 1980.); jego szczyt od strony kościoła zdobiły trzy malunki z postaciami z bajek (kreskówek) – od lewej: Bolka i Lolka z lwem, Kota w butach z Kaczorem Donaldem i rozbójnika Rumcajsa z żoną Hanką i synem Cypiskiem; obecnie dom mieszkalny;
2) nowe przedszkole – zbudowane → za torami w drugiej połowie lat 1980.; spory obiekt, który pomieścił maluchy, starszaki i zerówkę; to dzięki niemu ulica, przy której się znajduje, została nazwana Przedszkolną, a sam budynek ma numer 1; wciąż wykorzystywany zgodnie z przeznaczeniem.
[Stare przedszkole: 53° 5′ 18.283″ N 16° 7′ 17.754″ E; nowe przedszkole: 53° 5′ 10.38″ N 16° 6′ 57.814″ E]
PZZ (Pezetzet, Pezetzety) – magazyny zbożowe będące dawniej w gestii Państwowych Zakładów Zbożowych przy ulicy Kolejowej 25 (naprzeciwko → Glinianek), nadal w użyciu; w międzywojniu magazyn niemieckiego przedsiębiorstwa państwowego trudniącego się skupem i przechowalnictwem zbóż (Reichsgetreidestelle); w czasach funkcjonowania kolei posiadały własną bocznicę.
[53° 4′ 37.248″ N 16° 7′ 35.442″ E]
Sosenka – nazwa sprywatyzowanego ośrodka wypoczynkowego na → Plaży (tej przy ulicy Młyńskiej 23).
Stolbud – zakład działający w branży drzewnej przy ulicy Wincentego Witosa 13/14, po jego upadłości infrastruktura przejęta przez firmy EcoWood, a potem Iliko; co ciekawe, przed 1945 rokiem w tym samym miejscu również produkowano wyroby z drewna (bracia Jacobs i filia zakładów Franza Linke z Berlina).
[53° 5′ 5.333″ N 16° 7′ 21.02″ E]
Strzelnica – zarys wałów i kulochwytu uwidoczniony na mapie z 1934 roku, już wcześniej pojawił się w tej okolicy dom strzelecki (Schutzenhaus); obiekt ulokowany na zachód od stadionu miejskiego, za wykopem po linii kolejowej; używany zgodnie z przeznaczeniem również po wojnie, kiedy został zmodernizowany przez miejscowe koło łowieckie „Żuraw”; obecnie teren Lasów Państwowych, na którym myśliwi już nie podszlifują celności – cała infrastruktura (z wyjątkiem domku myśliwskiego i obwałowań) została rozebrana.
[53° 5′ 20.329″ N 16° 6′ 52.676″ E]
Szmitówka – popularne określenie gospodarstwa położonego 400 metrów na północny zachód od drogi krajowej 22, na północ od Czaplic; oficjalnie zwane Orzeń; nazwa potoczna wzięła się najpewniej od nazwiska zamieszkującego je gospodarza.
[53° 6′ 27.119″ N 16° 9′ 9.142″ E]
Szwedka – potoczne określenie ni to bloku, ni to szeregowca przy ulicy Osiedlowej 1; pochodzenie nazwy mi osobiście nieznane; mogę jedynie przypuszczać, że od projektu nawiązującego do wzorów budownictwa skandynawskiego (?) („mieszkać w szwedce”).
[53° 5′ 5.634″ N 16° 7′ 29.687″ E]
Wędzarnia – popularne określenie restauracji „Wędzarnia i Smażalnia 22”, serwującej na miejscu i na wynos, mieszczącej się przy ulicy Kolejowej 30 (tuż przy skrzyżowaniu z drogą krajową numer 22, stąd ta liczba w nazwie).
[53° 5′ 10.165″ N 16° 7′ 9.558″ E]
Za torami – nie potrafię powiedzieć, czy mieszkańcy ulic Gospodarskiej i okolic tak mówili określając tereny na północ od ulic Kolejowej i Paderewskiego, ale ja kojarzę, że tak się mówiło na → Osiedlu Leśnym w odniesieniu do tamtej części miasta; za torami był między innymi → Meblowy, → CPN i nowe → przedszkole; mieszkającym za torami zazdrościło się, kiedy u nas nie było prądu, ponieważ tam energię elektryczną dostarczała inna linia przesyłowa; po likwidacji torów kolejowych w Człopie, nazwa w zasadzie straciła rację bytu.
Zerówka – parterowy pawilon na tyłach budynku Urzędu Miasta i Gminy przy ulicy Strzeleckiej 2, w którym – przynajmniej w latach 1980. – urzędowali sześciolatkowie po tym, jak „odsłużyli” trzy lata w maluchach i starszakach w budynku starego → przedszkola; po uruchomieniu nowego → przedszkola, przez jakiś czas obiekt wykorzystywany jako prywatna szwalnia; obecnie wyremontowany pod kątem wykorzystywania w ramach programów aktywizacji zawodowej mieszkańców.
[53° 5′ 21.186″ N 16° 7′ 10.455″ E]
Podane współrzędne na podstawie https://mapy.geoportal.gov.pl
Z nazwami niemieckimi jest nieco trudniej, bo tylko część z nich znalazła się na mapach, co pozwala w miarę dokładnie umiejscowić je w terenie. Ale wykorzystując fragment odwzorowania powierzchni okolic Człopy ze strony geoportal.gov.pl, spróbowaliśmy ulokować te miejsca, o których Niemcy zamieszkujący w Człopie przed 1945 rokiem tylko pisali w tekstach wspomnieniowych. Poniżej zamieszczamy wynik tego eksperymentu…
Prezentowana dalej lista to wykaz nazw niemieckich. Podajemy je w oryginalnym brzmieniu, z uwzględnieniem pojawiających się odmian w pisowni. Zrezygnowaliśmy z ich tłumaczenia, ponieważ w tym przypadku zbyt łatwo pójść błędnym tropem i zafałszować prawdziwe znaczenie – ograniczyliśmy się do podania współczesnych znaczeń części składowych nazw.
Baaden Kamp – wzniesienie nad Jeziorem Młyńskim pośród → Schoiten („Erhöhung am Groβen Teich gelegen“); bliższej lokalizacji nie udało mi się ustalić.
We współczesnym słowniku „der Kamp“ oznacza „pastwisko“, „ogrodzony kawałek ziemi“; „Baaden“ to może być nazwa odosobowa.
Baaden-Plan – → Ruschendorfer Felde.
Bärenbruch – obniżenie terenu, kotlina, w pobliżu Jaglic, przez które przepływa Cieszynka („bei Jagolitz gelegene, vom Desselfliess durchflossene Senke“).
Przedrostek „Bären~“ oznacza „niedźwiedzi“, a „der Bruch“ to „moczary“, „bagno“, „trzęsawisko“ czy „błoto“, też „podmokła łąka“.
Baumgartsberg(es) (Kämmererberg) – zalesione wzniesienie na południe od Cieszynki, rozciągające się od dawnej strzelnicy do grodziska, około 7 hektarów powierzchni, graniczące z oddziałem numer 12 leśnictwa Człopa; około 1900 roku kupione przez skarbnika miejskiego (Stadtkämmerer) Friedricha Kühn od Wilhelma Budack („linkes bewaldetes Ufer des Dessels am Stadtrand“).
Wedle słownika „der Baumgarten“ to „sad“ (choć „Baumgart“ to może być też nazwisko), a „der Berg“ to „góra“.
Beerenbruch – zagroda chłopska leżąca na zboczu (pochyłości) przed miejscem gdzie Cieszynka wpada do Jeziora Młyńskiego – osobiście identyfikuję ją z dzisiejszą leśniczówką Raczyk („Bauerngehöft am Hang vor Eintritt des Dessels in den Grossen Teich“).
Wedle słownika „die Beere“ to „jagoda“, a „der Bruch“ to „moczary“, „bagno“, „trzęsawisko“ czy „błoto“, też podmokła łąka. Wedle wspomnień okolica obfitowała w maliny i jeżyny.
Desselhöffe (Dechselhöffe) – teren na południowym brzegu Cieszynki, na obrzeżach miasta, ciągnący się w kierunku jeziora Kamień, wykorzystywany pod uprawę ogrodów warzywnych („linkes Desselufer, mit Gemüsegärten, am Stadtrand in Richtung Kemminsee“).
„Dessel“ to niemiecka nazwa naszej Cieszynki (czasami nazywana „Deszla“), natomiast „~höffe“ może być odmianą zapisu rzeczownika „die Hufe“ – „łan“, „pole do zasiewu“ lub „der Hof“ – „podwórze“, „zagroda“, „dwór“ czy „folwark“.
Drahnower Berg – wzniesienie na południe od nieistniejącego już młyna, po nim miała biec średniowieczna Droga Królewska, przekraczająca Cieszynkę brodem (→ Hollen Steen) koło grodziska; południowe zbocze doliny Cieszynki od Jeziora Młyńskiego do ulicy Moniuszki.
„Drahnow” to niemiecka nazwa dzisiejszego Drzonowa Wałeckiego, a „der Berg“ to „góra“, czyli wychodzi nam „Drzonowska Góra“. Ma to sens, zważywszy, że Niemcy drogę gruntową prowadzącą od zakrętu ulicy Młyńskiej pod górę, w stronę Raczyka i dalej, do Drzonowa i Jaglic, nazywali „Drahnower Weg“ – „Drzonowska Droga“.
Ellerbruch – jar (wąwóz) na zachód od nasypu kolejowego, na północ od Cieszynki, z którego wpada do niej rzeczka → Salvinengraben.
Wedle słownika „die Eller” oznacza to samo, co „die Erle”, czyli „olcha”, „olszyna”, a „der Bruch“ to „moczary“, „bagno“, „trzęsawisko“ czy „błoto“, też „podmokła łąka“.
Freiheit – obszar w północnej części Człopy, obejmujący teren na zachód od szosy do Tuczna (zapewne wraz z cmentarzami) po wykop na tor kolejowy i pozostałości po wiatraku (→ Mühlenberg).
Wedle słownika „die Freiheit“ to „wolność“, „swoboda“, „zuchwałość“, „wolnizna“, „obszar wolny“.
Galgenberg – wzniesienie na północ od Jeziora Młyńskiego, między drogami do Wałcza i do Czaplic, w pobliżu → Schoiten. Na planie z 1822 roku oznaczono na nim szubienicę.
Wedle słownika „der Galgen” to „szubienica”, a „der Berg“ to „góra“, „der Galgenberg“ to „góra szubieniczna, góra na której szubienica stoi“.
Graulgrund – miejsce w pobliżu dzisiejszej byłej leśniczówki Zwierz, na zachód od szosy do Tuczna; bliższej lokalizacji nie udało mi się ustalić („nahe Forsthaus Schloppe, neben der Tützer Chausse gelegen“).
Wedle słownika „der Grund“ to „ziemia“, „grunt“, „gleba“, „dolina“, ale nie wiem, co może oznaczać „Graul~“ – być może to nazwa odosobowa.
Hollen Steen (Hohler Stein) – bród (mielizna) na Cieszynce w pobliżu grodziska, pozwalający przedostać się przez rzekę („alte Furt (?) vor dem Schlossberg gelegen“).
Jeżeli dosłownie tłumaczyć pierwszą część nazwy – „Hohler“, to słownik proponuje: „wydrążony“, „pusty“, „zapadły“, „wklęsły“, „spróchniały“; natomiast „der Stein“ może oznaczać „kamień“, „głaz“, „skała“, „kamień młyński“.
Hopfenbruch (Die Sieben Hopfenbrüche / Die 7 Hopfenbrüche) – wcześniej teren wykorzystywany do uprawy chmielu, na północ od Jeziora Miejskiego, w kierunku Krąpiela; łańcuch – na upartego nawet siedmiu – śródleśnych podmokłych łąk, przez które przepływa strumień wpadający od północy do Jeziora Miejskiego; tak zwana Rynna Grodzisko („früheres Hopfenanbaugebiet, nördl[ich] des Kleinen Teiches, in Richtung Krumpohl gelegen“).
Wedle słownika „der Hopfen” oznacza „chmiel”, a „der Bruch“ to „moczary“, „bagno“, „trzęsawisko“ czy „błoto“, też „podmokła łąka“.
Jüstrow‘s-Plan – → Ruschendorfer Felde.
Kaedings Kamp – → Schlopsche Orth.
Kämmererberg – → Baumgartsberg(es).
Kavelberg – → Weinberg.
Kleiner Schlossberg – porośnięty lasem stożek ziemny naprzeciwko grodziska, na przeciwległym brzegu Cieszynki; zobacz → Schlossberg („schräg gegenüber gelegener, bewaldeter Bergkegel“).
Tę nazwę można przetłumaczyć – bez szkody dla poprawności – jako „mała góra zamkowa”.
Kleines Mühlenfliess – → Pastorenrinne
Kolks – głębsze miejsca w korycie Cieszynki w pobliżu Człopy, będące ulubionymi kąpieliskami młodzieży przed 1945 rokiem.
Wedle słownika „der Kolk” to „dół z wodą”, „wir w rzece”.
Kuhweide (Kuhschwänze) – łąki i błota po obu stronach Cieszynki, na obrzeżach miasta w kierunku jeziora Kamień; z tekstów wspomnień wynika, że zaczynały się bardziej za nasypem kolejowym i ciągnęły niemal do grodziska – należy pamiętać, że przed 1945 rokiem Cieszynka na tym terenie płynęła innym korytem, niż obecnie („Wiesen und Sumpf beiderseits des Dessels, am Stadtrand in Richtung Kemminsee“).
Wedle słownika „die Kuh” to „krowa”, „die Weide“ to „pastwisko“, „pasza“, „wierzba“, „wiklina“, a „der Schwanz“ to „ogon“, „orszak“, „tren sukni“.
Mühlenberg – miejsce, w którym wcześniej stał wiatrak do mielenia zboża; na wzniesieniu między wykopem linii kolejowej i cmentarzami – bliżej wiaduktu kolejowego nad drogą do Załomu i Golina („früher Standort einer Windmühle, zwischen Kleinbahnstrecke und Friedhöfe gelegen“).
Wedle słownika „die Mühle“ to „młyn“, „młynek“, a „der Berg“ to „góra“.
Pastorenrinne (Kleines Mühlenfliess) – rzeczka wypływająca z Jeziora Miejskiego, przepływająca przez Człopę i wpadająca do Cieszynki; przed 1945 rokiem jej wody przepływały opodal probostwa ewangelickiego (domu pastora) i napędzały koło położonego nieco dalej młyna („das vom Kl[ein] Teich her, durch Schloppe fliessend, den Dessel erreicht“).
Wedle słownika „der Pastor“ to „pastor“, „duchowny ewangelicki“, „die Rinne“ to „rynna“, „okap“, „ściek“; „die Mühle“ to „młyn“, „młynek“, a „das Fliess“ to „strumień“, „potok“. We wspomnieniach pomijano przymiotnik „kleines“ i z „Małej Młynówki“ robiła się „Młynówka“.
Petersilienwinkel – róg dzisiejszych ulic Rynkowej i Mikołaja Kopernika (przed 1945 rokiem odpowiednio Marktstrasse / Wilhelmstrasse); to w tym miejscu najczęściej mieli rozstawiać swoje stoiska handlujący zieleniną („Ecke Marktstr[asse] / Wilhelmstr[asse] (Hinterstr[asse]) gelegen“).
Wedle słownika „die Petersilie“ to „pietruszka“, a „ das Winkel“ to „kąt“, „zakątek“, „ekierka“ czy „węgielnica“ (ale w tym wypadku pozostańmy przy „zakątku“).
Predigerberg – wzniesienie przy wyjeździe z Człopy w kierunku Wałcza, przy skrzyżowaniu ulic Bydgoskiej i Polnej, którego północno-zachodni stok został częściowo „podcięty“ tarasami – być może dla zapobieżenia jego osuwaniu się lub dla uzyskania dodatkowej powierzchni uprawnej, ewentualnie są to pozostałości dawnych umocnień, bo wedle niektórych hipotez gdzieś w tej okolicy miałby znajdować się człopski zamek („am Ostausgang von Schloppe – Richtung D[eu]t[sch] Krone“).
Wedle słownika „der Prediger“ to „kaznodzieja“, „pastor ewangelicki“, a „der Berg“ to „góra“.
Probstbruch – tereny miedzy ulicami Zwycięstwa Wojska Polskiego i Kolejową, na południe od dworca kolejowego, wzdłuż torów kolejowych („südl[ich] des Bahnhofs Schloppe, entlang der Bahnstrecke gelegen“). Na mapie z 1833 roku opisane jako „Quarken Brüchen”.
Wedle słownika „der Probst” oznacza „proboszcza”, a „der Bruch“ to „moczary“, „bagno“, „trzęsawisko“ czy „błoto“, też „podmokła łąka“. Z kolei „der Quark” to dziś głównie „twaróg”, ale kiedyś również „błocko”, „gęste błoto”.
Quarken Brüchen – → Probstbruch.
Quast’s Gründe, Quast’s Berg – → Schlopsche Orth.
Ritterberg – zamieszkałe wzniesienie na południowy wschód od Jeziora Miejskiego, ulica Podgórna; tuż obok → Predigerberg („nunmehr besiedelte Höhe ostwärts am Kleinen Teich gelegen“).
Wedle słownika „der Ritter“ to „rycerz“, „kawaler“, „szlachcic“, a „der Berg“ to „góra“.
Ruschendorfer Felde, Baaden-Plan, Jüstrow‘s-Plan – określenia miejsc z okolic Czaplic i Nałęczy.
Wedle słownika:
„ruschendorfer“ to przymiotnik, który można przetłumaczyć jako „rusinowski“ („Ruschendorf” to niemiecka nazwa Rusinowa);
„das Feld“ to „pole (bitwy, działania, uprawne, jako przestrzeń)“;
„der Plan“ oznacza „plan“, „płaszczyznę“, „miejsce“, „równinę“;
„Baaden“ i „Jüstrow“ to nazwiska rolników – posiadaczy tych gruntów.
Salvinengraben – rzeczka (strumyk) wypływający z jaru → Ellerbruch i wpadająca do Cieszynki (a przynajmniej do jej starego koryta); jedna z kilku nazw zaczynająca się od „Salvin~“ (używa się też formy „Salwin~“) zlokalizowanych na tamtym obszarze – być może był to właściciel tych gruntów, ale to tylko hipoteza.
Wedle słownika „der Graben“ to „rów“, „fosa“, „okop“.
Salvinental – fragment doliny Cieszynki między → Desselhöffe i → Salvingärten („Desseltal zwischen Desselhöffe u[nd] Salvingärten“).
Wedle słownika „das Tal“ to „dolina“, „żupa“.
Salvingärten (Salvinwiesen) – prawy brzeg Cieszynki, na którym uprawiano ogrody warzywne – naprzeciwko → Desselhöffe („rechtes Desselufer mit Gemüsegärten“).
Wedle słownika „der Garten“ to „ogród“, a „die Wiese“ to „łąka“.
Schalberg – miejsce położone w okolicy Jeziora Miejskiego, skoro „~berg“ to jakieś wzniesienie; bliższej lokalizacji nie udało mi się ustalić („am Kleinen Teich gelegen“).
Wedle słownika „der Berg“ to „góra“; gorzej z „Schal~“ – to może być „der „Schal“, czyli „szal“, „chustka na szyję“ lub zniekształcone „die Schale“, to jest „łuska“, „łupina“, „skórka“, „miseczka“ – albo cokolwiek innego (choćby i nazwisko).
Schlopsche Orth, Kaedings Kamp, Quast’s Gründe, Quast’s Berg – cztery nazwy miejsc, o których wiadomo, że dotyczą okolic między Człopą a Golinem, blisko północnego zbocza doliny Cieszynki; bliższej lokalizacji nie udało mi się ustalić.
Określenia „Schlopsche Orth“ i „Kaedings Kamp“ odnosiły się zapewne do charakterystycznych działek lub pól leżących w pobliżu terenu przynależącego do Golina. Określenia „Quast’s Gründe“ i „Quast’s Berg“ odnosiły się do niektórych z zalesionych jarów w zboczu doliny, którymi do Cieszynki spływała woda z pól („Flurnamen der Gemarkung Schloppe, zwischen Gollin und Desselfließ“; „Der Schlopsche-Orth und Kaedings-Kamp sind markante Flächen in der an die Gemeinde Gollin angrenzenden Feldmark“; „Quast’s langen Berg und Quast’s Gründe, bewaldete Erosionsrinnen, durch welche die Niederschläge der Hochfläche dem Desselfließ zuströmten“).
Wedle słownika:
„schlopsche“ to przymiotnik, który można przetłumaczyć jako „człopski“;
„der Ort(h)“ to „miejsce“, „miejscowość“, „ogród“; „das Ort“ to „szydło“, „róg“, „kąt“; kiedyś również rzeczownik oznaczał „pieniądz“ lub „czwartą część pieniądza, monety“;
„der Kamp“ oznacza „pastwisko“, „ogrodzony kawałek ziemi“;
„der Berg“ to „góra“;
„der Grund“ to „ziemia“, „grunt“, „gleba“, „dolina“;
„Kaeding“ i „Quast“ to prawie na pewno nazwiska, choć „der Quast“ to „chwast (chwost)“, „frędzel“.
Schlossberg – tak Niemcy określali nasze grodzisko, które znajduje się u ujścia Cieszynki do jeziora Kamień, w formie stożka otoczonego wałem ziemnym („rechts im Desselfliessbogen, vor Kemminsee gelegen. Alter Burg- Ringwall“).
Wedle słownika „der Schlossberg“ to „góra zamkowa“.
Schoiten – łąki i ogrody nad Cieszynką, w okolicy miejsca gdzie wpada ona do Jeziora Młyńskiego; bliższej lokalizacji nie udało mi się ustalić („Wiesen und Gärten am Dessel, vor Eintritt in den Grossen Teich“).
W wykorzystanych przeze mnie słownikach nie znalazłem takiego hasła, co może oznaczać, że jest to nazwa odosobowa, określenie od dawna nieużywane lub silnie przekształcone.
Schutzwald – okolice dawnego przejazdu kolejowego na ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego – od dzisiejszej plebanii po przedszkole; to tu mieściły się leśniczówka (obecnie ulica ZWP numer 6) i tartak o takiej nazwie.
Wedle słownika „der Schutzwald“ to „las pod ochroną“, „rezerwat“.
Schweinemarkt – dziś to odcinek Placu Zwycięstwa między starym → przedszkolem a kościołem pod wezwaniem świętego Antoniego. Tędy wiodła droga z najstarszej części miasta do Gorzowa i Wielenia. Widać w tym miejscu, w większej odległości od ścisłej zabudowy miejskiej, mógł funkcjonować targ trzody chlewnej. Po rozbudowie miasta w latach 1920., odcinek ulicy Bahnhofstrasse / Horst-Wessel-Strasse.
Nazwa „Schweinemarkt” w języku polskim oznacza „świński targ”.
Schwindelbrücke – betonowy mostek (kładka) nad Cieszynką na zachód od mostu na drodze krajowej numer 22; istniał już w latach 1890. (wtedy jeszcze drewniany), 2 metry szerokości; przedłużenie Schulgasse (Ścieżki Szkolnej), umożliwiające dotarcie suchą stopą do Gartenstrasse (dzisiejszej ulicy Stefana Żeromskiego); przed 1945 rokiem miejsce kąpieli letnich dla młodych mieszkańców Człopy; w niektórych tekstach utożsamiany z → Stech.
Wedle słownika „der Schwindel” to „zawrót głowy”, „szwindel”, „przekręt”, „oszustwo”, a „die Brücke” to „most”, „mostek”; współcześnie jego nazwa jest tłumaczona jako „Most Przemytników” (rzeczywiście jego lokalizacja pozwalała przekroczyć Cieszynkę i nie pokazać się na głównej ulicy).
Die Sieben Hopfenbrüche – → Hopfenbruch.
Siepkenrönne (Süppkenrönne) – strumień wypływający z jezior Przytyk Mały i Przytyk Duży (po niemiecku zwanych wspólnie Prützseen), wpadający opodal leśniczówki Raczyk (→ Beerenbruch) do Jeziora Młyńskiego („Abfluss der beiden Prützseen zum Grossen Teich“).
W słownikach nie znalazłem słowa „Siepken~“ i „Süppken~”, za to „podejrzanie” wygląda „das Süppchen”, które znaczy zarówno „zupka”, „poleweczka”, jak i „breja”, „rzadkie błoto”; „Rönne” może oznaczać „pień, pnie” lub jest to zniekształcony zapis „die Rinne“ to „rynna“, „okap“, „ściek“.
Slu (Slup, Slop) – nazwa brodu (mielizny) na Cieszynce, od którego to wywodzić się miała późniejsza nazwa miasta (czyli Sloppe, Schloppe); Niemcy typowali dwa miejsca funkcjonowania takich przepraw – w pobliżu młyna miejskiego (gdzie Cieszynka wypływa z Jeziora Młyńskiego) oraz w pobliżu grodziska (→ Hollen Steen) („Furt. Wahrscheinlicher Ursprung des Namens Schloppe. Zwei Furten soll es gegeben haben. 1. nahe der Stadtmühle. 2. nahe dem Schlossberg“).
W posiadanych słownikach nie znalazłem takich słów.
Stech (Steg, Oelkes Steg) – określenie mostku → Schwindelbrücke lub ścieżki prowadzącej do niego (lub biegnącej po nim) w pobliżu posesji Oelkego przy Gartenstrasse (dziś ulica Stefana Żeromskiego) („Schwindelbrücke bei Oelke am Dessel gelegen“).
Wedle słownika „der Steg (Stech to forma historyczna)” oznacza „ścieżkę”, „kładkę”, „mostek”, „pomost”, „trap”.
Weinberg (Kavelberg, Kavelberge) – zbocze o orientacji południowej na obrzeżach Człopy, na wschód od Jeziora Miejskiego, na lewo od szosy do Wałcza, na którym niegdyś uprawiano winorośl i chmiel („links an der D[eu]t[sch] Kroner Chaussee, am Stadtrand von Schloppe gelegen“).
Wedle słownika „der Wein” to „wino”, „winorośl”, „winogrono”; „der Berg“ to „góra“; znaczenia „Kavel~” nie udało mi się odnaleźć, być może to nazwa odosobowa.
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
informacje własne
informacje od użytkownika FB Andrzej-Maciej Grochowicki
informacje od pana Henryka Michalskiego
informacje od pani Anny Wolniewicz
mapy z Archiwum Map WIG:
– Topographische Karte 1:25 000 (Meßtischblatt) cz. wsch. (Ostdeutschland) /1870 – 1945/
– Karte des Deutschen Reiches 1:100 000 /1870 – 1945/
Preußische Urmesstischblätter, około 1820-1876, Berlin, Staatsbibliothek zu Berlin – Preußischer Kulturbesitz, sygnatura SBB IIIC Kart N 729/1495
Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, [brak miejsca wydania] 1984 (1994), strona 123 (stąd cytaty w języku niemieckim)
Peter Pfeilsdorff, Heimatbuch des Kreises Deutsch Krone, Deutsch Krone-Schneidemühl, 1922, strony 123-125
Fritz Bambam, Die Flurnamen von Schloppe [w:] Karl Ruprecht, Deutsch Krone. Stadt und Kreis, strony 236-237 (stąd cytaty w języku niemieckim)
Carl Krüger, Am Schlopper Desselfließ [w:] Karl Ruprecht, Deutsch Krone. Stadt und Kreis, strony 234-236
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku