Na początek definicja hasła „Człopa” do stosowania na co dzień:
Człopa -py, -pie
Słownik nazw miejscowości i mieszkańców z odmianą i poradami językowymi, redakcja naukowa Marek Łaziński, Warszawa 2007, s. 50
przymiotnik: człopski
mieszkańcy: człopianin, człopianka
Od 1 stycznia 2026 roku, decyzją Rady Języka Polskiego, nazwy mieszkańców miast i ich dzielnic, osiedli i wsi będą zapisywane wielką literą, zatem będziemy musieli przyzwyczaić się do form: Człopianin, Człopianka.
Odmiany nazwy stosowane w źródłach na przestrzeni wieków (rok, w której użyto danej formy):
1245 Szlopa [z dokumentu, który jest późniejszym falsyfikatem, więc zapis niewiarygodny]
1284 Slopa
1331 Schlope
1349 Sloppe, Slopa
1352, 1364 Sloppe
1378 municipium Czlopense [z XV-wiecznej kopii]
1381 Szlopa [z XVI-wiecznego falsyfikatu, więc zapis niewiarygodny]
[1402-08] Sluppe
1458 Clopa
1557 Czlopa
1588 Schloppa
1600 [1601] Sloppa
1889 Słopanowo [forma używana jeszcze na polskiej mapie wojskowej z 1921 roku]
1944 Schloppe [forma używana już w końcu XVIII wieku]
A teraz już lista pomysłów na pochodzenie nazwy naszego miasta:
– od słop, słopa, słopiec , co oznaczało pułapka, potrzask, łapka na ryby;
– od nazwy rzeki przepływającej w pobliżu lub przez miasto – w opracowaniach Cieszynka (Deszla, w języku niemieckim Dessel, Desselflies) jest określana również jako Słopnica lub Stopnica; oprócz tego na południe od miasta płynie rzeka właśnie o takiej nazwie – na współczesnych mapach oznaczona jako Człopica; i w tym miejscu zacytujmy trzy definicje:
CZŁOPA, miasto w woj[ewództwie] pilskim. Pierwszy chronologicznie zapis nazwy Slopanowo z 1232 r[oku] nie jest pewny, gdyż nie wiadomo, czy związany jest z tą miejscowością. Do miasta odnoszą się trochę młodsze zapisy: Szlopa (1245), Slopa (1349), Sloppe (1364). W dokumentach niemieckich używana była forma Schloppe. W średniowieczu nazwa brzmiała zapewne Slopa. Trzeba tu dodać, że w okolicy miasta znana była rzeka pod nazwą Słopica (Szlopycza 1532-1555). Nazwa pochodzi zapewne od słopa, słopiec ‘potrzask, łapka na ryby’. Forma Człopa jest wtórna.
Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1980, strona 59CZŁOPA, -y, człopski, m[ias]to; [województwo] pil[skie] [na mapie załączonej do książki w kwadracie] B-3: leży na Pojezierzu Wałeckim, wśród licznych jezior, strug i zalesionych pagórków morenowych. Była to stara os[ada] kośc[ielna], która w 1245 r[oku] uzyskała pr[awa] m[iejskie] (Szlopa), czyli pierwotna postać brzmiała inaczej: Słopa od wyrazu słop, słopiec = ‘pułapka, potrzask’. Należy zatem tę n[azwę] m[iejscową] połączyć z następującymi: Słopiec, Słopna, Słopnica – nazwami rzecznymi i n[azwami] m[iejscowymi]. Znaczenie podstawy słop, słęp ‘sieć, rodzaj płotu dla łowienia ryb w rzece lub jeziorze; zastawa’. Słopa była zatem n[azwą] kult[urową], rybacką, oznaczającą zastawę, płot stawiany w okolicznych jeziorach dla łowienia ryb. Zmiana głosowa Słopa na Szłopa i Człopa była uwarunkowana wymową niem[iecką] sl jak szl oraz potem zastępstwem sz przez cz (por[ównaj] niżej Człuchów). W sąsiedztwie była rzeka Słopica (1532-1555 r[ok] Szlopycza).
Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1984, strona 65Człopa, m[ias]to, [województwo] pil[skie]: oppidum Szlopa 1245 KW I 210, fals[yfikat]; Slopa 1349 KW II 616; Sloppe 1352 CdB B II 345; municipium Czlopense (1378)XV MPH II 684; Clopa 1458, Czlopa 1557 SHGPn I 316; Schloppe 1833 MpUMbl 1495; Człopa, niem[iecki] Schloppe 1889 SG X 829; Człopa — Schloppe 1951 Rosp 48; Człopa, –py 1980 WUN I 285. — Od ap[elatywu, wyrazu pospolitego] *słopa, słop ‘jaz, rodzaj ruchomego płotu z sieci, zastawianego w rzece lub jeziorze w celu zatrzymania lub połowu ryb’ Sstp VIII 283. M[ias]to leży nad rzeką dawniej noszącą n[azwę] Słopica. Postać Człopa pojawiła się w drugiej połowie XVI w[ieku] w wyniku niemieckiej wymowy polskiej grupy spółgłoskowej Sł– jako Szl-, a potem zastąpienia jej w polskiej wymowie przez Czł-. Literatura: SHGPn I 316; PPozn 278; RymNmiast 57; RospSEMiG 65; ZierNmiast, 43–5.
ZZ [Zofia Zierhoffer][Objaśnienia skrótów użytych w powyższym haśle]
KW I 210 – Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, tom I, strona 210 [dokument 245] (zobacz w WBC)
KW II 616 – Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, tom I, strona 616 [dokument 1284] (zobacz w WBC)
CdB B II 345 – Codex Diplomaticus Brandenburgensis, część 2 (B), tom II, strona 345 [dokument DCCCCLXVII] (zobacz w MDZ)
MPH II 684 – Monumenta Poloniae Historica, tom II, strona 684 [rozdział 41] (zobacz w KPBC)
SHGPn I 316 – Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu; część I, zeszyt 2 CA-Dębowa Łęka, strona 316 (zobacz w WBC)
MpUMbl 1495 – Preußische Urmesstischblätter. Mapy z lat 1820-1876 przechowywane w dziale kartografii w Deutsche Staatsbibliothek w Berlinie, sygnatura zespołu 729, arkusz 1495 (zobacz opis na stronie SBB)
SG X 829 – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom X Rukszenice-Sochaczew, strona 829 (zobacz na stronie ICM)
Rosp 48 – Stanisław Rospond, Słownik nazw geograficznych Polski zachodniej i północnej, Warszawa 1951, strona 48
WUN I 285 – Wykaz urzędowych nazw miejscowości, Warszawa 1980-1982, część I A-J, strona 285
Sstp VIII 283 – Słownik staropolski, red. Stanisław Urbańczyk, Warszawa 1953 i następne, tom VIII Skociec–Smętek, strona 283 (zobacz w RCIN)
PPozn 278 – Daniela Podlawska, Nazwy miejscowe z terenu XVI-wiecznego województwa poznańskiego, część I [?], Słupsk 1990, strona 278
RymNmiast 57 – Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, wydanie drugie uzupełnione, Wrocław 1987, strona 57
RospSEMiG 65 – Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław 1984, strona 65
ZierNmiast, 43-5 – Zofia i Karol Zierhofferowie, Nazwy miast Wielkopolski, Poznań 1987, strony 43-45
Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, tom II C-D, redakcja Kazimierz Rymut, Kraków 1997, strona 235
– od słowiańskiego słowa Slu oznaczającego bród – miejsce pozwalające wpław przebyć rzekę lub inną przeszkodę wodną; w okolicy Człopy takie przeprawy mogły znajdować w bezpośredniej bliskości grodów, które mogły ich strzec;
– od słowiańskiego słowa Slupi oznaczającego słup, pal – hipotetycznie możliwe jest, by na palach (słupach) wznoszono domostwa pierwszych osadników, gdy okoliczny teren mógł być jeszcze podmokły;
– od staroniemieckich (germańskich) słów Slop, Slöp, Schlopp, mających oznaczać pętlę, zakole czy łuk – w kontekście zakola rzeki lub skrzyżowania szlaków komunikacyjnych z południa na północ i z zachodu na wschód;
– od założyciela miasta, którym miał być dziedzic Czołp (Człop) – taka informacja rozpoczynała kalendarium umieszczone na tablicy wiszącej przez wiele lat w przedsionku człopskiego kościoła (a wzięła się tam pewnie za sprawą tezy zawartej w opracowaniach W. J. Grabskiego: 200 miast wróciło do Polski i 300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny 960-1960; zobacz wpis Człopa w definicjach encyklopedycznych).
Jako post scriptum jeszcze cytat z pracy Nazwy miast Wielkopolski Zofii i Karola Zierhofferów:
Człopa województwo pilskie
Teren, na którym leży Człopa, wchodził w skład szerokiego, rzadko zasiedlonego pasa, rozgraniczającego w okresie od IX do XI wieku terytoria plemienne Polan i Pomorzan. W XII wieku pas ten znalazł się w granicach ówczesnego państwa polskiego. W okresie podziałów dzielnicowych Człopa należała do Wielkopolski. Pod koniec XIII wieku od księcia wielkopolskiego Przemysła II otrzymali Człopę Nałęczowie Czarnkowscy. Przywilej Bolesława Wstydliwego z roku 1245 nazywa już Człopę miastem, pełne prawa miejskie jednak otrzymała ona przypuszczalnie w pierwszej połowie XIV wieku. Po wydarciu Wielkopolsce przez Brandenburgię pasa nadnoteckiego margrabiowie nadali Człopę Wedlom. W 1368 roku Człopa znalazła się z powrotem w granicach Polski. Po opanowaniu przez Krzyżaków sąsiedniej Nowej Marchii w 1406 roku Człopa została spalona i przejściowo zdobyta przez rycerstwo niemieckie. Dawne przywileje potwierdził Człopie Zygmunt Stary w 1546 roku, a w dwa lata później Zygmunt August. Po wcieleniu Człopy w 1772 roku do zaboru pruskiego przeszła przez nią kolejna fala germanizacyjna.
Nazwa naszej miejscowości poświadczona jest następującymi zapisami: oppidum Szlopa (1245) falsyfikat z XVI wieku Slopa 1249, Sloppe 1364, Slopa 1497, Slopa 1546, opp[idum] Czlopa 1560, Czlopa 1628 [przypis 4: Nie wiadomo, czy zapis Słopanowo z 1232 r. odnosi się do Człopy]. W dokumentach niemieckich używana była forma Schloppe. Z zapisów widać, że omawiana nazwa brzmiała w średniowieczu Słopa. Została ona utworzona od nie poświadczonego w słownikach wyrazu słopa, który oznaczał to samo co znane staropolskie wyrazy słop i słopiec ‘pułapka na zwierzęta czyli potrzask’. Warto dodać, że wyraz słopiec oraz jego wariant cłapiec (a także cłapka) występują do dziś w niektórych gwarach. Spróbujmy teraz sprecyzować znaczenie wyrazu słopa, które stało się podstawą naszej nazwy. Jak powiedzieliśmy, w dawnej polszczyźnie wyraz ten znaczył ‘pułapka na zwierzęta czyli potrzask’. Ponieważ Człopa leży w dolinie rzeki Cieszynki (Deszli), w sąsiedztwie trzech jezior oraz drugiej rzeki Słopnicy, można przyjąć, że słopa oznaczała w naszym wypadku pułapkę na ryby, a więc to samo co jaz, to jest rodzaj ruchomego płotu z sieci zastawianego w rzece lub jeziorze w celu zatrzymania i połowu ryb. Za występowaniem wyrazu słopa w zrekonstruowanym przez nas znaczeniu ‘jaz, zastawa na ryby’ przemawia również nazwa płynącej w sąsiedztwie Człopy rzeki Słopnicy (też Człopia, Człapia), prawego dopływu Noteci, która w przeszłości brzmiała również Słopica (Szlopycza 1532—1555, rzeki Slopnicze 1558) a także znany w dawnej polszczyźnie i spokrewniony ze słopem wyraz słęp, który oznaczał ‘rodzaj sieci na ryby’. Słopa była zatem nazwą kulturową, związaną z rybołówstwem, które odgrywało ważną rolę w życiu gospodarczym terenów obfitujących w jeziora i rzeki.
Dzisiejsza forma Człopa pojawiła się w zapisach w drugiej połowie XVI wieku. Zmiana głosowa Słopa na Szłopa i Człopa była uwarunkowana wymową niemiecką grupy SI- jak Szl- oraz zastąpieniem spółgłoski nagłosowej Sz- przez Cz-. Analogicznej zmianie uległa nazwa miasta Człuchów w województwie słupskim, która w przeszłości miała postać Słuchów, Słochów (Slochow 1312, 1326, Sluchow 1552).Zofia i Karol Zierhofferowie, Nazwy miast Wielkopolski, Poznań 1987, strony 43-45
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (Tom X Rukszenice-Sochaczew, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, J. Krzywicki i W. Walewski, Warszawa 1889, strona 829)
Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, część I, zeszyt 2 CA – Dębowa Łęka, opracowali S. Chmielewski, K. Górska-Gołaska, J. Luciński, Wrocław 1982, strona 316
Nazwy miejscowe Polski. Historia. Pochodzenie. Zmiany, tom II C-D, redakcja Kazimierz Rymut, Kraków 1997
Słownik nazw miejscowości i mieszkańców z odmianą i poradami językowymi, redakcja naukowa Marek Łaziński, Warszawa 2007
Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994), strony 51 i 183
Sławomir Łozowski, Człopa. Okruchy dziejów, okolice, legendy, Piła 1998, strony 11-12
Andrzej Plewako, Józef Wanag, Herbarz miast polskich, Warszawa 1994
Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź, 1984
Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1980
Zofia i Karol Zierhofferowie, Nazwy miast Wielkopolski, Poznań 1987
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku