Po nazwie ulicy, w nawiasie, znajduje się oznaczenie „współrzędnych” z poniższego schematu.
Akacjowa (E3) – względnie nowa (przełom lat 1980./1990.) ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Brzozowa (E3-E4) – bardzo młoda ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Bydgoska (C5-C8) – droga wlotowa do miasta od strony Czaplic (Wałcza), część drogi krajowej 22 (a do 1945 roku Reichstrasse 1); kilkanaście lat temu przebudowano skrzyżowanie dróg Bydgoskiej, S. Moniuszki i A. Mickiewicza – dziewięcdziesięciostopniowy zakręt ulicy Bydgoskiej złagodzono, „ścinając” teren północno-zachodniego kwartału „starego miasta”;
– do 1945 roku Königsberger Strasse (Królewiecka);
– w powojennym zestawieniu Zarządu Miejskiego w Człopie [dalej ZMCz] Bydgoska (Königsbergerstrasse).
Gospodarska (F2-F3) – ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego, znacząco przedłużona w latach 1980;
– do 1945 roku Sudeten Freiheit (Wolność Sudecka [?]*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Gospodarska (Ludenfreicheit).
* Czyżby mająca „uczcić” swą nazwą aneksję Sudetów przez Niemcy po układzie monachijskim w 1938 roku? Faktycznie powstawała w tamtym okresie.
Kolejowa (E4-H6) – droga wlotowa do miasta od strony Trzebina (Wielenia), część drogi wojewódzkiej 177; biegnąca wzdłuż starotorza;
– do 1945 roku Trebbiner Strasse / Filehner Chaussee (Trzebińska / Szosa Wieleńska);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Kolejowa (Trebinschosse).
Mikołaja Kopernika (C5-D5) – jedna z ulic w najstarszej części miasta;
– do 1945 roku Wilhelmstrasse (Wilhelma*); w relacjach pojawia się też Hinterstrasse (Tylna)**;
– w powojennym zestawieniu ZMCz Kopernika (Wilhelmstrasse).
* Zapewne któryś z władców niemieckich, tylko który?
** Zobacz Relacja z „Heimatbrief der evangelischen Parochie Schloppe” na tej stronie.
Tadeusza Kościuszki (E4-E5) – łącznik ulic Witosa i Zwycięstwa Wojska Polskiego;
– do 1945 roku Kröningstrasse (Kröninga*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Kościelna** (Krönigstrasse).
* Nazwana na cześć byłego burmistrza Człopy Maxa Kröninga, który zmarł w 1941 roku.
** Można jedynie przypuszczać, że wybór nazwy miał związek z lokalizacją na przedłużeniu tej ulicy plebanii parafii katolickiej.
Krótka (D5) – jedna z ulic w najstarszej części miasta;
– do 1945 roku Richtstrasse (Sądowa*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Krótka (Senagogenstrasse**).
* Pierwotnie to tu mogła znajdować się siedziba sądu w Człopie.
** Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia przecznica.
Kwiatowa (F3) – względnie nowa (przełom lat 1980./1990.) ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Leśna (B5) – ulica odchodząca od ulicy A. Mickiewicza w kierunku jeziora Miejskiego;
– do 1945 roku przypuszczalnie bez oficjalnej nazwy – na planie B. Seide określona jako „Zu den Hopfenbruch” – Do Chmielowego Bagna (Trzęsawiska));
– w powojennym zestawieniu ZMCz Leśna (Tützerschosse – Szosa Tuczeńska).
Ludowa (F3) – względnie nowa (przełom lat 1980./1990.) ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Adama Mickiewicza (A5-C5) – droga wlotowa do miasta od strony Tuczna (Mirosławca), część drogi wojewódzkiej 177;
– do 1945 roku Karlstrasse (Karola*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Adama Mickiewicza (Karlstrasse).
* Zapewne któryś z władców niemieckich, tylko który?
Młyńska (I) (D5-C6) (odcinek między ul. Południową a Jeziorem Młyńskim) – ulica prowadząca nad Jezioro Młyńskie;
– do 1945 roku Mühlenweg (Młyńska Droga*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Młyńska (Mühlenweg).
* Prowadziła między innymi do młyna wodnego stojącego na miejscu dzisiejszych budynków gospodarstwa rybnego.
Młyńska (II) (D5) (odcinek między ul. S. Moniuszki a Południową) – ulica równoległa do Cieszynki, zbiegająca się z ulicą Południową;
– do 1945 roku Berliner Vorstadt (Przedmieście Berlińskie*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Kilińskiego (Berlinerforstadt).
* Zanim po I wojnie światowej rozbudowano Człopę, faktycznie była to ulica przedmiejska, tym bardziej, że od reszty miasta oddzielała ją rzeka.
Stanisława Moniuszki (C5-D4) – ulica będąca częścią drogi krajowej 22 i drogi wojewódzkiej 177, jako jedyna w mieście przebiega po solidnym moście drogowym;
– do 1945 roku Friedrichstrasse (Fryderyka*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Marszałka Roli-Żymierskiego** (Friedrichstrasse).
* Zapewne któryś z władców niemieckich, tylko który?
** Michał Rola-Żymierski, w 1945 roku minister obrony narodowej, awansowany na najwyższy stopień wojskowy – marszałka Polski właśnie; szerzej o nim w Wikipedii.
Nad Łąkami (J6) – bardzo młoda ulica, wciąż jeszcze będąca drogą gruntową, odchodząca od ulicy Kolejowej na wysokości mniej więcej nowej plaży nad Jeziorem Trzebin.
Osiedle Sosnowe (H6) – bardzo młoda ulica na osiedlu domków jednorodzinnych przy ulicy Kolejowej (czyli obszar tak zwanych Glinianek), dwa (jeden w planach) równoległe do siebie odcinki (choć Geoportal „dokłada ukradkiem” do nich dwie starsze boczne uliczki sprzed 1945 roku, zaliczane dotychczas do ulicy Kolejowej).
Osiedlowa (E5-F6) – względnie nowa (lata 1970.) ulica we wschodniej części miasta, przedłużenie ulicy Sobieskiego, wiodąca do „blokowiska” zwanego Osiedlem Leśnym.
Ignacego Paderewskiego (D4-E4) – ulica w zachodniej części miasta, na pewnym odcinku wiodąca wzdłuż starotorza;
– do roku 1945 Grüner Weg (Zielona Droga);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Paderewskiego (Paderewski*).
* Ewidentna pomyłka pisarza.
Piaskowa (E5) – ulica we wschodniej części miasta, przez wiele lat wyglądała tak, jak się nazywała, teraz pyszni się nawierzchnią z kostki Bauma;
– do roku 1945 Waldweg (Leśna Droga);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Piaskowa (Waldweg).
Podgórna (C5) – ulica na obrzeżach najstarszej części miasta i faktycznie wiedzie pod górę;
– do roku 1945 Ritterberg (Rycerska Góra*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Podgórna (Ritterbergstrasse).
* Od niemieckiej nazwy wzniesienia, na które można było dotrzeć tą drogą, a góra „rycerska”, bo to tu lokuje się człopski zamek, w którym zapewne rezydowali rycerze władający okolicą.
Polna (B7-C6) – ulica w północnej części Człopy, niewykluczone, że niegdyś będąca „wylotówką” w kierunku Krąpiela i dalej do Wałcza;
– do roku 1945 Birkenallee (Aleja Brzozowa);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Polna (Birckenalee).
Południowa (D5-E5) – ulica w centralnej części Człopy, ale nieco na uboczu;
– do roku 1945 Hermann-Löns-Strasse (Hermanna Lönsa*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Południowa (Fritz Reuterstrasse**).
* Pisarz, poeta, w młodości mieszkający między innymi w Wałczu; szerzej o nim w Wikipedii.
** Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia ulica.
Przedszkolna (E3) – względnie nowa (lata 1990.) ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Władysława Reymonta (E5) – ulica będąca łącznikiem Południowej i Piaskowej;
– do roku 1945 Hochstrasse (Wysoka*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Rejmonta (Fernsichtstrasse**).
* Faktycznie, jest tu ździebko pod górkę.
** Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia przecznica.
Robotnicza (F3) – względnie nowa (przełom lat 1980./1990.) ulica na osiedlu domków jednorodzinnych na zachód od ulicy Zwycięstwa Wojska Polskiego.
Rybacka (B6-B7) – ulica w północno-wschodniej części miasta, na skarpie nad Jeziorem Miejskim;
– do roku 1945 Seestrasse (Jeziorna);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Rybacka (Seestrasse).
Rynkowa (D5) – jedna z ulic w najstarszej części miasta;
– do roku 1945 Marktstrasse (Rynkowa);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Rynkowa (Richtstrasse*).
* Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia przecznica. Aby jeszcze bardziej pogmatwać, zobacz: Targowa.
Słoneczna (D4) – stroma ulica na tyłach budynku Urzędu Miasta i Gminy;
– do roku 1945 Bergstrasse (Górska, Podgórna);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Słoneczna (Bergstrasse).
Jana III Sobieskiego (E5) – ulica w bok od ulicy Witosa, kiedyś „wylotówka” w kierunku Drzonowa;
– do roku 1945 Fritz-Reuter-Strasse (Fritza Reutera*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Słoneczna (Lönstrasse**).
* Pisarz, poeta; szerzej o nim na stronie „Biografie niemieckie”.
** Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia przecznica.
Strzelecka (I) (D4) – kolejna ze stromych ulic w Człopie, prowadząca między innymi na szczyty lokalnej władzy;
– do roku 1945 Schützenstrasse (Strzelecka*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Strzelecka (Schutzenstrasse).
* Przy tej ulicy mieścił się dom strzelecki (teren dzisiejszej remizy Ochotniczej Straży Pożarnej), a dalej, za boiskiem i torami kolejowymi, ulokowano strzelnicę.
Strzelecka (II) (D4) (odgałęzienie przy budynku UMiG) – dziś nie jest wyróżniana, ale wcześniej funkcjonowały, może nie do końca oficjalne, nazwy:
– do roku 1945 Gerichstrasse (Sądowa) i Am Amtsgericht (Przy Sądzie Obwodowym);
Targowa (I) (C5-D5) – jedna z ulic w najstarszej części miasta, z którą nie sposób dojść do ładu w nazewnictwie;
– do roku 1945 Mittelstrasse (Środkowa*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Obywatelska (Mitelstrasse), ale jest tam też: Targowa (Marktstrasse)**.
* Rzeczywiście była osią północ – południe w kwartałach najstarszej zabudowy miejskiej.
** Czyli ulica Targowa z tego zestawienia później została przemianowana na ulicę Rynkową.
Targowa (II) (C5) (prostopadła do ulic Targowej i S. Moniuszki; z paczkomatem) – dziś tylko droga dojazdowa;
– do roku 1945 Spritzenstrasse (Sikawkowa*) oraz Dietrich-Eckert-Strasse (Dietricha Eckerta**);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Strażacka (Schpricenstrasse).
* Od sikawki strażackiej [?], zapewne przy tej ulicy mieściło się w przeszłości coś w rodzaju remizy strażackiej, ale w styczniu 1945 roku remiza mieściła się już przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Bydgoskiej i Polnej.
** Dziennikarz, pisarz, działacz nazistowski; szerzej o nim w Wikipedii; zobacz też poniżej: Synagogalna / Przy Świątyni.
Warszawska (E5) – ulica biegnąca skrajem skarpy doliny Cieszynki;
– do roku 1945 Fernsicht (Rozległy Widok);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Warszawska (Hochstrasse*).
* Tu omyłka – tak nazywała się sąsiednia przecznica.
Wiejska (C4-C5) – droga wylotowa w kierunku Załomu i Golina;
– do roku 1945 Salmer Strasse i Stargardter Strasse (Załomska / Stargardzka*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Wiejska (Starogarderstrasse).
* I to pokazuje jak bardzo od wojny zmieniły się trasy – dziś z Człopy do Stargardu tylko przez Mirosławiec.
Wincentego Witosa (E4-E5) – jak dla mnie centralna ulica w Człopie, wszak tam mieściły się wszystkie sklepy;
– do roku 1945 Bahnhofstrasse (Dworcowa) oraz Horst-Wessel-Strasse (Horsta Wessela*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Witosa (Banhofstrasse, Horstwesselstrasse).
* Działacz nazistowski; szerzej o nim w Wikipedii.
Plac Zwycięstwa (E4-E5) – plac między budynkiem szkoły podstawowej i budynkami mieszczącymi między innymi przychodnię lekarską; do 8 maja 1975 roku był częścią ulicy Witosa.
Zwycięstwa Wojska Polskiego (D4-G2) – droga wlotowa do miasta od strony Dzwonowa (Dobiegniewa), część drogi krajowej 22 (a do 1945 roku Reichstrasse 1);
– do 1945 roku Woldenberger Strasse (Dobiegniewska);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Zwycięstwa Wojsk Polskich (Woldenbergerstrasse).
Stefana Żeromskiego (D4) – ulica równoległa do Cieszynki, na zachód od ulicy Moniuszki;
– do 1945 roku Gartenstrasse (Ogrodowa);
– w powojennym zestawieniu ZMCz Żeromskiego (Gartenstrasse).
Na koniec przyjrzyjmy się również ulicom (oraz pomniejszym traktom) już dziś nieistniejącym lub nienazwanym:
1. Obecnie zabudowana / zagrodzona, do 1945 roku stanowiąca przedłużenie obecnej ulicy Targowej (II) (Spritzenstrasse);
– do około 1939 roku Synagogenstrasse, Ams Tempel (Synagogalna, Przy Świątyni);
– do 1945 roku Dietrich-Eckert-Strasse (Dietricha Eckerta*);
– w powojennym zestawieniu ZMCz błędnie przyporządkowana do ulicy Krótkiej.
* Zobacz: Targowa (II).
Wydaje się, że po wydarzeniach Nocy Kryształowej w 1938 roku i zburzeniu synagogi, Niemcy postanowili zmienić też nazwę ulicy – a nawet dwóch: ze Spritzenstrasse i Synagogenstrasse zrobili „politycznie słuszną” Dietrich-Eckert-Strasse. Po wojnie Synagogenstrasse nie została odtworzona, a Spritzenstrasse stała się dodatkową drogą dojazdową do ulicy Targowej.
2. Dzisiaj to alternatywna droga dojazdowa na Osiedle Leśne, wiodąca od ulicy Witosa wzdłuż muru zakładów meblarskich i koło hydroforni. I choć pięknie utwardzona, to wciąż nienazwana;
– do 1945 roku określana na planach jako Drahnower Weg, Landweg nach Drahnow (Drzonowska Droga, Droga gruntowa do Drzonowa).
Na planie B. Seide ukazane są trzy ścieżki, dróżki (die Gasse), które do 1945 roku miały swoje nazwy:
– Schulgasse (D4-D5) (Ścieżka Szkolna); droga gruntowa umożliwiająca wyjście z rynku, wzdłuż ogrodzenia kościoła Świętego Wojciecha, na łąki nad Cieszynką; nazwa zapewne wzięła się stąd, iż przy niej pierwotnie mieściła się szkoła katolicka;
– Gasse am Mühlenfliess (C4-C5) (Ścieżka nad Młynówką [tłumaczenie nazwy strumyka jako „Młynówka” jest inwencją autora tego opracowania] – ścieżka umożliwiająca przejście z dzisiejszej ulicy Wiejskiej, wzdłuż strumyka płynącego z Jeziora Miejskiego do Cieszynki, do Schulgasse;
– Bödelgasse (C6-D5) (Peter Pfeilsdorff tłumaczy pochodzenie nazwy od czasownika bödeln, znaczącego to samo co sich aufpacken – pakować coś, wkładać coś, ponieważ na tej ścieżce kobiety zbierały ze swoich ogrodów trawę i warzywa, które chciały przynieść do domu) – ścieżka prowadząca tyłami posesji od pierwszych domostw przy dzisiejszej ulicy Bydgoskiej do przejścia między budynkami przy dzisiejszej ulicy Kopernika.
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Wykaz polskich i niemieckich nazw ulic zatytułowany Spis nazw ulic miasta Człopy sporządzony w Zarządzie Miejskim w Człopie niedługo po drugiej wojnie światowej; dokument przechowywany w szczecineckim oddziale Archiwum Państwowego w Koszalinie, a reprodukowany w: P. Bartosik, J. Ciechanowicz, Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011, s. 48. Autor wykazu kilkukrotnie pomylił nazwy sąsiadujących ze sobą, równoległych przecznic (np. dzisiejsze ulice Sobieskiego i Południowa, Warszawska i Reymonta, Krótka i [nieistniejąca] Synagogalna).
Fotografia dokumentu dostępna na profilu FB Towarzystwa Historycznego „Dzierżykraj” w Człopie.
Fragmenty planów geodezyjnych, branżowych i katastralnych publikowane na profilu FB Towarzystwa Historycznego „Dzierżykraj” w Człopie.
Plan Człopy autorstwa Bernharda Seide reprodukowany w publikacji Maxa Kroeniga i Hansageorga Kroeninga, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994), s. 127-128 i w numerze 4/1985 miesięcznika „Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief” oraz zaktualizowana wersja tego planu, którego kopie krążą po Człopie.
Wyżej wymieniona publikacja Die Stadt Schloppe….
Peter Pfeilsdorff, Heimatbuch des Kreises Deutsch Krone, Schneidemühl 1922
Strony www: geoportal.gov.pl, czlopa.e-mapa.net i fotopolska.eu/m36165,Czlopa.html.
Zdjęcia lotnicze z zasobu Państwowego Zasobu Geodezyjnego i Kartograficznego.
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku