W Tajnym Archiwum Państwowym Fundacji Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego w Berlinie przechowywana jest jednostka o sygnaturze XI. HA, AKS, E, Nr. 51677 zatytułowana dwojako: „Plan der Stadt Schloppe” i „Zützer – Ruschendorf: Situationsplan der neuen Kunststraße; Bl. a-c” (Plan miasta Człopa oraz Szczuczarz – Rusinowo; plan sytuacyjny nowej drogi bitej; arkusze a-c). Są to pomniejszone (z zachowaniem skali) arkusze ukazujące przebieg nowej drogi od ówczesnej granicy Prus z Wielkim Księstwem Poznańskim (na zachód od Szczuczarza), przez Dzwonowo, Człopę, aż po pierwsze budynki Rusinowa. Pomiarów w lutym i marcu 1822 roku dokonali C.W. Demmler i Bauer. W jedenaście lat później – w sierpniu 1833 roku – plany przeskalowano i przejrzano (poddano rewizji). Przyjętą jednostką miary są pręty pruskie (reńskie) – liczące około 3,77 metrów. Oprócz tego wzdłuż projektowanej drogi naniesiono również oznaczenia mil pruskich (pocztowych) – około 7532,48 metrów. Poszczególne arkusze mają różne wymiary i tytuły („Plan”, „Brouillon Plan”, „Situations Plan”). Arkusz „A” przedstawia okolice Szczuczarza, arkusz „B” to plan Człopy i odcinka drogi Człopa-Dzwonowo, arkusz „C” ukazuje w dwóch częściach odcinek Człopa-Rusinowo.
Tutaj nie pokażemy wszystkich arkuszy, lecz skupimy się na planie Człopy i fragmentach planów przebiegu nowej drogi zawierających się w obszarze przedstawianym we wpisie „Człopa na mapach” (kliknij, aby przejść).
Aby zmieścić ten plan na połowie użytego arkusza, kreślarz zorientował go na osi południowy wschód – północny zachód. Dlatego z prawej strony widać wjazd do miasta od strony Trzebina, Wielenia i Dobiegniewa, a po lewej stronie z kolei wjazd z kierunku Tuczna. Układ ulic i zasięg zabudowy potwierdza to, co zawarto na mapach z tego okresu. Twórca planu nie zawracał sobie głowy ukazaniem poszczególnych budynków (a szkoda) i te stojące ściana przy ścianie przedstawiał jako jeden długi budynek (poza drogą wylotową w kierunku Wałcza). Swoim kształtem wyróżnia się budynek synagogi (na lewo od placu targowego – Marktplatz). Przy drodze do Tuczna widać „gospodarstwo” miejscowego urzędu leśnego. Stojący przy rynku drewniany kościół katolicki pod wezwaniem świętego Wojciecha został – jako jedyny – oznaczony umownym rysunkiem. Stojąca obok dzwonnica oznaczona została jak inne budynki. Na lewo od cmentarzy (Kirchhöfe), przy drodze do Tuczna, widać jeszcze jeden kościół (Kirche). Osobiście obstawiam, że to świątynia ewangelicka – przytoczmy w tym miejscu cytat z pracy Franza Schulza o historii powiatu wałeckiego:
Die evangelische Pfarrkirche ist im Jahre 1826 mit Unterstützung des Königs Friedrich Wilhelm III. auf dem Marktplatze erbaut, nachdem vorher ein Holzspeicher auf dem Friedhofe als Versammlungsort für die gottesdienstliche Feier hatte dienen müssen.
„Kościół ewangelicki został zbudowany w 1826 roku przy wsparciu króla Fryderyka Wilhelma III na rynku, po tym jak wcześniej jako miejsce zgromadzeń wiernych służył drewniany spichlerz na cmentarzu.”
Franz Schulz, Geschichte des Kreises Deutsch-Krone, Deutsch Krone, 1902, strona 213.
Nie potrafię odgadnąć użycia czarnego koloru w przypadku budynków stojących na wzniesieniu przy drodze do Trzebina / Dobiegniewa. Czy planowano je wyburzyć w związku z przebudową łuku jezdni projektowanego gościńca?
Oznaczono wszystkie drogi prowadzące do (z) sąsiednich miejscowości: Drzonowo (Dranow), Trzebin (Trebbin), Załom (Salm), Tuczno (Tütz), Wałcz (Deutsch Crone; tu nawet stara i nowa: alter Weg i neuer Weg). Ponadto opisano wykorzystanie gruntów wokół miasta: ogrody (Gärten) i łąki (Wiesen). Te zielone obszary z kreskowaniem to chyba przydomowe ogrody. Dzisiejsza droga prowadząca wzdłuż Cieszynki do oczyszczalni ścieków na planie opisana jest jako „Droga do ogrodów” (Weg nach Gärten). Zaczynam żywić przekonanie, że te wszystkie ogrody poza miastem były uprawiane przez mieszkańców, którzy o przydomowym ogródku mogli tylko pomarzyć.
Na szczególną uwagę zasługują ukazane studnie (niebieskie kwadraciki) – dwie na rynku, jedna opodal wylotu na rynek dzisiejszej ulicy Targowej i jedna przy drodze do Wałcza, jeszcze przed skrzyżowaniem z dzisiejszymi ulicami Polną i Młyńską. Do tego zaznaczono – tak sądzę – odkryty kanał ściekowy (z nakryciem na dzisiejszych ulicach Targowej i Moniuszki), uchodzący do strumyka zwanego przez Niemców „Mühlenfliess”. Przy nim, opodal istniejącego tam mniej więcej w tym okresie młyna, widać niewielki staw. Znacznie większą powierzchnię ma rozlewisko tego strumyka przy skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Podgórnej i Bydgoskiej. Patrząc na wiodące od tego miejsca proste koryto, nasuwa się myśl, że pierwotnie musiał płynąć inaczej.
Powyżej oglądamy fragment przebiegu projektowanej nowej drogi (zaznaczono też dotychczasową, opisaną jako alter Weg) od Bogdanek aż do Człopy włącznie. Od prawej strony widzimy: jezioro Kochlin Duży i Kochlin Mały (tu jako jedno Kochliner See); powyżej drogę z Przelewic (Prellwitz); w miejscu dzisiejszych Bogdanek jedynie granicę między gruntami Człopy i Dzwonowa (wyznaczoną przez błota Stubben Bruch); grunty rolne należące do Człopy (Acker zu Schloppe gehörig); las królewski (państwowy; Koenigliche Forst); drogę z Trzebina i punkt poboru opłat (myta drogowego) oznaczony jako E.H. (Erhebung Haus?), lecz z adnotacją o niewykorzystywaniu go do poboru opłat (nicht zur Erhebung benutzt; późniejsza leśniczówka Schutzwald, dziś to mniej więcej skrzyżowanie ulic Zwycięstwa Wojska Polskiego i Ignacego Paderewskiego). Dalej widoczna jest Człopa w mniejszej skali – nazwano oba jeziora (dzisiejsze Młyńskie i Miejskie); przedstawiono obszar wokół młyna (młynów) nad Jeziorem Młyńskim (grosser Teich) – kolejne łąki; oznaczono trzy odrębne cmentarze (ten najmniejszy to chyba katolicki).
Kolejny fragment projektowanego gościńca (odcinek Człopa-Nałęcze) zacznijmy oglądać tym razem od strony lewej. Miejscem startu jest skrzyżowanie dzisiejszych ulic Bydgoskiej, Młyńskiej i Polnej, do niego dochodzi ścieżka (Steig; to chyba „Bödelgasse”), droga młyńska (Mühlenweg; dziś ulica Młyńska), stara droga pocztowa do Krąpieli (alte Poststrasse nach Krumpohl; dziś ulica Polna), droga z łąk (von den Wiesen) nad Jeziorem Młyńskim (tu nazwanym nie „grosser Teich”, jak na poprzednim planie, a Mühlenteich). Dwukrotnie kolorem czerwonym na nowej drodze oznaczono przepusty (Drum[m]e), a kolorem czarnym drogowskazy (Wegzeiger; jeden przy ulicy Polnej, drugi przy drodze do Bukowa – nach Buchholz). Następna droga odchodziła do Mielęcina (nach Mellentin). Na wzniesieniu poniżej nowej drogi, pomiędzy ostatnim przepustem i drogowskazem, widać charakterystyczny symbol opisany jako szubienica (Galgen). Ani chybi to wzgórze nazywane „Galgenberg” – coś jak Góra Szubieniczna, Góra Wisielcza. Podróżujący pobliskimi drogami pewnie czasami mogli „podziwiać” skuteczność lokalnych stróżów prawa… Na dalszym odcinku drogi do Rusinowa oznaczono aż trzy solidne (kamienne?) mosty (lub mostki – massive Brücke) – niestety nie wiem co oznacza wartość „4’w” tam naniesiona. Dwa opisy odnoszą się do gruntów rolnych: granica polna miasta Człopa (Feldmark der Stadt Schloppe) i początek pomiarów chłopskich (parcelowania gruntów? – Anfang der Bauerschen Vermessung).
I tak dzięki planom „branżowym” można dziś ustalić kilka szczegółów więcej dotyczących wyglądu Człopy w początkach XIX wieku.
Przybliżoną lokalizację wcześniejszej świątyni ewangelickiej i szubienicy na współczesnym zdjęciu lotniczym Człopy można zobaczyć na ilustracji do jednego z postów na naszym profilu FB – kliknij, aby przejść.
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Geheime Staatsarchiv Preußischer Kulturbesitz; XI. HA, AKS, E, Nr. 51677, arkusze a-c [dwa różne tytuły]:
– „Zützer – Ruschendorf: Situationsplan der neuen Kunststraße; Bl. a-c” (https://archive.spk-berlin.de/actaproweb/document/Vz_add86c5c-7688-4029-82bf-0f719e746ee2);
– „Plan der Stadt Schloppe” (https://archive.spk-berlin.de/actaproweb/document/Vz_eb04f487-f664-4c4f-ba22-45f79ad3f229)
Franz Schulz, Geschichte des Kreises Deutsch-Krone, Deutsch Krone, 1902, strona 213 (w przeglądarce 222; kliknij, aby przejść do Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej)
Hasło „miary pruskie i niemieckie”; internetowa Encyklopedia PWN (kliknij, aby przejść; dostęp 14 września 2025 roku)
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku