Rok 1945

Niemcy już w 1944 roku rozpoczęli formowanie dodatkowych batalionów Volkssturmu i przywracanie zdolności bojowej obiektów na Pozycji Pomorskiej (Wale Pomorskim). Rozbudowywano umocnienia polowe (kopanie transzei, stanowisk ogniowych i rowów przeciwczołgowych) – do tych prac zaangażowano ludność cywilną (w czasie wakacji również młodzież szkolną) z okolicznych miejscowości, jak również członków organizacji hitlerowskich z innych rejonów Niemiec. Piła została ogłoszona twierdzą – „łamaczem fal”. Jednak Człopa nie mogła liczyć ani na twierdzę Piła, ani na betonowe schrony bojowe Wału Pomorskiego. Szansę obrony stwarzała naturalna przeszkoda jaką była Noteć. Pod warunkiem, że Niemcy zdołają się na niej utrzymać.

W połowie stycznia 1945 roku „Iwan” (jak pogardliwie określano Rosjan) tkwił na wschodnim brzegu Wisły, a stamtąd do Piły, Trzcianki, Wałcza czy Człopy jest daleko. Otuchy dodawał też fakt, iż siarczyste mrozy (do minus piętnastu stopni) i głęboki śnieg uniemożliwią skuteczne natarcie wroga.

14 stycznia 1945 roku (niedziela)

Z przyczółku magnuszewskiego ruszyła rosyjska 61. Armia, wchodząca w skład 1. Frontu Białoruskiego, w niespełna 2 tygodnie później znalazła się w okolicach Piły. Poprzedzały ją czołgi 2. Armii Pancernej. Tutaj dygresja na temat sposobu działania Rosjan w tej fazie wojny. Piechota tworzyła wyłom w liniach niemieckich, po czym w to miejsce wchodziły pojazdy armii pancernych zgrupowane w korpusach. Korpusy posuwały się równolegle do siebie, likwidując z zaskoczenia punkty oporu przeciwnika. Jeżeli te były zbyt silne, obchodziły je, a ich zniszczeniem zajmowały się później armie ogólnowojskowe, podążające za armią pancerną. Czołgi miały „przeorać” zgrupowania wojsk wroga i jak najszybciej uchwycić miejsca o strategicznym znaczeniu.

20 stycznia 1945 roku (sobota)

Około godziny 22.00 okręgowe kierownictwo partii ogłosiło hasło „Deszcz” dla powiatów wałeckiego i noteckiego, co oznaczało obowiązek przygotowania się ludności cywilnej do ewakuacji (przyszykowanie bagażu i środków transportu). Jednak lokalne władze nie podały tego do publicznej wiadomości.

W następnych dniach wydawano kolejne zarządzenia o podwyższeniu stopnia gotowości (zarządzeniu ewakuacji), niektóre niemal natychmiast unieważniano lub wydawano jedynie ustnie. Ewakuacja w pierwszej kolejności dotyczyła przesiedleńców (mieszkańców zbombardowanych miast niemieckich, zakwaterowanych w bezpieczniejszych dotychczas wschodnich częściach kraju – w Człopie miała znajdować się setka przesiedleńców z Bochum i Berlina oraz dwie klasy szkolne z Bochum), kobiet i dzieci do lat sześciu. Ludność powiatu wałeckiego miała kierować się do powiatu Demmin na Pomorzu Przednim (dla Człopy punkt zborny wyznaczono w Altentreptow i okolicach). W miarę możliwości miała korzystać z podstawionych składów kolejowych czy samochodów ciężarowych. Ostatecznie wykorzystywać zaprzęgi konne lub przemieszczać się po prostu pieszo.

21 stycznia 1945 roku (niedziela)

Adolf Hitler zadecydował o utworzeniu Grupy Armii „Wisła”, na czele której stanął reichsführer SS Heinrich Himmler.

W Człopie o godzinie 3.00 w nocy rozeszła się wieść, iż mieszkańcy z podręcznym bagażem powinni stawić się na rynku i oczekiwać na transport. Godzinę potem alarm odwołano, uznając to za błędny przekaz. Wśród ludności zapanował niepokój.

Natomiast na godzinę 11.00 zarządzono przy człopskiej stacji kolejowej zbiórkę członków batalionu Volkssturmu pierwszego rzutu „Schloppe” w gotowości do wymarszu. Pod dowództwem majora rezerwy Karla Freitaga (rektora szkoły w Człopie) około 600 (w relacjach spotyka się też liczbę 800) mężczyzn z miasta i okolicznych miejscowości zostało przetransportowanych do Wałcza (Deutsch Krone), a stamtąd przemaszerowało do Ostrowca (Sagemühl), na tygodniowe ćwiczenia w obiektach Pozycji Pomorskiej.

Wedle relacji wójta Trzebina, w tej miejscowości rozkaz o przygotowaniu wymarszu na godzinę 8.00 dotarł o godzinie 4.00, ale już w dwie godziny potem został odwołany. Z kolei zbiórka żołnierzy Volkssturmu miała być wyznaczona na godzinę 12.00, po czym zostali oni przewiezieni do Ostrowca. W relacjach pojawiają się wzmianki, że z tych ćwiczeń odsyłano przed czasem specjalistów potrzebnych w miejscu ich zamieszkania (elektrycy, dojarze, rzeźnicy, piekarze) lub pełniących funkcje administracyjne. Podobno później część batalionu VS „Schloppe” została wzięta przez Rosjan do niewoli, po czym jednostkę rozwiązano.

22 stycznia 1945 roku (poniedziałek)

Na terenie powiatu wałeckiego ogłoszono stan gotowości. Jednak w Trzebinie otrzymano dyspozycje, aby rozładować wozy przygotowane do ewakuacji, gdyż sytuacja na froncie nie jest już tak groźna. W tych dniach przez Człopę i okoliczne miejscowości przejeżdżały liczne kolumny uciekinierów z wschodnich prowincji i terenów okupowanych przez Niemcy, zatrzymując się też na postój lub nocleg.

Do Wołowych Lasów dotarli uciekinierzy z Kraju Warty. Niektórym mieszkańcom wsi trudno było pogodzić się z koniecznością opuszczenia swych domów. Zwlekali z tym, a wójt wsi nie naciskał na wyjazd.

24 stycznia 1945 roku (środa)

Około godziny 21.00 zadecydowano o ewakuacji mieszkańców terenów leżących przed i na Wale Pomorskim (w tym Człopy); ewakuacja została przeprowadzona w dniach 24-27 stycznia.

Podjęto decyzję, by budynek szkoły w Człopie przystosować do pełnienia funkcji szpitala polowego.

25 stycznia 1945 roku (czwartek)

W rejon Tuczna i Człopy zaczęły docierać jednostki czołowe niemieckiej 402. Dywizji Zapasowej (402. DZap., w publikacjach określana też jako 402. Dywizja Piechoty: 402. Infanterie-Division lub 402. Dywizja Rezerwowa) ze Szczecina. Jej dowódca, generał von Schleinitz, wraz ze sztabem zajął człopski ratusz (czyli budynek stojący naprzeciw szkoły podstawowej).

W nocy z czwartku na piątek, decyzją Głównej Dyrekcji Poczty, zamknięto człopski urząd pocztowy. Uniemożliwiło to dokonywanie przelewów pieniężnych do człopskiego banku (mieszkańcy nie mogli wypłacać pieniędzy) oraz wykonywania połączeń telefonicznych (ogólnie władze pocztowe odłączały użytkowników cywilnych, by zwolnić sieć na potrzeby wojska).

26 stycznia 1945 roku (piątek)

Wieczorem wydano rozkaz ewakuacji ludności cywilnej z pasa przygranicznego o szerokości 60 kilometrów; Himmler zadecydował, że całkowita ewakuacja obejmie obszar jedynie 30-kilometrowej szerokości. Na pozostałym obszarze przeprowadzić miano ewakuację częściową.

Od rana rosyjskie czołgi rozpoczęły przekraczanie Noteci po przeprawie tymczasowej w okolicach Czarnkowa. Człopa znalazła się w pasie natarcia 61. Armii ze składu 1. Frontu Białoruskiego.

W Człopie około godziny 11.00 (wójt Trzebina wspomina o godzinie 13.00), na rynku „starego miasta” (przy kościele ewangelickim), przemawiał gauleiter Pomorza Franz Schwede-Coburg i przekonywał, że rosyjskie czołgi w okolicach Trzcianki to jedynie zwiad i zostanie wkrótce rozgromiony. Nie miało być powodów do obaw, osoby przygotowane do ucieczki powinny rozpakować swoje bagaże, ponieważ i tak wszelka ewakuacja jest zakazana. Na jego rozkaz miano ponownie otworzyć – już ewakuowany przez władze pocztowe – urząd pocztowy w Człopie.

Tego dnia do Człopy przybył też landrat wałecki Karl Knabe, który osobiście dostarczył do banku pieniądze, których nie można było przesłać za pośrednictwem poczty.

Po południu rozeszła się informacja, by się ratować, a o godzinie 22.00 w Człopie rozpoczęła się ewakuacja ludności miasta i okolicznych majątków: Werthsburg, Gramsthal, Annaberg oraz Friedrichsmühl (czyli Orzeń / Nałęcze, Czaplice, Podgórze, Zalesie). Około 1000 ludzi pod przewodnictwem Ortsbauernführera Quasta (Ortsbauernführer to najniższe stanowisko w hierarchii Reichsnährstand, reprezentujące lokalną społeczność rolników danej wsi czy gminy) wyruszyło drogą przez Załom, Dominikowo w kierunku Drawna. Oprócz Drawna, uciekinierzy kierowali się też na Tuczno (Mirosławiec), aby dotrzeć do Stargardu i Szczecina. Wybierano też kierunek na Dobiegniew i Choszczno.

Wójt Trzebina o godzinie 20.00 otrzymał polecenie wystawienia czujek informujących o zbliżaniu się wroga, a w pół godziny potem rozkaz wymarszu mieszkańców wsi.

Zanim przejdziemy dalej – Rosjanie w swoich dokumentach operowali czasem moskiewskim, co nakazuje odejmować dwie godziny od tej podanej w tekście, by uzyskać czas lokalny, środkowoeuropejski (zobacz np. Wilhelm Tieke, Pomiędzy Odrą a Łabą. Bitwa o Berlin 1945, Oświęcim 2018, s. 91; Alojzy Sroga, Szoferacy, Warszawa 1975, s. 239 i Gieorgij Żukow, Wspomnienia i refleksje, Warszawa 1970, s. 778).
Dla ułatwienia w tekście, obok godzin z relacji rosyjskich, w nawiasach podane są godziny wedle czasu środkowoeuropejskiego.
Dodatkowo – w rosyjskich dokumentach podawane są szacunkowe straty oddziałów niemieckich. Czasami idą one w dziesiątki zabitych. Bez weryfikacji tych liczb w innych źródłach (dokumenty niemieckie, ewidencje pochówków, itp.), należy pochodzić do tych informacji z dużą ostrożnością.

I jeszcze jeden wtręt, dzięki któremu w dalszej części tekstu pojawią się jedynie skróty nazw rosyjskich jednostek. Oto, jak wyglądała struktura oddziałów Armii Czerwonej, działających w okolicach Człopy w styczniu-lutym 1945 roku:

• 1. Front Białoruski (1. FB)
  • 61. Armia (61. A)
    • 2. Gwardyjska Armia Pancerna (2. Gw.APanc.)
      • 9. Gwardyjski Korpus Pancerny (9. Gw.KPanc.)
      • 12. Gwardyjski Korpus Pancerny (12. Gw.KPanc.)
      • 1. Korpus Zmechanizowany (1. KZmech.)
    • 9. Gwardyjski Korpus Strzelecki (9. Gw.KS)
      • 12. Gwardyjska Dywizja Strzelecka (12. Gw.DS)
      • 75. Gwardyjska Dywizja Strzelecka (75. Gw.DS)
      • 415. Dywizja Strzelecka (415. DS)
    • 80. Korpus Strzelecki (80. KS)
      • 82. Dywizja Strzelecka (82. DS)
      • 212. Dywizja Strzelecka (212. DS)
      • 356. Dywizja Strzelecka (356. DS)
    • 89. Korpus Strzelecki (89. KS)
      • 23. Dywizja Strzelecka (23. DS)
      • 311. Dywizja Strzelecka (311. DS)
      • 397. Dywizja Strzelecka (397. DS)

---

27 stycznia 1945 roku (sobota)

Wobec wizji utraty Trzcianki, generał von Schleinitz wyznaczył kolejną linię obrony przebiegającą od Szczuczarza, na południe od Człopy, przez Wołowe Lasy, Niekursko, do Łomnicy. Kierowały się ku niej jednostki niemieckie wycofujące się z okolic Czarnkowa i Trzcianki.

Pułk podpułkownika Kohlmanna ze składu 402. DZap. zajął pozycję ryglową na odcinku Człopa – Stare Osieczno. Tego dnia do wieczora w Człopie miała już być niemiecka piechota, później swoje pozycje zajęła też artyleria. W walkach o Człopę nie wzięły udziału jednostki Volkssturmu ani Hitlerjugend.

Na koniec dnia – o godzinie 19.00 (17.00) – rosyjskie czołówki pancerne znajdowały się w drodze z Trzcianki do Wołowych Lasów (oddział przedni 219. Brygady Pancernej z 1. KZmech.) i w Dzierżążnie Wielkim (oddział przedni 37. Brygady Zmechanizowanej 1. KZmech.).

W Człopie wielu mieszkańców i przesiedleńców z Berlina i Bochum od poprzedniego dnia oczekiwało na przybycie 30 wozów drabiniastych z Mirosławca, mających posłużyć do ewakuacji. Brak łączności telefonicznej nie pozwalał dowiedzieć się o przyczyny opóźnienia. Starszy wachmistrz (Oberwachmeister) Zamzow z posterunku policji w Człopie rano wyruszył naprzeciw (najpewniej szosą w stronę Tuczna) i napotkał zapowiadane pojazdy w okolicy skrzyżowania z drogą na Brzeźniak. Miasto zostało ostatecznie ewakuowane; jeszcze wieczorem uchodziła z niego grupa mieszkańców. W niemieckich relacjach pojawia się informacja o przynajmniej sześciu uciekinierach zastrzelonych w pobliżu miasta (ale bez sprecyzowania w jakich okolicznościach).

Wieczorem do Szczuczarza dotarła grupa szturmowa ze szkoły podoficerskiej wojsk pancernych z Choszczna pod dowództwem majora Kaldracka. Dowódca zajął kwaterę w miejscowym dworze, własności swojego teścia. Wedle relacji żołnierza oddziału, w wiosce miała zostać tylko jedna rodzina, w oborach pozostawiono bydło, nadal był prąd elektryczny i działały telefony.

Przez Szczuczarz wiodła trasa ewakuacji mieszkańców Pieczysk (kierowali się na Radęcin i Pławno). Mieszkańcy Jaglic, Bukowa i Krąpiela kierowali się przez Tuczno na północ.

Mieszkańcy Trzebina o godzinie 2.00 wyruszyli w kierunku Starego Osieczna. Załadowane do granic możliwości traktory i wozy uciekinierów o godzinie 12.00 przekroczyły Drawę. W kolumnie, prowadzonej przez wójta, znajdowało się około 500 osób, które szczęśliwie dotarły do wyznaczonego powiatu Demmin.

Rozpoczęła się ewakuacja mieszkańców Tuczna.

28 stycznia 1945 roku (niedziela)

O poranku Rosjanie z zaskoczenia zdobyli most na Drawie w Starym Osiecznie, przełamując tym samym linię umocnień Pozycji Pomorskiej.

Wójt Wołowych Lasów otrzymał rozkaz opuszczenia wsi przez mieszkańców. Ewakuację uniemożliwiło natarcie rosyjskie. O godzinie 17.00 (15.00) rosyjskie czołgi z 50. i 65. Gwardyjskiej Brygady Pancernej ze składu 9. Gw.KPanc. dotarły do Wołowych Lasów – ostrzelały gospodarstwa, ofiary śmiertelne wśród ludności cywilnej. Dwie godziny później dotarły do Bukowa, a do Wołowych Lasów wjechała 47. Gw.BPanc. (z 9. Gw.KPanc.).

29 stycznia 1945 roku (poniedziałek)

Niemcy zaplanowali odbicie Starego Osieczna i przerwanie dróg zaopatrzeniowych Rosjan, w której miały wziąć udział jednostki 402. DZap. nacierające z kierunku Człopy oraz grupa pancerna (między innymi Tygrysy z 503. batalionu czołgów ciężkich) nacierająca od strony Dobiegniewa (Kalisza Pomorskiego). Operacja ostatecznie nie odniosła sukcesu i niemieckie czołgi wycofały się.

Rosyjskie czołgi z 47. Gw.BPanc. w nocy z niedzieli na poniedziałek – o godzinie 24.00 (22.00) – dotarły do Szczuczarza. Wyprzedziły pojazdy dwóch pozostałych brygad, które jadąc z Bukowa przez Jaglice, Drzonowo Wałeckie i Drzonowo, o tej porze znajdowały się dopiero w Pieczyskach i Przelewicach. Następnego dnia wszystkie trzy brygady działały już na zachód od Drawy.

Posuwające się leśnymi drogami od strony Dzierżążna Wielkiego pułki 212. DS dotarły do Drzonowa Wałeckiego, Jaglic i okolic Trzebina. Około godziny 14.00 (12.00) piechota niemiecka w sile około 200 żołnierzy niespodziewanie ostrzelała z pistoletów maszynowych i karabinów maszynowych 669. pułk, zajmujący zachodnią część Drzonowa Wałeckiego. W tym czasie 692. pułk zajął odcinek obrony na południe od Trzebina (rozciągnięty od torów kolejowych do drogi Trzebin-Drzonowo Wałeckie), a 369. pułk ześrodkował się w rejonie Jaglic. Początkowo Niemcy nie użyli artylerii, dopiero po wprowadzeniu do walki przez Rosjan 655. pułku artylerii, zaczęli ostrzał moździerzowy i artyleryjski. Jednocześnie z natarciem piechoty Niemcy przeprowadzili nalot z użyciem 27 [?] samolotów szturmowych [„szturmowików”]. W początkowej fazie Niemcom udało się zatrzymać Rosjan i wyszli na drogę Trzebin-Drzonowo Wałeckie, docierając do części artylerii 669. pułku. Rosjanie powstrzymali oddziały niemieckie ostrzeliwując je ogniem moździerzy. Nieobecność środków obrony przeciwlotniczej wśród oddziałów rosyjskich umożliwiały niemieckie ataki lotnicze na główne siły dywizji. Jednostki 212. DS w walkach pod Człopą i podczas nalotów mogły ponieść straty do 30 zabitych. Straty niemieckie szacowano na ponad 50 żołnierzy i oficerów.

Wieczorem do Dłuska, Szczuczarza i Pecnika dotarły oddziały przednie 82. i 212. DS., a ich siły główne znajdowały się w okolicy Trzebina i Przelewic (212. DS), i w Przelewicach, Żelichowie (82. DS). Niewykluczone, że poprzedzały je, jadące od strony Przelewic, czołgi. Jeden lub więcej z nich został zniszczony przez majora Kaldracka (zobacz 27 stycznia) przy pomocy panzerfaustów – on sam zginął podczas tej akcji.

O godzinie 19.00 (17.00) z Niekurska ruszyło dwanaście czołgów z desantem na pancerzach (żołnierze 7. kompanii 3. batalionu 37. pułku 12. DS). Po „zaciętej walce” o godzinie 24.00 (22.00) oddział opanował Wołowe Lasy, po czym podążył dalej, w kierunku Bukowa (zobacz 30 stycznia). Dwa pułki (29. i 37.) dywizji toczyły walki w rejonie Wołowych Lasów.

Pułki 415. DS w ciągu dnia dotarły do zachodniego skraju Bukowa (1326. pułk), zachodniego skraju Trzebina (1323. pułk) i Jaglic (drugorzutowy 1321. pułk). Wspierający je 686. pułk artylerii rozlokował się w Drzonowie Wałeckim (tu też stanął sztab dywizji).

W analizach i raportach Rosjanie stwierdzili, iż olbrzymie masywy leśne wokół Człopy umożliwiły Niemcom ukrycie swoich sił podczas przejścia radzieckich sił pancernych. Dzięki temu oddziały niemieckie, wykorzystując przygotowane zawczasu pozycje obronne na południe od Człopy, mogły atakować posuwających się Rosjan, aby umożliwić głównym siłom oderwanie się od pościgu. W tym celu obsadzili ważniejsze skrzyżowania, a na drogach leśnych tworzyli zawały z powalonych pni drzew.

O godzinie 7.00 Rosjanie dogonili w Bobrówku (gmina Strzelce Krajeńskie) kolumnę uciekinierów z Wołowych Lasów (oraz Krzyża i Prus Wschodnich).

Wedle relacji mieszkanki Wołowych Lasów (która nie zdążyła uciec), przez cały dzień Rosjanie plądrowali budynki w wiosce, zabierali żywność i wartościowe przedmioty. Nie obyło się bez gwałtów i zabójstw. Dopiero 30 stycznia rano Rosjanie mieli opuścić Wołowe Lasy. Z kolei w materiałach rosyjskich (zobacz wyżej) wspomniano o „zaciętych walkach” toczonych we wsi 29 stycznia między godziną 19.00 (17.00) a 24.00 (22.00), które miały poprzedzić zajęcie wsi. Hipotez dotyczących wyjaśnienia tej rozbieżności może być wiele (nieścisłości we wspomnieniach Niemki, podkoloryzowanie działań w dzienniku bojowym rosyjskiej 12. DS, walki z zabłąkanymi oddziałami niemieckimi lub nawet bratobójcze walki Rosjan) – ograniczmy się więc tylko do jej zasygnalizowania.

30 stycznia 1945 roku (wtorek)

Rajd dwunastu czołgów z żołnierzami 37. pułku 12. DS miał swój ciąg dalszy. O godzinie 1.00 (23.00 jeszcze 29 stycznia) oddział zajął z zaskoczenia Bukowo, a o godzinie 2.30 (0.30) Czaplice. Tu oczekiwał na podejście artylerii z 2. batalionu, podążającej w drugim rzucie. O godzinie 4.00 (2.00) natarcie zostało podjęte na nowo – tym razem już bezpośrednio na Człopę.
O godzinie 9.00 (7.00) 2. i 3. batalion atakował Niemców na północno-wschodnim i wschodnim skraju Człopy. Od północy, po obejściu jeziora Miejskiego, wzdłuż drogi do Tuczna, nacierała 4. i 5. kompania; od północy, wzdłuż ulicy Polnej, nacierała 6. kompania; od wschodu, między drogą do Wałcza a Cieszynką nacierała 7. kompania.
O godzinie 9.30 (7.30) nastąpił kontratak niemiecki – około 100 żołnierzy przy wsparciu dwóch czołgów i jednego działa samobieżnego. Rosjanie odpowiedzieli ogniem broni maszynowej, artylerii pułkowej i moździerzy. Kontratak załamał się, Niemcy stracili około 40 zabitych i pozostawionych na placu boju.
O godzinie 10.20 (8.20) kolejny nieudany kontratak niemiecki (bez wsparcia czołgów i działa samobieżnego).
O godzinie 11.00 (9.00) następny niemiecki kontratak – z okolic stacji kolejowej – cztery czołgi i do 50 piechurów – brak sukcesu.
Niemcy podejmowali próby natarcia jeszcze w godzinach 15.30-16.00 (13.30-14.00) i 18.00-18.30 (16.00-16.30); brało w nich udział do 300 piechurów wspieranych przez osiem czołgów i trzy działa samobieżne, atakowali pozycje 3. batalionu. Żadne z nich nie odniosło sukcesu, a straty niemieckie wyniosły około 100-120 ludzi.
Po północy (godzinie 22.00) na zajętych pozycjach pozostał 3. batalion, a reszta oddziałów 37. pułku wycofała się.
W walkach o Człopę nie brały dwa pozostałe pułki strzeleckie ze składu 12. Gw.DS: 29. i 32. pułk skierowały się na południowy zachód, obchodząc miasto od południa.

W ciągu dnia jednostki 415. DS związały się walką z Niemcami na linii: południowo-wschodni skraj Człopy (w tym miejsce określane w dokumentach jako „пильн.” [piln.], czyli jeden z zakładów przetwórstwa drzewnego, które znajdowały się przy dzisiejszej ulicy Kolejowej) – 1326. pułk; Bogdanki; Dzwonowo (zajęte przez Rosjan w nocy z 29 na 30 stycznia; o godzinie 2.30 /0.30/ w centrum wioski siedziba dowództwa pułku; pozycje obronne na zachodnich obrzeżach: 1. batalion na północ od szosy Człopa – Gorzów, 2. batalion na południe od szosy, 3. batalion blokował szosę od strony Człopy na wysokości Bogdanek); Dłusko; południowo-zachodni brzeg jeziora Dłuskowe [Dolgen-see] (ten odcinek określano też jako las o pół kilometra na zachód od Dłuska) – 1323. pułk. Ostatni z pułków dywizji – 1321. – jako drugorzutowy ześrodkował się w lesie kilometr na zachód od Jaglic. Tyły dywizji przegrupowywały się w rejon Drzonowa Wałeckiego. Niemcy ostrzeliwali Rosjan z broni ręcznej, maszynowej, moździerzy i artylerii. O godzinie 11.00 (9.00) przeprowadzili kontrnatarcie w sile do 100 żołnierzy na południowym skraju Człopy. Lotnictwo niemieckie grupami 3-5 samolotów typu Me 109 i „szturmowików” (być może chodziło o maszyny typu Ju 87) atakowało pozycje bojowe Rosjan.

Nie do końca jasna jest kwestia liczby przeciwnatarć podejmowanych tego dnia przez Niemców. Informacje z różnych jednostek różnią się liczbą samych ataków, jaki i szacunkami użytych żołnierzy i sprzętu pancernego. W rosyjskich dziennikach bojowych, idąc „od góry”, mowa jest o:
61. A – z rejonu Człopy wyszły dwa kontrataki niemieckie w sile do 150 żołnierzy przy wsparciu dziesięciu dział samobieżnych i dwóch czołgów; zostały powstrzymane przez Rosjan, którzy trafili jeden czołg i dwa działa samobieżne;
9. Gw.KS – odparł dwa przeciwnatarcia niemieckie z Człopy; dodatkowo mowa jest jeszcze o zmasowanym ostrzale oddziałów korpusu z karabinów i działek dokonanym przez grupy samolotów niemieckich Ju 88 i Ju 87 w godzinach 14.00-15.00 (12.00-13.00) – przy czym nie sprecyzowano, czy miało to miejsce nad Człopą, Drzonowem Wałeckim czy Dzwonowem i Dłuskiem;
12. Gw.DS (zobacz pierwszy akapit z tego dnia) – pięć niemieckich kontrataków, od 50 do 300 nacierających, wspieranych przez nawet osiem czołgów i trzy działa samobieżne.

Na koniec dnia oddziały 12. Gw.DS zajmowały wschodni i północno-wschodni skraj Człopy. Natomiast południowo-wschodni skraj znajdował się w rękach żołnierzy z 415. DS. Niemcy nadal kontrolowali szeroko rozumiane centrum miasta. Niemieckie siły osłonowe stawiały zacięty opór i prowadziły ogień z północno-zachodniego skraju miasta z czterech samobieżnych dział pancernych i dwóch czołgów.
Dokumenty z 9. Gw.KS określały osiągniętą rubież jako: 300 metrów na północny wschód od Człopy, południowy skraj Człopy, Dzwonowo, Ostrowite ([Werder], do którego kierował się dywizjon artylerii konnej z 415. DS.). Oddziały przednie korpusu toczyły walki na odcinku Dłusko – Szczuczarz (miały to być: 312. pułk artylerii samobieżnej [wymieniany również jako toczący walki o zajęcie Załomu – czy chodziło o ostrzeliwanie wioski poprzez jezioro Załom?], 86. pułk pancerny [niewykluczone, że doszło do pomyłki pisarza i chodziło o 85. samodzielny pułk pancerny podlegający bezpośrednio 61. A] i 533. pułk artylerii przeciwpancernej [wedle innych informacji tego dnia miał znajdować się w okolicy Trzebina]).

W rejonie na północ i na wschód od Wołowych Lasów ześrodkowała się (będąca w drugim rzucie 9. Gw.KS), 75. Gw.DS.

Jednostki 80. KS działały już w okolicy Drawy i na terenach na zachód od niej jako wsparcie czołgów 2. Gw.APanc. Ale o godzinie 9.00 (7.00) 669. pułk 212. DS zajmował jeszcze pozycje na zachodnich obrzeżach Szczuczarza.

Sztaby poszczególnych jednostek były ulokowane: 61. A – w Trzciance; 9. Gw.KS i 415. DS – w Drzonowie Wałeckim (artylerzystów korpusu – w Jaglicach); 80. KS – w Dzierżążnie Wielkim.

W rejonie Bukowa pozycje bojowe zajął 3. dywizjon 31. gwardyjskiego pułku artylerii ze składu 12. Gw.DS. W rejonie Drzonowa Wałeckiego rozlokowały się jednostki artyleryjskie wraz ze składami amunicji: 60. gwardyjski pułk artylerii korpuśnej (poniósł straty w ludziach i sprzęcie podczas bombardowania niemieckiego w czasie przemarszu w okolicę Drzonowa – zabito 7 ludzi /w tym 1 oficer/, raniono 21 podoficerów i szeregowych, wycofano z linii siedemnaście ciężarówek Studebaker); 686. pułk artylerii ze składu 415. DS (pozycje ogniowe w północno-zachodniej części wsi). Artyleria pułkowa wspierała ogniem i transportem swoje pułki (a więc działała w bezpośredniej ich bliskości, na pierwszej linii walk). Niemieckie moździerze w przeciągu dnia ostrzeliwały pozycje rosyjskiej artylerii.

Drogi w rejonie operowania Rosjan były przejezdne. Łączność radiowa, telefoniczna i przez łączników – na niektórych szczeblach działała z zakłóceniami. Morale jednostek miało być dobre. Żołnierze którejś z jednostek 9. Gw.KS pojmały grupę około 100 żołnierzy niemieckich z pułkowym sztandarem. Lotnictwo niemieckie prowadziło rozpoznanie pojedynczymi samolotami, przy okazji ostrzeliwując z karabinów maszynowych i bombardując poruszające się po drogach rosyjskie kolumny samochodowe.

Część mieszkańców Wołowych Lasów, wykorzystując chwilową nieobecność Rosjan w wiosce, uciekła z niej lub ukryła się w okolicznych lasach. Wieczorem we wsi znów pojawili się rosyjscy żołnierze.

31 stycznia 1945 roku (środa)

Walki o zajęcie Człopy toczyły już tylko wydzielone jednostki z dwóch dywizji: 3. batalion 37. pułku 12. Gw.DS (na wschodnim skraju miasta) i 1326. pułk 415. DS. (w południowej części). W ciągu tego i następnego dnia Niemcy mieli dwukrotnie atakować pozycje 3. batalionu (każde natarcie w sile do 150 piechurów przy wsparciu dwóch czołgów). Natomiast w meldunku 415. DS z godziny 18.00 (16.00) podano, że nieprzyjaciel w ciągu tego dnia nie przeprowadzał działań z użyciem „siły żywej”, a umocnił się na północno-zachodnim skraju Człopy i ostrzeliwał Rosjan z broni ręcznej, maszynowej i z moździerzy. Pozostałe jednostki obeszły Człopę i realizowały już wyznaczone zadania na zachodnim brzegu Drawy, bliżej Dobiegniewa i Choszczna.

W rejonie Człopy pojawiły się oddziały Rosjan z 23. DS z 89. Korpusu Strzeleckiego – wyszły na rubież Prusinówko – Rusinowo – Mielęcin, gdzie natrafiły na opór Niemców. Poszczególne pułki w ciągu dnia dotarły do: 89. pułk – 200 metrów na wschód od Rusinowa i na wschodni skraj Mielęcina, walcząc o zajęcie tej miejscowości; 117. pułk – po zajęciu Bukowa zatrzymał się w lesie 500 metrów na wschód od Człopy, współdziałał z jednostkami 12. Gw.DS w walkach o miasto; 225. pułk – w składzie drugiego rzutu dywizji, skoncentrował się w rejonie Bukowa, jeden z batalionów zastąpił pododdział 89. pułku pod Mielęcinem.
Tutaj uwaga – data przybycia jednostek 23. DS w okolice Człopy jest nieco zagmatwana. Dziennik bojowy dywizji oraz 61. Armii wskazują 31 stycznia, natomiast dziennik bojowy 89. KS wykazuje obecność pułków dywizji w powyższych miejscach dopiero pod datą 2 lutego (wcześniej miały przegrupowywać się spod obleganej Piły).

W dokumentach 61. A wspomniano o walkach 312. pułku artylerii samobieżnej o zajęcie Załomu (na stanie sprawnych jedenaście wozów SU-76) – trudno powiedzieć, czy trwały one już drugi dzień, czy chodzi o te same działania, o których wspomniano dzień wcześniej w relacji 9. KS (zobacz wyżej pod datą 30 stycznia 1945 roku). Natomiast 85. samodzielny pułk pancerny posuwał się w kierunku Starego Osieczna (w szyku sześć czołgów T-34).

Artyleria 415. DS nadal stacjonowała w Drzonowie Wałeckim i okolicach: 686. pułk artylerii (bez 4. i 5. baterii, będących już w okolicy Przesiek) prowadził ogień w kierunku punktów oporu przeciwnika i jego „siły żywej” (zużycie amunicji: 100 pocisków 76 mm, 91 pocisków 122 mm). Przybył też 292. samodzielny dywizjon przeciwpancerny: 1. bateria rozlokowała się w rejonie na południowy wschód od Człopy, 2. i 3. bateria na północno-wschodnim skraju Drzonowa Wałeckiego. Artyleria pułkowa wspierała działania swoich pułków.

Sztaby poszczególnych jednostek tego dnia znajdowały się: 9. Gw.KS i 415. DS – w Drzonowie Wałeckim; 89. KS w Morzewie koło Kaczorów.

Łączność rosyjska działała z zakłóceniami – zarówno przewodowa, jak i radiowa. Drogi w pasie natarcia oddziałów 61. Armii były przejezdne.

Z dziennika bojowego 23. DS wynika, że Niemcy w pasie natarcia dywizji nie posiadali zorganizowanej obrony, a jedynie zajmowali punkty oporu zlokalizowane w Rusinowie, Mielęcinie i Człopie (mające opóźnić pochód Rosjan). Podejmowali kontrataki w sile do kompanii przy wsparciu ognia artyleryjskiego i moździerzowego. O zaciętości ich obrony (i nieliczeniu się Rosjan ze stratami własnymi) może świadczyć fakt, że w ciągu poprzednich czterech dni walk z wycofującymi się wojskami niemieckimi, stan osobowy dywizji zmalał do 30% stanu bojowego. Według dokumentów 9. Korpusu, tego dnia w rejonie działania korpusu nie zaobserwowano nieprzyjacielskiego lotnictwa. Niemcy wycofywali się na zachód wykorzystując do osłony rozproszone grupy „awtomatczików” (piechota uzbrojona w indywidualną broń maszynową).

1 lutego 1945 roku (czwartek)

W związku z szybkim tempem natarcia Rosjan w kierunku Odry, spowolnieniem natarcia 47. Armii i 1. Armii Wojska Polskiego oraz nadmiernym rozciągnięciem pasa natarcia 61. Armii (co mogło skutkować jego przerwaniem przez Niemców na odcinku Dobiegniew – Choszczno – Stargard), dowódca 1. Frontu Białoruskiego, generał Georgij Żukow, nakazał dowódcy 61. A jak najszybsze skierowanie w rejon potencjalnego przełamania 9. Gw.KS i 82. DS ze składu 80. KS. Natomiast jednostki 89. KS miały jak najszybciej zająć Piłę i Człopę, by następnie podążyć na zachód po wyznaczonej trasie.

Póki co nadal trwały walki o Człopę, której Niemcy nie zamierzali opuścić. Wedle informacji z dziennika bojowego 415. DS., broniły się w niej oddziały „5. pułku kawalerii” [autor nie podejmuje się identyfikacji tej jednostki; zapewne w mieście walczyli żołnierze i z innych oddziałów], składające się z trzech dywizjonów, przy wsparciu dwunastu czołgów, artylerii i moździerzy, zajmując północno-zachodni skraj Człopy. W ciągu doby prowadziły silny ogień z broni ręcznej, maszynowej i moździerzy. Niemieckie lotnictwo nie prowadziło działań.

Od południa na miasto nacierali Rosjanie z 1326. pułku 415. DS. W nocy przypuścili dwa ataki, posuwając się o 500-600 metrów na północ (jeżeli wierzyć mapie ukazującej postępy wojsk 61. A, dotarli w okolice przejazdu kolejowego). Wobec zorganizowanego ognia przeciwnika „z domów przystosowanych do walk ulicznych i z czołgów”, dalszego natarcia zaniechano. W ciągu dnia pułk umocnił się na zdobytych pozycjach i miał z powodzeniem odeprzeć co najmniej dwa niemieckie kontrataki z użyciem piechoty i czołgów. Ze wschodu nadal nacierał 3. batalion 37. pułku z 12. Gw.DS, ale o godzinie 24.00 (22.00) przekazał swoje pozycje 3. batalionowi 1326. pułku.

Jednostki artylerii dywizyjnej 415. DS zajmowały dotychczasowe pozycje w okolicy Drzonowa Wałeckiego. Nie prowadziły ognia (być może z tego względu, że w trakcie walk ulicznych ryzyko ostrzelania własnych żołnierzy było zbyt duże ) i ograniczyły się do rozpoznawania obrony nieprzyjaciela. Strat własnych nie było, zerowe zapasy paliwa, a racji żywnościowych miało wystarczyć na jeden dzień. Artyleria pułkowa wspierała działania swoich pułków. Dowódca dywizji nakazał umocnienie się na zdobytych pozycjach, podciągnąć tyły i uzupełnić zaopatrzenie. Drogi w rejonie działania dywizji miały być przejezdne.

Coraz więcej jednostek 61. Armii, dotychczas biorących udział w walkach o Piłę, odchodziło stamtąd i przemieszczało się na zachód, w kierunku Rusinowa (ich pozycje przejmowały oddziały 47. Armii). O godzinie 18.30 (16.30) 447. pułk 397. DS wyruszył z rejonu Róży Wielkiej i siedem godzin później (1.30 2 lutego / 23.30 1 lutego) dotarł do zachodniego skraju lasu na wschód od Rusinowa, gdzie natknął się na obronę niemiecką. Wcześniej tego dnia pod Rusinowem znajdowali się już żołnierze rosyjscy z 89. pułku 23. DS. To najpewniej oni około godziny 10.00 (8.00) mieli osłaniać nacierającą kompanię czołgów ze składu 79. Samodzielnego Gwardyjskiego Pułku Czołgów Ciężkich (12. Gw.KPanc.). Po rozpoczęciu natarcia czołgi zaczęły intensywny ostrzał miejscowości, niszcząc „żywą siłę” i punkty obrony przeciwnika, jednak wobec braku wsparcia piechoty, która zaległa przed wsią, wycofały się na pozycje wyjściowe. W tej sytuacji dowódca 12. Gw.KPanc. nakazał odwrót czołgów w rejon na północ od Róży Wielkiej.

Pamiętając o niejasnościach dotyczących przemieszczania się pułków 23. DS. spod Piły w okolice Człopy (zobacz 31 stycznia 1945 roku), w oparciu o dziennik bojowy 225. pułku, można przyjąć, że pułki 89. i 117. również dotarły tu 1 lutego po całonocnym marszu z dotychczas zajmowanych rejonów. W każdym razie 89. pułk znalazł się o 200 metrów na wschód od bronionego przez Niemców Rusinowa i na wschodnim skraju Mielęcina już rankiem. W ciągu dnia miał odeprzeć dwa kontrataki niemieckie w sile do 100 żołnierzy, wspieranych przez artylerię i moździerze.

W pobliże Mielęcina dotarł również 225. pułk. O godzinie 9.00 (7.00), po całonocnym marszu z okolic Leżenicy (przez Różę Wielką, osadę Rosenfier), 1. i 3. batalion wyszły na odcinek Mielęcin – kota [zobacz definicję w wikipedia.org] 142,6, a 2. batalion zajął pozycje na północno-wschodnim skraju Niekurska (miał tam oczyszczać okoliczne lasy z niemieckich niedobitków). Niedługo potem zwiadowcy pułkowi ruszyli w kierunku Mielęcina, ale na skraju wsi wpadli w zasadzkę – w wymianie ognia zginęło trzech spośród nich. Niemcy przypuścili dwa kontrataki, odparte przez Rosjan przy stratach 55 ludzi (ale nie określono, czy wyłącznie zabitych). O godzinie 18.00 (16.00) pułk opuścił zajmowane pozycje i trasą Wołowe Lasy – Bukowo dotarł o godzinie 20.00 (18.00) do Czaplic. Bataliony 1. i 2. zajęły pozycje wyjściowe na północno-zachodnim skraju wsi, a 3. batalion znalazł się w rezerwie dowódcy dywizji.

Jeszcze bliżej Człopy znalazł się 117. pułk. Choć materiały źródłowe nie są w tym przypadku precyzyjne, chyba można przyjąć, że jeszcze 31 stycznia, idąc od Róży Wielkiej przez leśniczówkę Grünbaum, żwirownię koło Mielęcina i kotę 120,9, o godzinie 23.30 (21.30) osiągnął Wołowe Lasy. Dwa kilometry dalej na zachód [w Bukowie?] miał wdać się w potyczki ogniowe z niewielkimi grupkami żołnierzy niemieckich. Ale już 1 lutego (jeszcze raz zobacz 31 stycznia 1945 roku) powinien był zająć Bukowo, a następnie pozycje w lesie 500 metrów na wschód od Człopy  i w ciągu dnia walczyć o miasto, współdziałając z jednostkami 12. Gw.DS (czyli z 3. batalionem 37. pułku, który tego dnia o godzinie 22.00 został zluzowany przez jednostki 415. DS – zobacz wyżej). Sztab 23. DS. znajdował się w Niekursku. Donosił, że Niemcy z punktów oporu w Rusinowie, Mielęcinie i Człopie prowadzili ostrzał artyleryjsko-moździerzowy oraz z broni ręcznej i maszynowej. Ponieśli duże straty podczas prób kontrataków.

Rozpoczęła się odwilż, rosyjskie zaopatrzenie grzęzło w błocie rozjeżdżonych dróg.

2 lutego 1945 roku (piątek)

Tego dnia niemiecka Luftwaffe jeszcze przeprowadzała naloty dzienne na siły rosyjskie. Później drastyczny brak paliwa i zwiększająca się aktywność lotnictwa Rosjan, zdecydowanie ograniczyła działania Niemców. Warto wspomnieć, że nad Człopą operowała, startująca z lotniska w Mirosławcu, grupa niszczycieli czołgów niemieckiego asa lotniczego pułkownika Hansa-Urlicha Rudla. Jednak w dziennikach bojowych jednostek rosyjskich wspomina się w tym dniu o braku aktywności lotnictwa nieprzyjaciela w pasie ich działania.

Przebieg niemieckiej linii obrony z końca dnia określano w dokumentach 61. Armii następująco: na północny zachód od Prusinówka – na zachód od Rusinowa – Człopa – na północny zachód od Załomu – Lipinka – Radachowo – na południowy zachód od Zatomia – Podlesie. Dziennik bojowy 415. DS doprecyzowywał, że przeciwnik bronił się na rubieży Człopa – Wygon – Golcza. W ciągu doby „nie prowadził działań przy użyciu siły żywej”, ostrzeliwał Rosjan z broni ręcznej, maszynowej i moździerzy.

Oddziały 61. A rozpoczęły stopniowe odejście spod Piły w kierunku Człopy, by na południowy zachód od miasta zorganizować obronę na wypadek przełamania frontu przez Niemców na styku oddziałów 89. i 9. Korpusu.

O godzinie 5.00 (3.00) 3. batalion 37. pułku z 12. Gw.DS, po przekazaniu pozycji na wschodnim skraju Człopy, odszedł marszrutą 29. pułku w kierunku Drawna. Przez cały dzień 1326. pułk z 415. DS zajmował pozycje na południowym i wschodnim skraju miasta. Wedle jednej relacji dotarł 1000 metrów na północ od Trzebina (czyli w okolice Glinianek) i tego dnia nie prowadził działań – trwało przygotowanie do natarcia i rozpoznanie pozycji przeciwnika. Wedle innej pułk miał toczyć walki „o oczyszczenie” Człopy, wypierając Niemców z każdego budynku, i w końcu dotarł do centrum miasta [ale o które „centrum” chodziło? Czy to z kościołem ewangelickim, czy z obecnym katolickim? A może o most? A może ta relacja w ogóle dotyczyła późniejszych walk?]. Jednak najciekawszym źródłem jest – zamieszczony poniżej – schemat pozycji bojowych 1326. pułku z 2 lutego 1945 r. z godziny 17.00 (15.00; niestety, na schemacie nie naniesiono informacji o jednostkach rosyjskich spoza 415. DS.). Wynika z niego, że Niemcy wciąż zajmowali bez mała całą Człopę, łącznie ze stacją, przejazdem i nasypem kolejowym oraz wschodnią granicą zabudowań miejskich. Sztab 1326. pułku i pułkowe moździerze ulokowały się w obrębie Glinianek, a poszczególne bataliony były rozciągnięte wzdłuż skraju kompleksu leśnego, od zakładów drzewnych przy dzisiejszej ulicy Kolejowej, po kąpielisko nad jeziorem Młyński Staw, a każdy z nich był wzmocniony stanowiskiem ciężkiego karabinu maszynowego. Na zachód od Czaplic, przy drodze do Człopy, znajdowała się 8. kompania ze składu 3. batalionu.

Artyleria dywizyjna 415. DS w tym dniu nie prowadziła ognia i nie poniosła strat. Położenie jednostek wspierających walki o Człopę nie zmieniło się: 1. i 3. dywizjon 686. pułku artylerii rozlokowany był w rejonie Drzonowo Wałeckie – Trzebin; 292. samodzielny dywizjon przeciwpancerny w rejonie Trzebina; artyleria pułkowa w swoich pułkach.
Rosjanie byli coraz bardziej zdeterminowani, by w końcu złamać opór Niemców w mieście. Dla wsparcia działań jednostek 23. DS, mających doprowadzić do zajęcia Człopy 3 lutego 1945 r., dowodzący artylerią 89. KS rozkazał 21. Brygadzie Artylerii Lekkiej do rana 3 lutego przemieścić brygadę w nowy rejon działań bojowych (Jaglice, Drzonowo Wałeckie, Drzonowo), a w celu otrzymania zadania ogniowego nawiązać kontakt z dowódcą artylerii 23. DS znajdującym się w rejonie Wołowych Lasów (następnie Bukowie). Po zajęciu Człopy brygada miała stworzyć punkty obrony przeciwpancernej w rejonach: jeden pułk w Wołowych Lasach, jeden pułk w Drzonowie Wałeckim i Drzonowie.

Na północ od Człopy działały czołgi z rosyjskiego 12. Gw.KPanc. Wykonując zadanie zajęcia Tuczna i Mirosławca, współdziałały z 397. DS i 234. DS. i, przełamując niemiecką obronę w okolicy Prusinowa Wałeckiego – na zachód od Prusinówka, zdobyły kotę 148,6, Rusinowo i Miłogoszcz. O godzinie 20.00 (18.00) jednostki korpusu toczyły walki na zachodnim skraju lasu – 2 km na wschód od folwarku Nowe Strzaliny, 1 km na południe od Strzalin, zajęły Miłogoszcz i posuwały się w kierunku Tuczna.

Z kolei dzienniki bojowe 397. DS („A”) i 1811. pułku artylerii samobieżnej („B”; podporządkowanego bezpośrednio dowódcy 61. Armii) przedstawiają walki o ten rejon następująco: o godzinie 1.30 (23.30 jeszcze 1 lutego – „A”; 2.00 / 0.00 – „B”) 447. pułk wyszedł na zachodni skraj lasu na wschód od Rusinowa, gdzie napotkał opór nieprzyjaciela. O godzinie 9.00 (7.00 – „A”; 9.30 / 7.30 – „B”) rozpoczął się atak na Rusinowo (pierwszych dziesięć minut to ostrzał wsi przez działa 3. baterii 1811. pułku), we współdziałaniu z 89. pułkiem 23. DS i przy wsparciu czterech dział samobieżnych z 1811. pułku. Miejscowość została zajęta o 14.00 (12.00 – „A”; 14.15 / 12.15 – „B”). O godzinie 13.00 (11.00) Niemcy atakowali Rusinowo dwoma grupami od zachodu i północy. O 14.00 (12.00) przypuścili kolejne dwa przeciwnatarcia (jedno przy wsparciu czterech czołgów, drugie przy wsparciu trzech dział samobieżnych). O godzinie 16.30 (14.30 – „B”) 447. pułk i 3. bateria 1811. pułku prowadziła walki na rubieży Krąpiela. Rozwijając natarcie, 447. pułk, współdziałając z czołgami, zajął o godzinie 19.00 (17.00) Strzaliny i prowadził zwiad w kierunku Tuczna. W rejonie koty 152,3 w natarciu zdobyto 6 „DZOT-ów” (drewniano-ziemne punkty ogniowe). Po zajęciu Rusinowa, 446. pułk umocnił się tam dwoma batalionami, a jeden batalion z [89.] pułkiem 23. DS działał w kierunku Miłogoszczy, docierając na jej wschodni skraj o godzinie 21.00 (19.00). Straty Niemców w Rusinowie artylerzyści z 1811. pułku przedstawili jako: zniszczone 1 działo, 3 furmanki z piechotą, 10 stanowisk ogniowych, zabito i raniono do 80 szeregowców i oficerów, w zachodniej części wsi zdobyto 4 działa polowe, które przekazano 447. pułkowi. Tego dnia o godzinie 9.00 (7.00) cztery SU-76 z 2. baterii 1811. pułku zostały odesłane w rejon Trzcianki dla ochrony sztabu 61. Armii.

W okolicy Człopy już dzień wcześniej pojawiły się pułki z 23. DS. Jednak nadal występują rozbieżności co do ich działań w dniu 2 lutego. Najmniej wątpliwości jest w przypadku 89. pułku. Ten, współdziałając z 447. pułkiem 397. DS, od rana atakował Rusinowo, tocząc walki o każdy budynek; do godziny 17.00 (15.00 [to o godzinę później niż podano w dziennikach innych jednostek]) zajął całą miejscowość (w trakcie walk o tę miejscowość lub już po nich, Niemcy z kierunku na zachód od Rusinowa mieli przypuścić cztery przeciwnatarcia w sile do kompanii piechoty przy wsparciu 4-5 czołgów). Drugorzutowy 225. pułk znajdować się miał na rubieży Rusinowo – Mielęcin i jednym batalionem od rana toczyć walkę między Mielęcinem, a stacją kolejową Mielęcin; do końca dnia wyparł przeciwnika z tej miejscowości. Pozostałe dwa bataliony skoncentrowane miały być w okolicy Bukowa (gdzie też stanął sztab 23. DS).
Zagadką dla mnie pozostaje czas wejścia do walk o Człopę 225. pułku. W jego dzienniku bojowym zapisano pod datą drugiego lutego, że o godzinie 3.00 (1.00) 8. kompania z przydzielonym dodatkowym wsparciem rozpoczęła manewr rozpoznania bojem obejścia jeziora [Miejskiego?] i zaatakowania Człopy od północy. Akcja przekształciła się w klasyczne natarcie, a do walki włączono odwodowy 3. batalion, który działał na lewo od 1. batalionu. I teraz pytanie: czy była to noc z 1 na 2 lutego i walki trwały przez cały dzień i następną noc? Czy też pisarzowi chodziło o noc z 2 na 3 lutego, a same walki trwały do końca nocy?
Możliwe, że chodziło o natarcie w wykonaniu dwóch batalionów 225. pułku z rejonu Bukowa – Czaplic już w nocy z 1 na 2 lutego, a walki były tak długotrwałe, że dlatego sięgnięto po odwodowy 3. batalion? Przemawiają za tym informacje o działaniach z tego dnia 117. pułku 23. DS. O godzinie 12.00 (10.00) rozpoczął on natarcie z lasu 500 metrów na wschód od Człopy. O godzinie 18.00 (16.00) osiągnął wschodni skraj miasta, rozpoczynając walki uliczne. O godzinie 24.00 (22.00), współdziałając z 12. Gw.DS (i tu niezgodność, jednostki tej dywizji nad ranem tego dnia miały przecież opuścić Człopę), całkowicie wyparł Niemców z miasta (którzy umocnili się na jego zachodnim i północno-zachodnim skraju). Zastanawiające przy okazji jest to, że ten sam dzień w rosyjskich dokumentach przedstawiany jest zupełnie odmiennie: oddziały 415. DS nie miały prowadzić działań (przynajmniej do popołudnia / wieczora), za to jednostki 23. DS toczyły intensywne walki. Odpowiedź może przynieść poszerzona kwerenda w udostępnionych przez Rosjan materiałach archiwalnych.

3 lutego 1945 roku (sobota)

Głównodowodzący 1. Frontem Białoruskim generał Georgij Żukow rozkazał, aby tego dnia do godziny 10.00 (8.00) siły 47. Armii zluzowały jednostki 61. Armii w rejonie Piły, a te miały skoncentrować się na południowy zachód od Człopy jako zabezpieczenie rejonu potencjalnego przerwania frontu między 89. i 9. Korpusem. Natomiast dowódca 61. A (generał Pawieł Biełow) nakazał, by 89. KS siłami 23. DS przy użyciu wszelkich środków zajął Człopę i do końca dnia ustanowił obronę na odcinku Mielęcin – jezioro Pecnik Duży. Do godziny 15.00 (13.00) rejon Szczuczarz, Głusko, Przesieki miała zająć 397. DS. Walcząca dotychczas o Piłę 311. DS. miała udać się w okolice Trzcianki, gdzie będzie pozostawała w rezerwie do dyspozycji dowódcy 61. Armii. W rejonie Przesiek miała rozlokować się 11. Samodzielna Brygada Czołgów Ciężkich (na stanie 24 czołgi KW-122), również pozostająca w rezerwie dowódcy 61. Armii.

W nocy z 2 na 3 lutego Rosjanom w końcu udało się opanować Człopę. Faktyczny ciężar walk spadł na jednostki 23. DS. O miasto nadal walczyły 117. i 225. pułk, wspierane przez wydzieloną część 393. Gwardyjskiego Pułku Artylerii Samobieżnej (12. Gw.KPanc., wieczorem 2 lutego walczył w okolicach Strzalin). Od południa nacierał 1326. pułk z 415. DS, a od południowego zachodu kompania 117. pułku. Walki zakończyły się – według pancerniaków o godzinie 4.00 (2.00), a według piechoty do godziny 8.00 (6.00).

Do końca dnia w szyku piechoty (a więc i w Człopie) pozostawały pojazdy wspomnianego wyżej pułku dział samobieżnych. Po zakończeniu oczyszczania miasta z niedobitków niemieckich, o godzinie 17.00 (15.00) na zachód odszedł 1326. pułk, kierując się w rejon ześrodkowania macierzystej 415. DS (Płoszkowo – Zieleniewo). W samym mieście umocnił się 225. pułk. O godzinie 14.00 (12.00) zajmował pozycje: 1. batalion na południowym skraju miasta (zabezpieczył podejścia do dwóch szos i dużego parowu), 2. batalion miał pozycje na północnym skraju miasta. Rozpoznanie ustaliło, że przeciwnik rozbitymi grupami znajduje się w trzech domach 1,5 km na południowy wschód od Golina i kieruje się w kierunku Brzeźniaka [w oryginale była mowa o Bukowie, ale raczej chodziło o „Birkholz”, a nie o „Buchholz”].

Jednostki 23. DS umocniły się na zajętych pozycjach: 89. pułk – Rusinowo, Mielęcin, Miłogoszcz; 117. pułk – skrzyżowanie dróg Bukowo – Krąpiel; 225. pułk – północno-zachodni skraj Człopy (choć w dokumentach mowa była o dotarciu Rosjan w las 2 km na północ od Człopy i 1 km na południe od Golina). W ciągu dnia w jednostkach dywizji dokonywano uzupełnień zapasów, przegrupowań pododdziałów i prowadzono rozpoznanie w kierunkach: północnym, północno-zachodnim i zachodnim. Przeciwnik nie prowadził żadnych działań zaczepnych i nękających, ostrzeliwał jedynie rosyjskie oddziały rozpoznawcze.

Zgodnie z rozkazem głównodowodzącego 89. KS, 397. DS przekazała swoje pozycje w rejonie Tuczna i od rana przystąpiła do wypełnienia zadania zorganizowania obrony w rejonie Szczuczarz – Przesieki – Stare Osieczno. O godzinie 5.00 (3.00) 446. pułk ześrodkował się w rejonie Przesieki – Stare Osieczno; o godzinie 17.30 (15.30) w rejonie Szczuczarza rozłożył się 447. pułk. Dotychczas działający w Pile 448. pułk wyszedł spod przynależności operacyjnej 311. DS i rozpoczął przemieszczanie się ze wschodniej Piły w rejon zgrupowania macierzystej 397. DS.

W tym samym zgrupowaniu znalazł się 1811. pułk artylerii samobieżnej z ośmioma działami SU-76 na stanie. Pułk o godzinie 6.00 (4.00) nie toczył już walk z przeciwnikiem w okolicach Strzalin, a przystąpił do wykonywania rozkazu dowódcy 397. DS, by wraz z 447. pułkiem przejść do drugiego rzutu dywizji i stworzyć wyżej wspomniany rejon obrony. Dlatego miał przemieścić się po trasie Rusinowo, Mielęcin, Wołowe Lasy, Jaglice, Drzonowo Wałeckie, Drzonowo, Drahnowbusch [nieistniejące dziś skupisko gospodarstw], Przelewice, Szczuczarz i do końca dnia zająć obronę na szosie w Szczuczarzu. Jednostki pułku rozpoczęły przemieszczanie i o godzinie 1.30 (0.30) następnego dnia dotarły do wyznaczonego celu.

Poza tymi jednostkami, na interesującym nas terenie można jeszcze tego dnia wymienić: armijny 41. Gwardyjski Pułk Moździerzy w Dzierżążnie Wielkim, 500 metrów na północ od Niekurska znajdował się 1015. pułk  artylerii z 397. DS, natomiast w Wołowych Lasach 211. pułk artylerii z 23. DS. Siedziba sztabu 89. KS mieściła się w Dzierżążnie Wielkim, w Bukowie stał sztab i pododdziały specjalne 23. DS.

Wedle meldunków 61. Armii, Niemcy na koniec dnia bronili się na odcinku: Mączno, Tuczno, północno-zachodni skraj Człopy, północno-zachodni skraj Załomu, na północ od Radęcina, Zatom, Konotop i dalej.

W materiałach niemieckich walki o Człopę określa się, na podstawie komunikatów wojennych głównego dowództwa (zapamiętanych przez ewakuowanych mieszkańców), jako ciężkie; miasto miało wielokrotnie przechodzić z rąk do rąk. Wskutek walk, a po ich zakończeniu celowego podpalania zabudowań, zniszczonych zostało 70 procent budynków, głównie w tak zwanym starym mieście. Po zajęciu Człopy przez Rosjan, mieli oni wywołać pożar, który trwał trzy dni i noce. Część mieszkańców podążających w kolumnach ewakuacyjnych nie wytrzymywała forsownego marszu i warunków pogodowych, zawracali więc do Człopy. Czasami za taką decyzją stała również obawa przez utratą pozostawionego majątku. Niektórzy (uciekający w kierunku Choszczna) zostali dogonieni przez Rosjan, którzy nakazali powrót do miejsca zamieszkania.

Zupełnie inny obraz walk o Człopę wyłania się ze wspomnień Hansa Winkelmanna zamieszczonych na pierwszym miejscu we wpisie Człopa do 1945 roku we wspomnieniach Niemców.

4 lutego 1945 roku (niedziela)

W ciągu dnia walki toczyły się na północ i północny zachód od Człopy. Pozycje niemieckie o godzinie 18.00 (16.00) miały przebiegać: na wschód od Tuczna, Miłogoszcz, na południe od Golina, Sitnica, Zatom, Konotop, Barnimie i dalej. Rosjanie umacniali zdobyte dzień wcześniej pozycje, tworzyli punkty obrony przeciwpancernej. Zwiadowcy prowadzili rozpoznanie w kierunkach: północnym, północno-zachodnim i zachodnim. Niemcy nie prowadzili w tej okolicy żadnych działań piechotą, siłami pancernymi, lotnictwem i artylerią, choć miały zdarzać się potyczki ogniowe. Na zachód od Człopy Rosjanie wzięli do niewoli żołnierza niemieckiego z 27. „batalionu fizylierów”.

Jednostki 23. DS obsadziły rejony: 89. pułk – Rusinowo, Mielęcin i Miłogoszcz; 117. pułk – skrzyżowanie dróg Bukowo – Krąpiel oraz Krąpiel; 225. pułk – północno-zachodni i zachodni skraj Człopy. Zajmujący Człopę 225. pułk przeformowany został w dwa bataliony (1. i 3.) z dwoma kompaniami w każdym; w skład kompanii wchodził pluton po 50 ludzi w każdym. Sztab i pododdziały specjalne dywizji znajdowały się w Bukowie, a tyły dywizji na południowo-wschodnim skraju Człopy. Utrzymywano stałą łączność telefoniczną, radiową i poprzez oficerów łącznikowych ze sztabem korpusu i jednostkami dywizji.

Dwa pułki 397. DS pozostawały w dotychczasowym rejonie: 446. pułk – Przesieki – Stare Osieczno, a 447. pułk – Szczuczarz – Przelewice. Przy 446. pułku działał 1. dywizjon z 1015. pułku artylerii (czyli z artylerii dywizyjnej; dywizjony 2. i 3. pozostawały w Leżenicy, unieruchomione przez brak paliwa). Z 447. pułkiem współdziałał w obronie 1811. pułk artylerii samobieżnej – około północy z 3 na 4 lutego dotarł do Szczuczarza i zabezpieczył szosę Człopa – Dobiegniew; w ciągu dnia pozostawał w gotowości do odparcia kontrataków niemieckich z kierunków południowego i południowo–zachodniego. Ostatni z pułków piechoty dywizji – 448. – o godzinie 20.00 (18.00) minął Trzciankę i kierował się na Wołowe Lasy. Sztab dywizji znajdował się w Pestkownicy.

W rejon Przesiek dotarła już 11. Samodzielna Brygada Czołgów Ciężkich. Na koniec dnia trasą przez Rusinowo, Człopę, Szczuczarz, Przesieki, Dobiegniew przemieszczały się czołgi i działa samobieżne jednostek ze składu 12. Gw.KPanc. Po uzupełnieniu zapasów i przegrupowaniu się, o godzinie 17.30 (15.30) wyruszyły z rejonu na południowy wschód od Tuczna. Ich celem było Choszczno i wsparcie operacji odrzucenia sił niemieckich na linię Recz – Stargard (dla części pojazdów nie starczyło paliwa – wyruszyły spod Tuczna dopiero następnego dnia).

Po zdobyciu Człopy pozycje bojowe na północnym i północno-zachodnim skraju Drzonowa Wałeckiego opuściły jednostki artyleryjskie 415. DS: 686. pułk artylerii i 292. samodzielny dywizjon przeciwpancerny, które w okresie 31 stycznia – 3 lutego swoim ogniem wspierały natarcie 1326. pułku na miasto i zapewniały mu transport. Po przekroczeniu Drawy, w rejonie Brzeziny – Kołki, połączyły się z jednostką artylerii konnej, dotychczas „prześladującej” Niemców w rejonie na południowy zachód od Człopy, w kierunku na Dobiegniew, a potem za Drawą i wspierała ogniem pułki 1321. i 1323.

5 lutego 1945 r. (poniedziałek)

Jednostki rosyjskie dotychczas zajmujące obronę w okolicach Człopy, przegrupowały się i rozpoczęły postępować na północ wzdłuż wschodniego i zachodniego brzegu Płocicznej. Pułki 23. DS przemieszczały się po jej wschodniej stronie. Najdalej dotarł 117. pułk – idąc od Krąpiela, przeciął szosę do Tuczna i osiągnął odcinek: kota 91,4 – jezioro Jamno – jezioro Piaseczno Duże. Wcześniej podjął próbę dotarcia jeszcze dalej, w rejon koty 110,2 – Miradź, ale napotkał opór Niemców między jeziorami Marta i Jamno. Z rejonu Miłogoszczy, Rusinowa i Mielęcina na rubież: folwark Chwarstnica (Quast, obecnie nieistniejący) – nieoznaczone wzniesienie na północ od Brzeźniaka, wyszedł 89. pułk. Broniący Człopy 225. pułk zajął dodatkowe punkty oporu: kota 123,6 na skraju Golina i Załom (obsadziły je poszczególne kompanie 3. batalionu, 1. batalion pozostał w obronie miasta). Ten pułk nie donosił o obecności wroga w zajmowanej okolicy. Niemiecka obrona miała przebiegać na odcinku: Rohrfort (osada obecnie nieistniejąca) – Kanał Sitnieński – kota 62,1 (zapewne ta przy jeziorze Piaseczno Duże). W oparciu o tę linię Niemcy starali się odeprzeć Rosjan przy użyciu ognia „artyleryjsko-moździerzowego i ręczno-maszynowego”. W dzienniku bojowym 89. KS odnotowano przeciwnatarcia niemieckie, które o godzinie 15.30 (13.30) ruszyły z Martwi w kierunku folwarku Chwarstnica i z „Рольфольд” ([Rolfold] być może chodzi o „Rohrfort”) w kierunku południowo-wschodnim, każde w sile około 100 żołnierzy wspieranych przez jeden czołg. Kolejny atak nastąpić miał o godzinie 15.50 (13.50) – oba zostały odparte „z dużymi stratami przeciwnika”.

Wzdłuż zachodniego brzegu Drawy, a potem Płocicznej przemieszczały się pułki 446. i 447. z 397. DS, które otrzymały rozkaz dotarcia w rejon Kalisz Pomorski – Drawno. Oba pułki wymaszerowały z rejonu Stare Osieczno – Szczuczarz wczesnym rankiem (może nawet w nocy). O godzinie 9.00 (7.00) 446. pułk znalazł się 1 km na południe od Sitnicy, gdzie napotkał na opór wojsk niemieckich. Działający na prawo od niego 447. pułk napotkał zorganizowaną obronę przeciwnika na rubieży Rogoźnica – Pustelnia. Z zeznań pojmanych jeńców wynikało, że Niemcy bronili się na wcześniej przygotowanych pozycjach siłami 38. Samodzielnego Dywizjonu Artylerii Ciężkiej (do 300 ludzi) oraz zapasowego batalionu pancernego i kompanii transportowej. Niemcy mieli przypuścić 7 kontrataków (w sile do kompanii) na pozycje Rosjan.

Działania 446. pułku wspierały działa samobieżne 3. baterii 1811. pułku artylerii samobieżnej. Dzień wcześniej, o godzinie 20.00 (18.00), na mocy rozkazu sztabu 61. A, została ona włączona w skład wydzielonego oddziału zwiadowczego i wraz z 446. pułkiem otrzymała zadanie przebycia w ciągu trzech dni dystansu 60 kilometrów w kierunku Kalisza Pomorskiego i dalej na północ. W trakcie przemarszu miano rozpoznać podejścia do pozycji przeciwnika i oczekiwać na główne siły 89. KS. Siły pułku pozostające w Szczuczarzu, oczekiwały na dołączenie z Róży Wielkiej jednostek tyłowych i sztabu. Te dotarły do Przesiek o godzinie 18.00 (16.00) – przez Wołowe Lasy, Jaglice, Drzonowo Wałeckie, Człopę i Szczuczarz.

Dokładnie o tej samej porze do Pestkownicy (przez Drzonowo Wałeckie i Trzebin) przybyli żołnierze z 448. pułku, wciąż podążający za swoją dywizją. Jednak ten pościg nie skończył się, bo sztab 397. DS przeniósł się już do Głuska. Podobnie swoją siedzibę zmienił sztab 23. DS – z Bukowa przeniósł się do Brzeźniaka. Natomiast sztab 89. korpusu pozostawał w Dzierżążnie Wielkim. W rejon Przesiek dotarły 2. i 3. dywizjon 1015. pułku artylerii 397. DS. – i tu na razie zostały – ponownie zabrakło im paliwa.

Straty Rosjan z 89. KS w tym dniu wyniosły: 23. DS – 13 zabitych i 20 rannych, 397. DS – 9 zabitych i 37 rannych.

6 lutego 1945 r. (wtorek)

Człopa i jej okolice stały się punktem etapowym dla kolejnych jednostek rosyjskich, które, po krótkotrwałym odpoczynku i zajęciu obrony, stąd kontynuowały swój marsz, po drodze oczyszczając tereny pominięte podczas natarcia sił głównych – przede wszystkim w kierunku na północny zachód od miasta.

Nacierający w kierunku Miradza, Jeleni i Nowej Korytnicy 117. pułk 23. DS w ciągu nocy przełamał obronę niemiecką miedzy  jeziorami i około godziny 9.00 (7.00) zajął Miradź, przekroczył rów przeciwczołgowy, podwójną linię zasieków, trzy transzeje i kilka DZOT-ów [ДЗОТ – Дерево–земляная огневая точка; drewniany schron bojowy; w oryginalnym tekście: „ЛЗОТ”]. Około godziny 12.30 (10.30) pułk dotarł do wschodniego skraju Nowej Korytnicy, gdzie napotkał zorganizowaną obronę (w tym artylerię). Jednocześnie około trzydziestoosobowa grupa Rosjan sforsowała rzekę Korytnica i na koniec dnia dotarła do szosy około 1,5 km na zachód od Nowej Korytnicy. Pułki 89. i 225. z 23. DS w przeciągu dnia nie napotkały nieprzyjaciela, dokonywały przejść w nowe rejony obrony. Pułk 89. zorganizował w zakresie „inżynieryjnym” i przeciwpancernym obronę wydzielonych punktów: pierwszy 1 km na północny zachód od Ostrowitego (Ostrowiec, koło Głuska), kolejny na zachód od jeziora Pniewo do szosy Człopa-Tuczno. Podobnie 225. pułk – zorganizował obronę w kierunkach północno-zachodnim, zachodnim i południowo-zachodnim w rejonie: kota 110,1, Brzeźniak, Golin. Wedle dziennika bojowego 61. A, tego dnia miały osiągnąć rubież: jezioro Pniewo, miejscowości Martew i Martwica. Sztab 23. dywizji i pododdziały specjalne o godzinie 15.00 (13.00) znajdowały się w Miradzu (choć dziennik bojowy 89. KS podaje Brzeźniak). Stan osobowy pułków 6 lutego wynosił: 89. – 565 ludzi, 117. – 700 ludzi, 225. – 725 ludzi.

Dalej na zachód od 117. pułku działały pułki z 397. DS, starając się nacierać w kierunku na Drawno-Kalisz Pomorski. To już poza granicami dzisiejszej gminy Człopa, więc tylko pokrótce: w ciągu 6 lutego 446. pułk zajął Sitnicę, w nocy na 7 lutego sforsował Korytnicę, zajął Niemieńsko i na rubieży Dominikowo – kota 107,5 napotkał opór Niemców (ogień z broni ręcznej i artyleryjski) z rejonu Chomętowa; zapewne już 7 lutego 447. pułk na przesmyku między jeziorami Dominkowskim i Krzywe Dębsko toczył walki i odparł dwa niemieckie przeciwnatarcia w sile wzmocnionej kompanii; również 7 lutego dwa bataliony 448. pułku zajęły obronę w lesie na południe od linii Niemieńsko – Konotop, jeden batalion stanął w Sówce. Wedle dziennika bojowego dywizji: nieprzyjaciel bronił się na przygotowanych pozycjach, tworzył zawały na leśnych drogach, zapory, kładł miny, swój odwrót osłaniał ogniem artylerii i czołgów, podejmował przeciwnatarcia, a rozbite jednostki kryły się po lasach.

W dzienniku bojowym 1811. pułku artylerii samobieżnej skupiono się na zrelacjonowaniu udziału trzech dział SU-76 z 3. baterii w ramach wydzielonego oddziału zwiadowczego. W ciągu dnia natknął się on na opór niemiecki na przesmyku między jeziorami na wysokości Pustelni. Niemcy mieli bronić się po zachodniej stronie Kanału Sicieńskiego, w oparciu o transzeje i rów przeciwczołgowy. Dysponowali pancerfaustami i jednym działem. Próba sforsowania przez Rosjan Płocicznej i kanału nie powiodła się, Niemcy przy pomocy pancerfaustów spalili jedno działo samobieżne, ciężko raniąc dwóch członków jego załogi. W tej sytuacji oddział zwiadowczy rozpoczął obejście jezior od wschodu i o godzinie 16.00 (14.00) znalazł się na skrzyżowaniu przesiek leśnych w kwadracie 8860 (na wysokości jeziora Piaseczno Duże). Wedle nowego rozkazu, poruszając się drogami leśnymi, miał osiągnąć po kolei: Jelenie, Nową Korytnicę, Biały Zdrój, Zduny (nieistniejący folwark Luisenthal koło jeziora Giżno) i dotrzeć do szosy Złocieniec – Drawsko Pomorskie, rozpoznając po drodze zgrupowania i siły przeciwnika, biorąc „kontrolnych” jeńców. Sam pułk wraz ze sztabem stacjonował w Przesiekach (poza 4. baterią [choć 2 lutego była mowa o 2. baterii], która w sile czterech dział SU-76 ochraniała sztab 61. A). Straty pułku: 1 spalone działo SU-76 i 2 rannych podoficerów z jego załogi; straty niemieckie: 1 zniszczone działo, 5 zniszczonych punktów ogniowych, zabito i raniono do 25 żołnierzy [tu uwaga: w dzienniku bojowym cały wpis jest datowany na 6 lutego, a fragment o stratach na 5 lutego].

Sztab 89. Korpusu Strzeleckiego w tym dniu stacjonował w Załomie. Spod Trzcianki w rejon Człopy wyruszyły – wcześniej biorące udział w walkach o Piłę – pułki 311. DS ze składu 89. KS.

7 lutego 1945 r. (środa)

Siły główne 23. DS. toczyły walki w okolicy Nowej Korytnicy, a wchodzący w skład tej dywizji 225. pułk donosił o braku zmian w swoim położeniu – bataliony pozostawały na dotychczasowych pozycjach (okolice Brzeźniaka i Golina).

O godzinie 2.30 (0.30) w rejon Człopy dotarły oddziały wchodzące w skład 311. DS (89. KS). Zostały zgromadzone w lesie 3 kilometry na północ i północny zachód od miasta: 1067. pułk – Golin, 1069. pułk – Załom, 1071. pułk – kwadrat 8874 (pola na wschód od Golina). Sztab dywizji stanął w południowej części Człopy. Wycofane spod Piły, w tym miejscu miały dokonać przywrócenia swojej gotowości bojowej i zabezpieczać zajmowany obszar, stanowiąc jednocześnie drugi rzut (rezerwę) armii. W ciągu dnia nie odnotowano strat własnych, ani nie dostrzeżono obecności niemieckiego lotnictwa.

Wedle dziennika bojowego 1067. pułku, jego siły główne dotarły do Golina o godzinie 2.30 (0.30). O godzinie 10.00 (8.00) dowódca pułku wraz z grupą rozpoznawczą dokonał rekonesansu terenu i zadecydował, by dwa działa artylerii pułkowej ustawić do ognia na wprost. Żołnierze rozłożyli się na odpoczynek, na noc wystawiono warty polowe i na skraju Golina. Dowództwo pułku ulokowało się w „Bruch” (chodzi o jedno z dwóch gospodarstw leżących w okolicy tak zwanego Schloppsches Bruch, obok drogi Człopa-Golin), 2 kilometry na wschód od sił głównych pułku.

Wraz z 311. DS dotarły również jednostki 595. samodzielnego batalionu saperskiego (pozostawał przy stanowisku dowodzenia dywizji, więc zapewne ulokowano go w Człopie) oraz 855. pułk artyleryjski 311. DS (na stanie posiadał 19 armat 76 mm i 2 haubice 122 mm; oddziały zabezpieczenia były wciąż w drodze).

W rejonie Przesiek miała pozostawać 11. Samodzielna Brygada Czołgów Ciężkich. Sztab 89. Korpusu Strzeleckiego nadal stacjonował w Załomie, a sztab 23. DS w Miradzu (dziennik 89. KS: Brzeźniaku).

8 lutego 1945 r. (czwartek)

Na odcinku obrony zajmowanym przez 225. pułk 23. DS (okolice Brzeźniaka i Golina) Niemcy nie przejawiali aktywności. O godzinie 5.00 (3.00) przybyli przedstawiciele jednostki mającej przejąć te pozycje. W trzy godziny później, o 8.00 (6.00) pułk zdał obronę 447. pułkowi (ze składu 397. DS; ciekawe, że już dzień wcześniej 447. pułk miał działać bardziej na zachód, w okolicy jezior Dominikowskiego i Krzywe Dębsko – najpewniej w dzienniku bojowym 225. pułku podano błędne oznaczenie następcy i chodziło o 1071. pułk – zobacz niżej) i o 9.30 (7.30) wyruszył marszrutą na północ od koty 86,4. O godzinie 21.00 (19.00) ześrodkował się w lesie na północny zachód od Nowej Korytnicy.

W nocy z 7 na 8 lutego 1. batalion 1071. pułku 311. DS przejął obronę od 225. pułku 23. DS – 2. kompania stanęła w Brzeźniaku, sztab batalionu ulokowano w folwarku Chwarstnica i w pobliżu koty 110,1, a 2. kompania osiodłała szosę Człopa – Tuczno 2,5 kilometra na południowy zachód od Tuczna, sięgając brzegów jeziora Pniewo. Po zajęciu pozycji, żołnierze batalionu podjęli próbę zdobycia Martwi (miały bronić jej siły jednego plutonu przy wsparciu 2 karabinów maszynowych, artylerii i moździerzy). Po nocnych walkach Rosjanie odnieśli sukces i o godzinie 4.00 (2.00) – już 9 lutego – zajęli tę miejscowość.

Pozostałe dwa pułki 311. DS pozostawały w dotychczasowym rejonie: 1067. – kota 123,6 i Golin; 1069. – osobny dom na południe od Golina, Załom, Dzwonowo, a jego jeden batalion wspierał w Człopie punkt obrony przeciwpancernej dla ochrony węzła drogowego. Artyleria dywizyjna zajęła wyznaczone stanowiska bojowe – poszczególne baterie 855. pułku artyleryjskiego stanęły przede wszystkim w miejscowościach, w których ulokowały się pułki strzeleckie oraz na ważniejszych skrzyżowaniach (1. dywizjon w rejonie Krąpieli, 2. dywizjon w Golinie, 3. dywizjon w Załomie). Baterie nie prowadziły ognia, strat własnych nie było. Strat tego dnia nie zgłosiła też piechota. Oddziały dywizji doprowadzały się do porządku, przeprowadzano zajęcia z musztry. W porze nocnej odpoczynek pododdziałów, ochronę zapewniały straże i „czaty”. Nie zaobserwowano niemieckiego lotnictwa – co do końca nie było prawdą, ponieważ jeden samolot z czarnym krzyżem na skrzydłach pojawił się nad głowami żołnierzy z 1067. pułku, a nawet wylądował na pobliskim polu…

Wedle dziennika bojowego 1067. pułku o godzinie 16.00 (14.00) w rejonie rozmieszczenia pułku przyziemił (wylądował) niemiecki samolot „Henschel-111”, a w nim było dziesięciu ludzi – Rosjan – w odzieży jeńców wojennych (pierwotne słowo określające odzież jako „cywilną” skreślono), których skierowano „po linii kontrwywiadowczej” do sztabu dywizji (czyli do Człopy). Dzień później w dzienniku bojowym 311. DS zapisano, iż 8 lutego o godzinie 16.00 (14.00) w rejonie rozlokowania 1067. pułku lądował niemiecki samolot „Heinkel-111”. Załogę stanowiło dziesięciu ludzi, rosyjskich lotników, którzy – wedle ich słów – uciekli z obozu jenieckiego. Okazuje się, że pod Golinem wylądował niemiecki średni bombowiec Heinkel He 111, uprowadzony z pomocniczego lotniska poligonu Peenemünde-West przez grupę dziesięciu jeńców rosyjskich, na czele których stał pilot myśliwski Michaił Diewiatajew (więcej o jego wyczynie w Wikipedii i w tym wpisie).

Sztab 89. Korpusu Strzeleckiego nadal stacjonował w Załomie, sztab 23. DS w Miradzu, sztab 311. DS w Człopie, podobnie jak sztab 855. pułku artyleryjskiego.

9 lutego 1945 r. (piątek)

Na mocy rozkazu sztabu 1. Frontu Białoruskiego 61. Armia miała skierować część sił na Mirosławiec, Kalisz Pomorski i, współdziałając z 47. Armią, 1. Armią Wojska Polskiego oraz 7. Gwardyjskim Korpusem Kawaleryjskim, zniszczyć siły niemieckie w Wałczu i wyjść na rubież: Mirosławiec – Kalisz Pomorski – Prostynia – Głębokie, po czym przejść do obrony. Nie dotyczyło to 311. DS, która nadal pozostawała w odwodzie dowódcy 61. Armii.

Jak wspomniano wyżej, w ciągu nocy 1. batalion 1071. pułku zdobył Martwię i zajął obronę w tej miejscowości. Również w nocy zwiadowcy 1071. pułku dokonali rozpoznania w kierunku Martwicy (nieistniejący dziś przysiółek nieopodal wschodniego brzegu jeziora Martwia) – w ciągu dnia, o godzinie 16.00 (14.00), żołnierze 1. batalionu zajęli i tę osadę. Pozostałe pułki 311. dywizji pozostawały w dotychczasowych rejonach i odtwarzały swoją gotowość bojową – na przykład w 1067. pułku o godzinie 8.00 (6.00) rozpoczęło się szkolenie bojowe pododdziałów, a o 12.00 (10.00) szkolenie dla oficerów.

W myśl rozkazu sztabu 89. KS, 2. batalion 1069. pułku późnym popołudniem – o godzinie 19.00 (17.00), wraz z baterią dział 76 mm i baterią moździerzy 120 mm, podjął marsz (najpewniej z Jeleniego Rogu), przez Załom i Pustelnię, o godzinie 1.00 (23.00) docierając do Miradza.

W rejonie dyslokacji 311. DS tego dnia odnotowano przeloty niemieckich samolotów rozpoznawczych; wcześniej, w nocy o godzinie 1.00 (23.00), samolot niemiecki ostrzelał las między Golinem a Załomem. Straty osobowe dywizji (zapewne wynik walk o Martwię) to 2 poległych i 4 rannych.

Wedle artylerzystów z 855. pułku artylerii, niemiecki skraj obrony przed 311. DS rozciągał się na odcinku: północny brzeg jeziora Tuczno, droga gruntowa w kwadracie 9573 (na południe od równoległego do niej dzisiejszego dojazdu pożarowego numer 52) i najpewniej kota 110,2 (na północ od Miradza). Pułk pozostawał na dotychczasowych pozycjach – poza 1. dywizjonem, który zajął stanowisko na południe od Martwi i wspierał ogniem działania 1. batalionu 1071. pułku. W ciągu dnia wystrzelono 15 pocisków 76 mm i 6 pocisków 122 mm. Strat własnych brak.

Siedziba 89. KS nadal w Załomie, sztab 311. DS w Człopie, podobnie jak sztab 855. pułku artyleryjskiego.

10 lutego 1945 r. (sobota)

Ostatni dzień bytności jednostek 311. DS w okolicy Człopy. Decyzją sztabu 61. Armii od 11 lutego dywizja (bez 1069. pułku i 2. dywizjonu 855. pułku artylerii) miała przejść pod zwierzchność 80. Korpusu (dotychczas 89. KS) i przenieść się w nowy rejon.

Działania bojowe w tym dniu prowadził 2. batalion 1069. pułku. Po dokonaniu rozpoznania, wyruszył z Miradza o godzinie 6.00 (4.00), o godzinie 11.00 (9.00) dotarł do skrzyżowania dróg na zachód od Sitna, a następnie w okolice Krępy Krajeńskiej i rozpoczął walki o tamtejszą stację kolejową. Z kolei 1. batalion 1071. pułku o godzinie 3.00 (1.00) w nocy zajął wzniesienie (kotę) 119,1 (na północ od Martwi) i przeszedł do obrony.

Pozostałe oddziały dywizji pozostawały w dotychczasowych rejonach. W niektórych prowadzono szkolenia, a w niektórych (1067. pułk) zorganizowano polową łaźnię dla żołnierzy (dwie „dezokamery” [дезокамера] i bania) przy wsparciu mobilnej armijnej „dezokamery” – w tym przypadku urządzenia do zagazowywania (odwszawiania) odzieży (głównie bielizny). Również w 1067. pułku o godzinie 12.00 (10.00), po zezwoleniu dowódcy 311. DS, odbył się oficjalny pogrzeb 45-50-letniego mężczyzny, którego ciało w mundurze pułkownika znaleziono w jednej z tutejszych szop jeszcze 7 lutego (jego tożsamości do dnia pochówku nie udało się ustalić). Ogólnie trwało uszykowanie pododdziałów zgodnie z porządkiem bojowym. Straty 311. DS – zabitych: 1 (2), rannych: 1 (2).

W dzienniku bojowym 855. pułku artylerii odnotowano informację o braku zmian w położeniu innych jednostek dywizji i nieprzyjacielskich. Dywizjony 1. i 2. ze składu pułku zajmowały dotychczasowe pozycje, natomiast 3. dywizjon przeszedł pod rozkazy dowódcy artylerii 23. DS i zajął pozycje bojowe na leśnej polanie w kwadracie 0063 (na północ od Nowej Korytnicy). Trzecia bateria (nie podano numeru dywizjonu) w nocy ostrzelała 6 niemieckich autocystern usiłujących przedostać się na skraj obrony niemieckiej – jedną z nich zniszczyła.

Aktywności lotnictwa niemieckiego nie odnotowano.

Siedziba 89. KS nadal w Załomie, sztab 311. DS w Człopie, podobnie jak sztab 855. pułku artyleryjskiego.

Z podsumowania działań z okresu 1-10 lutego 1945 roku w dzienniku bojowym 61. Armii możemy dowiedzieć się jeszcze, że:
– wzmacniając swoje siły, Niemcy ściągnęli do Człopy 27. „zapasowy batalion fizylierów”;
– lotnictwo niemieckie w pierwszej dekadzie lutego przejawiało niewielką aktywność, ograniczało się do lotów rozpoznawczych, podjęło kilka prób bombardowania Rosjan;
– artyleria niemiecka w pierwszej dekadzie lutego przejawiała niewielką aktywność, jednak energicznie wspierała niemieckie przeciwnatarcia;
– przeważała pogoda pochmurna, z mgłami i mżawkami; widoczność – od 3 do 6 kilometrów, w strefie mgły od 1 do 2 kilometrów; przewaga wiatrów z południa o prędkości 2-5 metrów na sekundę; temperatura od 1 do 5 stopni Celsjusza; – drogi gruntowe miejscami z utrudnieniami dla transportów samochodowych.

11 lutego 1945 r. (niedziela)

Poza 1069. pułkiem strzeleckim i 2. dywizjonem 855. pułku artylerii, inne jednostki 311. DS tego dnia rozpoczęły przemarsz w kierunku nowych miejsc dyslokacji po trasie: Człopa, Golin, Pustelnia, Sówka, Barnimie, Brzeziny, Kołki, Korytowo, opuszczając tym samym dzisiejsze granice gminy. W ciągu dnia 1069. pułk zajął stację kolejową Krępa Krajeńska i przeszedł do obrony na odcinku Martew, kota 119,1, stacja kolejowa Krępa Krajeńska. Prowadził rozpoznanie w kierunku zachodnim wzdłuż linii kolejowej. Następnego dnia (12 lutego) powrócił do Miradzia, skąd miał udać się w miejsce koncentracji reszty jednostek dywizji (podobnie artylerzyści z 2/855. part).

23 lutego 1945 r. (piątek)

Do Człopy z Radomia (przez Gniezno, Czarnków, Wieleń) dotarła grupa rozpoznawcza sztabu 2. Łużyckiej Dywizji Artylerii (w tym czasie podporządkowana dowództwu 1. Frontu Białoruskiego). Siedzibę sztabu „rozmieściła na południowym skraju tej miejscowości. Ludności niemieckiej prawie się nie spotykało, nie licząc starców i dzieci” (tu nie do końca wiadomo, czy autorowi tych słów [Marek Klibański] chodziło o całą trasę grupy rozpoznawczej, czy o sytuację w samej Człopie).

26 lutego 1945 r. (poniedziałek)

W okolicach Człopy ześrodkowała się 2. Dywizja Artylerii (bez 8. Brygady Artylerii Ciężkiej – transportowana koleją do Krzyża), gdzie „przystąpiono do doprowadzenia do porządku dział i samochodów. Oficerowie polityczno-wychowawczy prowadzili rozmowy indywidualne i gawędy na temat Pomorza Zachodniego oraz informowali żołnierzy o przyszłych zadaniach bojowych. Oczekiwano dalszych rozkazów”. Już następnego dnia oddziały dywizji przemieściły się w rejon Barnimia (przez Przesieki, Stare Osieczno i Zatom).

5 czerwca 1945 roku (wtorek)

Do Trzebina powrócili niemieccy mieszkańcy, którzy uciekli stąd w końcu stycznia. W dwa tygodnie po wkroczeniu Rosjan do powiatu Demmin, w połowie maja, ogłoszono, że ludność cywilna ma powrócić do miejsc swojego zamieszkania. Niemiecki wójt Trzebina wraz z sąsiadami 14 maja wyruszył w drogę. Na wschód od Odry w miejscowościach była już ustanowiona polska administracja. Ulice „patrolowała polska milicja, na pół cywile, na pół żołnierze, dobrze uzbrojeni, prowadzący rozbójnicze życie i często wdający się w utarczki z Rosjanami, które nierzadko kończyły się wymianą ognia”. Ostatecznie Niemcy 5 czerwca dotarli do Trzebina. Wioska była zniszczona w osiemdziesięciu procentach; wielu mieszkańców, którzy nie uciekli w styczniu, zginęło w czasie walk i po nich.

---

Pamiętać należy, że tamten czas to nie tylko ruchy wojsk, odważne natarcia i bohaterska obrona. To również dramat ludności cywilnej zamieszkującej te tereny. Niemcy za późno rozpoczęli jej ewakuację (aczkolwiek większości mieszkańców powiatu wałeckiego udało się wydostać przed wkroczeniem Rosjan), a Rosjanie nierzadko brutalnie traktowali tych, którzy pozostali (rabunki, gwałty, morderstwa). Do tego dochodzą zniszczenia budynków i infrastruktury w czasie walk i po nich.

Okazuje się, że istnieje możliwość dokładniejszego zbadania tych strasznych dni. Nie zawsze będzie możliwe dotarcie do wszystkich dokumentów, nie wszystkie dokumenty będą wiarygodne, nie wszystkie będą wzajemnie się potwierdzać (dlatego i w tym tekście mogą zdarzyć się pomyłki w chronologii), ale na pewno warto je poznać, przecież są w zasięgu kilku kliknięć komputerowej myszki.

Jest to przeredagowana, poprawiona i uzupełniona wersja artykułu „Skrótowo o walkach o Człopę w 1945 roku”, który ukazał się 12 lutego 2021 roku na oficjalnym portalu Miasta i Gminy Człopa: czlopa.pl.

Informacje do artykułu zaczerpnięto z:

Marek Klibański, Druga Łużycka Dywizja Artylerii. Organizacja, szkolenie i działania bojowe (20 sierpnia 1944 r. – 5 października 1945 r.), Warszawa 1963

Hansgeorg Kroening, Christiane Elisabeth Mirow, Die Grenzmark und Landrat Dr. Knabe. Leben und Wirken des letzten Landrates des Kreises Deutsch Krone, Dr. Karl Knabe, in schicksalsschwerer Zeit, Bonn 1995

Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994), s. 98 i następne (w tym relacja Bernharda Seide, strony 102-103)

Helmut Lindenblatt, Pommern 1945. Eines der letzten Kapitel in der Geschichte von Untergang des Dritten Reiches, Würzburg 2008

Janusz Miniewicz, Bogusław Perzyk, Wał Pomorski, Warszawa 1997

Erich Murawski, Bój o Pomorze. Ostatnie walki obronne na wschodzie, Oświęcim 2017

Die Vertreibung der deutschen Bevölkerung aus den Gebieten östlich der Oder-Neiße, Band 1, München 1984, relacje 45-47 (pozycja dostępna również online: http://doku.zentrum-gegen-vertreibung.de/archiv/oderneisse1/inhalt.htm)

Zdigitalizowane dokumenty z zasobu ЦАМО (Centralnego Archiwum Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej), udostępnione na stronie pamyat-naroda.ru [numery stron odnoszą się do numerów wybieranych w przeglądarce dokumentów]:

28.01.1945 r.
Журнал боевых действий 2 гв. ТА за период с 11.1 по 10.3.45 года [strony 44-48, dostęp 27.02.2022 r.]
29.01.1945 r.
Описание боевых действий частей 212 сд в районе Шлоппе [dostęp 27.02.2022 r.]
Схема боя частей 212 сд в районе г. Шлоппе [dostęp 27.02.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за январь 1945 г. [strona 47, dostęp 27.02.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 12 гв. сд за январь и февраль 1945 года [strony 3 i 11, dostęp 27.02.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strona 123, dostęp 27.02.2022 r.]
30.01.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 23 по 31.1.45 г. [dostęp 10.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за январь 1945 г. [strona 49, dostęp 10.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 9 гв. ск за январь месяц 1945 года [strony 8-9, dostęp 10.04.2022 r.]
Оперативная сводка штаба артиллерии 9 гв. ск [dostęp 10.04.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 12 гв. сд за январь и февраль 1945 года [strony 3 i 11-12, dostęp 10.04.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strona 123, dostęp 10.04.2022 r.]
Итоговое боевое донесение штаба 415 сд [dostęp 10.04.2022 r.]
Оперативная сводка штаба 415 сд [dostęp 10.04.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий Артиллерии 415 сд, [strony 7-8, dostęp 10.04.2022 r.]
Схема расположения 1323 сп на 2.30 [dostęp 10.04.2022 r.]
Схема боя частей 212 сд в районе г. Шлоппе [dostęp 10.04.2022 r.]
31.01.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 23 по 31.1.45 г. [dostęp 10.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за январь 1945 г. [strony 50-51, dostęp 19.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strona 2, dostęp 19.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 9 гв. ск за январь месяц 1945 года [strona 9, dostęp 19.04.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 12 гв. сд за январь и февраль 1945 года [strona 12, dostęp 19.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за январь 1945 г. [strona 18, dostęp 19.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 2, dostęp 19.04.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strona 124, dostęp 19.04.2022 r.]
Оперативная сводка штаба 415 сд [dostęp 19.04.2022 r.]
01.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 20.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 3-5, dostęp 20.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 9 гв. ск за февраль 1945 г. [strony 1-2, dostęp 20.04.2022 r.]
Боевое донесение штаба 9 гв. Ск [strona 1, dostęp 20.04.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 12 гв. сд за январь и февраль 1945 года [strona 12, dostęp 20.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 2, dostęp 20.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strona 57, dostęp 08.05.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strona 124, dostęp 20.04.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 415 сд [strona 1, dostęp 20.04.2022 r.]
Оперативная сводка штаба 415 сд [dostęp 20.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strony 77-78, dostęp 24.04.2022 r.]
Журнал боевых действий 2 гв. ТА за период с 11.1 по 10.3.45 года [strona 54, dostęp 20.04.2022 r.]
К отчетной карте № 10, 11, 12 [dostęp 20.04.2022 r.]
02.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 5-8, dostęp 11.05.2022 r.]
Боевое донесение штаба 9 гв. Ск i Боевое донесение штаба 9 гв. ск [dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 3, dostęp 29.03.2023 r.]
Выписка из журнала боевых действий 12 гв. сд за январь и февраль 1945 года [strony 12-13, dostęp 11.05.2022 r.]
Для поддержки действий частей 23 сд по овладению г. Шлоппе 3.02.45 года… [dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 3, dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strona 78, dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strony 57-58, dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strony 124-125, dostęp 11.05.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 415 сд [strona 1, dostęp 11.05.2022 r.]
Оперативная сводка штаба 9 гв. Ск [strona 1, dostęp 11.05.2022 r.]
Схема боевых порядков 1326 сп на 17.00 [dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 2 гв. ТА за период с 11.1 по 10.3.45 года [strona 56, dostęp 11.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 1811 сап [strony 91-92, 94, dostęp 11.05.2022 r.]
03.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 2 гв. ТА за период с 11.1 по 10.3.45 года [strony 56, 60, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 7-10, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strony 4-5, dostęp 29.03.2023 r.]
Оперативная сводка штаба 9 гв. ск [strona 2, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 3, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strona 58, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал записи боевых действий 415 сд [strona 125, dostęp 25.05.2022 r.]
Выписка из журнала боевых действий 415 сд [strona 1, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strony 78-79, dostęp 25.05.2022 r.]
Журнал боевых действий 1811 сап [strony 92-93, dostęp 25.05.2022 r.]
04.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 11-12, dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 2 гв. ТА за период с 11.1 по 10.3.45 года [strony 61, 63-64, dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 5, dostęp 29.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strony 3-4, dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strona 58, dostęp 07.06.2022 r.]
Отчет о боевой деятельности артиллерии 415 сд [strona 1, dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strony 78-79, dostęp 07.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 1811 сап [strona 93, dostęp 07.06.2022 r.]
05.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 11.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strona 13, dostęp 11.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 6, dostęp 29.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 4, dostęp 11.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strony 58-59, dostęp 11.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strona 79, dostęp 11.06.2022 r.]
Журнал боевых действий 1811 сап [strony 93-94, dostęp 11.06.2022 r.]
06.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г., [strona 15, dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 7, dostęp 29.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 23 сд за февраль 1945 г. [strona 4, dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 397 сд [strona 60, dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strony 78-79, dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strona 84, dostęp 19.08.2022 r.]
Журнал боевых действий 1811 сап [strony 94-95, dostęp 19.08.2022 r.]
07.02.1945 r.
Отчетная карта обстановки частей 61 А с 1.2 по 7.2.45 г. [dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 17-18, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strony 7-8, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 311 сд [strony 118-119, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strona 79, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strona 84, dostęp 18.03.2023 r.]
Боевые действия 595 осапб 311 сд [strona 7, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 855 ап 311 сд [strona 87, dostęp 18.03.2023 r.]
08.02.1945 r.
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strona 20, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 9, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strony 84-85, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 311 сд [strony 119, 120 i 124, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 855 ап 311 сд [strona 87, dostęp 18.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 225 сп [strona 80, dostęp 18.03.2023 r.]
09.02.1945 r.
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 21-22; dostęp 24.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strona 85; dostęp 24.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 311 сд [strony 119, 122 i 124; dostęp 24.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 855 ап 311 сд [strona 87; dostęp 24.03.2023 r.]
10.02.1945 r.
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strony 23-26; dostęp 25.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strona 13, dostęp 25.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 311 сд [strona 124; dostęp 25.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 855 ап 311 сд [strona 88; dostęp 25.03.2023 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strona 86; dostęp 25.03.2023 r.]
Доношу, что в районе сосредоточения 1067 сп обнаружен труп [dostęp 26.03.2023 r.]
11.02.1945 r.
Журнал боевых действий 61 А за февраль 1945 г. [strona 28, 30; dostęp 05.04.2023 r.]
Журнал боевых действий 89 ск [strony 14-15, dostęp 05.04.2023 r.]
Журнал боевых действий 311 сд [strona 125; dostęp 05.04.2023 r.]
Журнал боевых действий 855 ап 311 сд [strona 88; dostęp 05.04.2023 r.]
Журнал боевых действий 1067 сп 311 сд [strona 86; dostęp 05.04.2023 r.]

---

Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację

Przejdź na profil strony na Facebooku

---