Na początek należy wspomnieć, że analizy tego planu kilkanaście lat temu podjął się Jarosław Ciechanowicz w swoim artykule Niemiecki plan Człopy autorstwa Bernharda Seide z 1956 roku zamieszczonym w książce (napisanej wraz z Przemysławem Bartosikiem) Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011, strony 39-52. Oprócz planu, odwołał się w nim również do spisu mieszkańców (niewykluczone że również autorstwa B. Seidego) opublikowanego w pracy Maxa Kroeniga i Hansageorga Kroeninga, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, (brak miejsca wydania, ale zapewne Bonn) 1984 (1994). Ten spis został zapewne zaczerpnięty z książki Deutsch Krone. Stadt und Kreis, wydanej pod redakcją Karla Ruprechta w Bad Essen w 1981 roku (strony 240-241) i poddany poprawkom.
Informacje o powstaniu planu opublikowano w numerze 4/1958 (strona 11) miesięcznika „Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief” – B. Seide miał go ofiarować ostatniemu niemieckiemu burmistrzowi Człopy, Robertowi Bierig. Plan powstał w oparciu o wspomnienia autora i innych osób, zdjęcia lotnicze (w tym prezentowanej poniżej fotografii z 16 lutego 1945 roku), egzemplarza księgi handlowej Człopy i rozporządzeń miejskich.
Plan najpewniej mierzył 118 centymetrów szerokości i 57 centymetrów wysokości (czyli mniej więcej tyle, ile format A0) – takie wymiary miały kopie rozprowadzane przez Wernera Seide, syna Bernharda, na spotkaniu byłych mieszkańców Człopy w maju 1980 roku w Bad Essen (DKuSHB, 7/1980, strona 15). Podczas jego tworzenia autor nie zachował skali, ani dokładniejszego przebiegu ulic. Ale jego dokładność pozwalała na wykorzystywanie go w postępowaniach prowadzonych przez niemieckie urzędy do spraw wypędzonych. Po skończeniu planu, B. Seide miał zająć się stworzeniem rejestru niemieckich mieszkańców miasta.
Wedle adnotacji poczynionych na planie, prace nad nim zostały zakończone 26 stycznia 1956 roku, a uzupełniany był w lutym-marcu 1959 roku i w marcu 1960 roku. Został sporządzony odręcznie, odręczne są też wszelkie napisy (co sprawiało trudności z ich odczytem, kiedy plan był reprodukowany w pomniejszeniu). Orientacja planu to wschód-zachód – zapewne był to celowy zabieg, umożliwiający łatwiejsze rozrysowanie miasta, które wszak rozciąga się na osi północ-południe.
Po raz pierwszy spotkałem się z tym planem w numerze 4/1985 DKuSHB (strony 10-11). Jak się później okazało, była to wersja pomniejszona i dopasowana do formatu czasopisma, czarno-biała, wzbogacona o spisy ulic i ważniejszych obiektów (a które zostały dodatkowo oznaczone na planie), nie obejmował „Glinianek”, a posesje nie były numerowane. Ta sama kopia została zamieszczona w wymienionej powyżej pracy Kroeningów (strony 127-128) i w artykule J. Ciechanowicza. Jeszcze bardziej okrojona wersja (bez „Glinianek i okolic dzisiejszego tartaku) została opublikowana w książce F. R. Barrana Pommern. Städte-Atlas. Karten und Pläne aller pommerschen Kreise und Städte – Von Altdamm bis Zanow, wydanie II, Würzburg 2005 (strony 106-107).
Jednak w posiadaniu mieszkańców Człopy znajdują się czarno-białe kserokopie kopii planu Bernharda Seide – w postaci jednego arkusza czy podzielonego na kilka części. Ta wersja planu obejmuje „Glinianki”, część miasta „za torami” jest na swoim miejscu, a nie w ramce z boku, nie ma spisów ulic i obiektów, posesje są numerowane, czasami nazwiska ich właścicieli są inne, niż w planie z DKuSHB. Co w nim drażniące, to to, że na oryginalnej kopii planu budynki mieszkalne zostały pokolorowane, a właśnie tam nanoszono numery posesji. Na kserokopii czasami trudno je przez to odczytać. Zresztą zobaczcie sami – link do skanu tej wersji planu znajdziecie poniżej.
Jeżeli już o kolorach na planie mowa, to bodajże na konferencji odbywającej się w październiku 2014 roku w Polsko-Niemieckim Centrum Kultury i Sportu w Człopie, jeden z prelegentów z Niemiec prezentował cyfrową i kolorową wersję planu Człopy. Nie udało mi się do niej dotrzeć, ale poniżej umieściłem link do swojej wersji.
W książce Kroeningów plan Bernharda Seide umieszczono w pobliżu wykazu niemieckich mieszkańców Człopy (strony 134-140, 148-150, 153-154) z podziałem na: wolne zawody, właścicieli posesji, kategorie prowadzonej działalności gospodarczej i uprawiających grunty rolne w obrębie należącym do miasta. Być może jest to ten rejestr, który miał przygotować B. Seide. Same spisy nie są kompletne w stu procentach: nie zawsze podano imię danej osoby, nie zawsze podano adres danej osoby. Dlatego niewykluczone, że takich Piastowskich w Schloppe (Człopie) nie było aż pięciu, a tylko trzech. Po szczegóły odsyłam do podlinkowanych poniżej spisów, które zostały zestawione z samym planem, na podstawie którego uzupełniono numery posesji. Tutaj przedstawię tylko wolne zawody i przedsiębiorców.
Zanim jednak to nastąpi, pozwólcie, że zamieszczę ściągę z nazw ulic:
Bahnhofstrasse – Wincentego Witosa
Berliner Vorstadt – Młyńska (od ul. Moniuszki do skrzyżowania z ul. Południową)
Birkenalee – Polna
Fernsicht – Warszawska
Fritz-Reuter-Strasse – Jana III Sobieskiego
Grüner Weg – Ignacego Paderewskiego
Hermann-Löns-Strasse – Południowa
Hochstrasse – Władysława Reymonta
Karlstrasse – Adama Mickiewicza
Königsberger Strasse – Bydgoska
Kröningstrasse – Tadeusza Kościuszki
Markt – [rynek przy ul. Moniuszki]
Marktstrasse – Rynkowa
Mittelstrasse – Targowa
Mühlenweg – Młyńska
Richtstrasse – Krótka
Ritterberg – Podgórna
Schützenstrasse – Strzelecka
Seestrasse – Rybacka
Stargardter Strasse – Wiejska
Sudeten Freiheit – Gospodarska
Trebbiner Strasse – Kolejowa
Waldweg – Piaskowa
Wilhelmstrasse – Mikołaja Kopernika
Woldenberger Strasse – Zwycięstwa Wojska Polskiego
A teraz już spisy (w nawiasach kwadratowych umieściłem oryginalne brzmienie „branży”, na wypadek niewłaściwego jej przetłumaczenia):
Max Kroenig i Hansageorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994)
(strona 134)
Przedstawiciele wolnych zawodów w Człopie, do 1945 roku
- radca prawny [Rechtsanwalt] – dr Kutz, Friedrichstrasse 41
- agent procesowy [Prozeßagent; pełnomocnik w postępowaniu przed sądem, ale nie adwokat] – Krüger, M.
Lekarze:
- Dirksen
- Kubisch, F.
- [Spikov – według J. Ciechanowicza i w Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Wilm, Bahnhofstrasse 1
Weterynarze:
- Schmitz
- Trautmann
Aptekarz:
- Kubisch, Bruno, Friedrichstrasse 26
Dentyści:
- Müller (panna), Sudeten Freiheit 1
- Quast, W., Friedrichstrasse 9
Położne [Hebammen]:
- Krüger (pani)
- Winkler (pani), Birkenallee 1
(strony 148-150, 153)
Młyny:
- Młyn miejski – rodzina Witt (Paul Witt), Mühlenweg (w miejscu gdzie Cieszynka wypływa z Jeziora Młyńskiego)
- Młyn nad „Mühlenfliss“ – rodzina Giese (A. Giese), Friedrichstrasse 16-17
- [Friedrichsmühl – w Deutsch Krone. Stadt und Kreis; to dzisiejsze Zalesie]
Przedsiębiorstwa branży drzewnej:
- Tartak „Schutzwaldmühle” [Sägewerk Schutzwaldmühle] – Kurt Fröhlich, Trebbiner Strasse 8-10
- Filia fabryki mebli i tartaku Franz Linke Berlin [Möbelfabrik und Sägewerk Franz Linke Berlin, Zweigniderlassung], Trebbiner Strasse 11
- Tartak i strugarnia Fritz Lenz [Säge- und Hobelwerk Fritz Lenz], Woldenberger Strasse 16
- Wytwórnia artykułów drewnianych braci Jacobs [Holzwarenfabrik Gebrüder Jacobs], Bahnhofstrasse 14
Stolarze [Tischler]:
- Beyer [Beier], Ernst, Friedrichstrasse 40
- Hannemann, A.
- Hannemann, F.
- Ring
- Werth, K.
Kołodzieje [Stellmacher]:
- Just
- Schauer, Fritz, Fritz-Reuter-Strasse 6
- Schulz
Bednarz [Böttcher]:
- Vigohl, Friedrichstrasse 37
Wytwórnia dachówek i pokrycia dachowe [Dachsteinfabrik und Dacheindeckung]:
- Manns, Friedrichstrasse 3 [pokrycia dachowe – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Predel, Friedrichstrasse 39 [pokrycia dachowe – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- [Prewier – wytwórnia dachówek; w i według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Schönknecht, Karl, Trebbiner Strasse 12-13 [obie działalności – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Schönknecht, R., Berliner Vorstadt 12 [obie działalności – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
Przedsiębiorstwa (sklepy) budowlane [Baugeschäfte]:
- Krühne, Berliner Vorstadt 20
- Loechel, Trebbiner Strasse 7
- Matthias, Hugo, Woldenberger Strasse 18
Kowale, maszyny rolnicze, ślusarze [Schmiede, Landmaschinen, Schlosserei]:
- Krüger, M.
- Neumann, Theobald, Bahnhofstrasse 9
- Schöps, Königsberger Strasse 31
- Vandrey, Fritz, Königsberger Strasse 16
Instalacje i pompy [Installation und Pumpen; najpewniej elektryczne]:
- Dumke, Markt[strasse] 1
- Seide, Bernhard, Friedrichstrasse 32
Zduni [Ofensetzer]:
- Klegin, Wilhelm, Bahnhofstrasse 8
- Schmidt, Fernsicht 5
- Tarun, Bahnhofstrasse 12
Artykuły żelazne, węgiel, materiały budowlane [Eisen, Kohlen, Baustoffe]:
- [Mayer, W. – w Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Neumann, Hermann (właściciel [Inhaber] Walter Neumann), Friedrichstrasse 13
Artykuły gospodarstwa domowego i urządzenia kuchenne [Haushaltwaren und Küchengeräte]:
- Marten & Meyer (właściciel [Inhaber] Hugo Meyer), Friedrichstrasse 7
Pojazdy mechaniczne, szkoła jazdy, taksówka [Kraftfahrzeuge, Fahrschule, Taxi]:
- Neumann, Willibald, Friedrichstrasse 12 [tylko nauka jazdy i taksówka – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Utke, Walter, Friedrichstrasse 19 [tylko pojazdy mechaniczne – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
Wydawnictwo, drukarnia, artykuły biurowe i piśmienne [Tageblatt- Druckerei, Büro- und Schreibwaren]:
- Kroening, Bahnhofstrasse 5 (do 1937 roku)
- Schulz, B[erta], Friedrichstrasse 21 (do 1925 roku) [artykuły biurowe i piśmienne – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Menard, Bahnhofstrasse [artykuły biurowe i piśmienne – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
Mydła, oleje, tłuszcze [Seifen, Oele, Fette]:
- Piastowski
Konfekcja, wyrób i sprzedaż artykułów odzieżowych [Konfektion, Manufaktur- und Modewaren]:
- Böthin, Friedrichstrasse 31
- Gotthilf [w Deutsch Krone. Stadt und Kreis brak takiego nazwiska, jest podobne: „Letthilf”]
- Lehmann
- [Leszin – w Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Steffen, Hans, Markt 4
- Stiller, Markt 8
Krawiectwo damskie i męskie [Damen- und Herrenschneider]:
- Brandt, M. (urodzona Wenzel) [krawiectwo damskie – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Doege, E. [krawiectwo damskie – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Engelbrecht, J. [krawiectwo damskie – według Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Kroll, Markt
- Krüger
- Wendland, Woldenberger Strasse 14
- Wenke [według J. Ciechanowicza i w Deutsch Krone. Stadt und Kreis nie branża krawiecka, a pralnia / pracz(ka)]
- Wenzel, W., Königsberger Strasse 30
Malarze / malarze pokojowi [Maler und Anstreicher]:
- Behnke, Karl, Friedrichstrasse 6
- Behnke, Otto, Bahnhofstrasse 16
- Fenske
- Jänsch [Jaensch], E.
- Meyer, E.
- Wedell, E., Ritterberg 1
Szewcy [Schumacher]:
- Klingbeil, Woldenberger Strasse 17
- Michaelis, Stargardter Strasse 9
- Otto, Berliner Vorstadt 8
- Quast
- Schäler, Berliner Vorstadt 19
- Ventz
- Weber, A[rtur], Wilhelmstrasse 11
Zegarmistrzowie [Uhrmacher]:
- Böttcher, Marktstrasse 2
- Engelbrecht, Eugen, Friedrichstrasse 8 [w Deutsch Krone. Stadt und Kreis obok wymieniony jest też „E. Engelbrecht” – być może to pomyłka]
- Grams, E., Friedrichstrasse 36
[według J. Ciechanowicza: Fotograf
- Behnke]
Fryzjerzy [Frisöre]:
- Bandit, Gartenstrasse [1]
- Michalski, O.
- Schumann, Paul, Friedrichstrasse 27
Artykuły spożywcze [Lebensmittel]:
- Becker, Rudolf, Karlstrasse 20
- Bleske, Leo, artykuły gospodarstwa domowego, Markt [12] / Friedrichstrasse (z wydzieloną częścią konsumpcyjną [mit Gaststube]) [według J. Ciechanowicza sklep przejął Gregor Friske]
- Bölter, Hugo, Bahnhofstrasse 7
- Hauß, Max, Königsberger Strasse 24
- Jorzig, Königsberger Strasse 27 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Krüger [przedstawicielstwo hamburskiej firmy Thams & Garfs, importera kawy]
- Marten, Traugott, Markt 1-2 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Meyer, Hugo i Walter, Woldenberger Strasse 20 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Sydow, W., Friedrichstrasse 20 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
Lokale gastronomiczne [Gaststätten]:
- na dworcu kolejowym [Bahnhofsgaststätte], Trebbiner Strasse
- w Domu Strzeleckim [Schützenhausgaststätte], Schützenstrasse
- Meyer [Meier], Friedrich, Markt [10]
- Hotel Hans Krüger, Friedrichstrasse 25
- Giese, E., młyn nad Mühlenfliss (z wydzieloną częścią konsumpcyjną), Friedrichstrasse [16 lub 17]
Ogrodnictwo, kwiaty i warzywa [Gärtnerei, Blumen und Gemüse]:
- Meyer, F.
- Mielke, Grüner Weg
- Scheinert, Wilhelm, Karlstrasse 18
Piekarnie / sklepy z pieczywem [Bäckereien]:
- Bettig, Bahnhofstrasse 18
- Feistner, Friedrichstrasse 1 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Jacobi, Markt 5
- Kieslich, Richtstrasse 7 (z salą kawiarnianą)
- Krüger
- Lübcke, W., Friedrichstrasse 18 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Radicke, August, Königsberger Strasse [3] (wspólnie z Wilhelmstrasse 20)
- Werth, Friedrichstrasse
Sklepy mięsne / rzeźnicy [Fleischereien]:
- Figge
- Hartwig
- König
- Lüd[t]ke, Friedrichstrasse 4
- Nickel
- Reichwald
- Stelter, Karl, Friedrichstrasse 33-35 (z wydzieloną częścią konsumpcyjną)
- Wernicke, Königsberger Strasse 1
Ryby [Fische]:
- Hennemann
- Ulrich
- Ziemens
Fabryka konserw [Konservenfabrik]:
- Geimeke & Co., Bahnhofstrasse 10 [według J. Ciechanowicza „Konservenfabrik Grenzmark”]
- Hamburger Kaffeelager (właściciel [Inhaber] Hugo Gottschalk) [według J. Ciechanowicza handel kawą z Hamburga]
Handel bydłem [Viehhandel]:
- Bast, Franz
- Hildebrand, Emil
- [Lousz – według J. Ciechanowicza i w Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- [Rosenzvozov – według J. Ciechanowicza i w Deutsch Krone. Stadt und Kreis]
- Strunk, Fritz
Zakłady mleczarskie [Milchwirtschaft]:
- Bläsing, Bahnhofstrasse 5 (serownia)
- Spółdzielnia mleczarska [Molkereigenossenschaft], Bahnhofstrasse 11
Gospodarstwa rolne [Landwirtschaftliche Betriebe; zaopatrzenie]:
- Buchholz, Paul, Trebbiner Strasse 14 (zboże)
- Hartwig (ziemniaki)
- Krenz, Emil
- Kropp, Oskar, Friedrichstrasse 29 (zboże)
- Lottis (ziemniaki)
- Priewer, Grüner Weg 4 (ziemniaki)
- Spółdzielnia rolna skup i sprzedaż [Landwirtschaftliche Ein- und Verkaufs Genossenschaft], Trebbiner Strasse / Banhofstrasse
Spichrz spółki państwowej Reichsgetreidestelle zajmującej się skupem i przechowalnictwem zbóż [Reichgetreidespeicher], Trebbiner Strasse
Zapraszam do samodzielnego zapoznawania się z tym planem, posiłkując się przy tym spisami mieszkańców. Odkryjecie miasto, którego już nie ma i trudno uwierzyć, że mogło tak wyglądać. Podczas tej „wędrówki” nieraz pokręcicie z niedowierzaniem głową, gdy w miejscu dzisiejszego trawnika zlokalizujecie miejski przytułek, kiedy przychodnia zdrowia okaże się byłym ratuszem, a drogi wyjazdowe ze „starego miasta” były gęsto zabudowane stodołami należącymi do mieszkańców Człopy.
Załączniki:
Skan kserokopii planu Bernharda Seide (tej bez list ulic i obiektów), w formacie .png, wielkość 13,65 megabajtów
Cyfrowa wersja planu Bernharda Seide na podstawie planu z DKuSHB, zaktualizowana w oparciu o poniższe spisy i wersję planu z pozycji pierwszej, w formacie .png, wielkość 13,43 megabajtów
Spis niemieckich mieszkańców (obiektów) Człopy uporządkowany wedle niemieckich nazw ulic, w formacie pdf, wielkość 367 kilobajtów
Spis niemieckich mieszkańców Człopy uporządkowany wedle nazwisk (nazw obiektów), w formacie pdf, wielkość 376 kilobajtów
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
Przemysław Bartosik, Jarosław Ciechanowicz, Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej, Człopa 2011
Max Kroenig i Hansgeorg Kroening, Die Stadt Schloppe, ihre näherer Umgebung und deren Bewohner, b.m.w. 1984 (1994)
Deutsch Krone. Stadt und Kreis, opracował Karl Ruprecht, Bad Essen 1981
„Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief”, numery 4/1958, 3/1965, 7/1980 i 4/1985
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku