Zdecydowana większość przedstawionych tutaj informacji pochodzi z trzytomowej pracy Gerharda Salingera o gminach żydowskich z terenu Prus Zachodnich, w której zebrał wzmianki z różnych publikacji, porządkując je chronologicznie.
W przywileju Adama Sędziwoja Czarnkowskiego dla Człopy z 1614 roku zawarto również regulacje tyczące się mieszkańców żydowskiego pochodzenia. Żydzi mogli zamieszkać w mieście tylko za zgodą władz miejskich i mieszczan (czyli tych, którzy legitymowali się prawem miejskim). Żaden nie mógł parać się browarnictwem, gorzelnictwem, słodownictwem, piekarstwem ani jakimkolwiek zawodem, który wykonywali miejscowi; ci zajmujący się handlem nie mogli konkurować z miejscowymi kupcami. Mimo to Żydzi na przestrzeni XVII wieku osiedlali się w Człopie; w okresie od 1679 do 1755 roku wykazywani byli jako uczestnicy targów w Lipsku. Zaczęli również przemyśliwać o posiadaniu własnej synagogi, która ostatecznie została wzniesiona w 1770 roku.
W dwa lata później, w wyniku pierwszego rozbioru Polski, Człopa trafiła w granice Królestwa Prus. Tajny radca Samuel Wilhelm Spalding (objeżdżający we wrześniu 1772 roku tereny na północ od Noteci, a leżące między Drawą i Gwdą) odnotował, że Żydzi dotąd nie podlegali jurysdykcji sądu miejskiego, a ich sprawy rozpatrywał zarządca działający w imieniu właściciela miasta, księcia Sułkowskiego. W mieście było 13 dymów (domów) żydowskich i 265 Żydów (117 mężczyzn i kobiet oraz 148 dzieci; w tym miejscu uwaga – G. Salinger podaje liczbę 365 za Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte, ale tak zwany raport Spaldinga mówi o 265; porównaj dalej liczbę żydowskich mieszkańców w 1774 roku). Płacili oni dwa razy do roku polskiej Koronie po 12 reichstalarów 3 grosze i 6 fenigów pogłównego, natomiast właścicielowi miasta rocznie 166 reichstalarów i 16 groszy tak zwanego „Schutzgeld” (można to tłumaczyć jako „haracz”, a tak naprawdę był to również podatek pogłówny).
Dla roku 1774 istnieją dwie rozbieżne relacje – jedna wymienia 13 domostw żydowskich, które zamieszkiwało 191 mieszkańców, a druga mówi o 65 rodzinach i 256 duszach. Z tej drugiej relacji pochodzi też wykaz nazwisk rodzin żydowskich, ze wskazaniem ich majątku, liczby członków rodziny i zawodu (zachowano oryginalną kolejność nazwisk z pracy Gerharda Salingera):
| Imię i nazwisko | Majątek | Liczba członków rodziny | Nieruchomość | Zawód |
| Moses Arnd | 100 | 5 | najemca/lokator | handlarz papierem |
| Itzig Hirsch | 100 | 3 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Abram Koppel | 90 | 5 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Hirsch Jochem | 800 | 3 | 1 dom | – |
| Levin Samuel | 500 | 8 | 1 dom | – |
| Jos[eph] Moses | 80 | 6 | 1 dom | drobny kupiec |
| Levin Jochen | 400 | 5 | 1 dom | handlarz suknem i wełną |
| Abram Jochen | 240 | 6 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Jac[ob] Samuel | 50 | 5 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Abram Wulff | około 25 | 5 | najemca/lokator | rzeźnik |
| Sam[uel] Lachmann | nic nie ma | 5 | najemca/lokator | handlarz koni |
| Schmul Joseph | nic nie ma | 4 | najemca/lokator | zwijacz tytoniu |
| Samuel Jacob | około 120 | 3 | 1 dom | domokrążca |
| Moses Meyer | nic nie ma | 8 | najemca/lokator | domokrążca |
| Samuel Jacob | około 250 | 4 | 1 dom | kantor |
| Jac[ob] Moses | nic nie ma | 6 | najemca/lokator | domokrążca |
| Isaac David | nic nie ma | 3 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Simon Jochen | około 400 | 4 | dom | domokrążca |
| Israel Arnd | nic nie ma | 5 | najemca/lokator | introligator |
| Salomon Moses | nic nie ma | 4 | najemca/lokator | wyniszczony [„abgelebter”] mężczyzna |
| wdowa Mannin | nic nie ma | 2 | najemca/lokator | rzeźnik |
| Abraham Wulff | nic nie ma | 6 | najemca/lokator | handlarz przyprawami |
| Jochen Bendix | nic nie ma | 3 | najemca/lokator | handlarz koronkami |
| Ekana Hirsch | nic nie ma | 5 | najemca/lokator | introligator |
| Abram Michel | nic nie ma | 7 | najemca/lokator | – |
| Abram Arndt | około 150 | 8 | 1 dom | zwijacz tytoniu |
| Jos[eph] Arnd | 20 | 2 | najemca/lokator | drobny kupiec |
| Wulff Abram | nic nie ma | 2 | najemca/lokator | rzeźnik |
| Jac[ob] Isaac | 50 | 4 | dom | domokrążca |
| Seelig Jeremias | 150 | 5 | 1 dom | handlarz koni |
| Wulff Jacob | 50 | 5 | 1 dom | domokrążca |
| Cheim David | nic nie ma | 5 | najemca/lokator | handlarz koni |
| Salomon Wulff | nic nie ma | 4 | najemca/lokator | domokrążca |
| Dan[iel] Michel | 200 | 2 | najemca/lokator | handlarz koni |
| Joseph Pesach | 300 | 3 | 1 dom | drobny kupiec |
| wdowa Koppeln | nie ma nic | 1 | – | wyniszczona kobieta |
| Jos[eph] Meyer | nie ma nic | 3 | najemca/lokator | domokrążca |
| Abram Peretz | nie ma nic | 3 | najemca/lokator | domokrążca |
| Hirsch Salomon | nie ma nic | 4 | najemca/lokator | handlarz koni |
| Jac[ob] Peisack | nie ma nic | 4 | najemca/lokator | handlarz koronkami |
| Js. [?] Joseph | nie ma nic | 4 | najemca/lokator | handlarz koni |
| Abram Wullf | nie ma nic | 3 | najemca/lokator | rzeźnik |
| Moses Jacob | nie ma nic | 3 | najemca/lokator | domokrążca |
| Hendel Hirsch | nie ma nic | 5 | najemca/lokator | krawiec |
| Jos[eph] Berend | nie ma nic | 5 | najemca/lokator | domokrążca |
| Gutkind David | 50 | 8 | 1 dom | szklarz |
| Abram Isaac | nie ma nic | 4 | – | handlarz starzyzną |
| Götz Koppel | nie ma nic | 5 | – | handlarz koni |
| Levin David | nie ma nic | 4 | – | handlarz koni |
| Jos[eph] Wulff | nie ma nic | 5 | – | rzeźnik |
| Hirsch Levin | nie ma nic | 2 | – | szames [woźny w gminie żydowskiej, sługa bóżniczy; „Schulklöpper”] |
| Jac[ob] Isaac | nie ma nic | 3 | – | handlarz koni |
| Abram Levin | nie ma nic | 1 | – | starszy mężczyzna |
| wdowa Daviden | nie ma nic | 2 | – | [?; „knüppelt”] |
| Michel Abraham | nie ma nic | 3 | – | nauczyciel |
| Jude Isaac | nie ma nic | 3 | – | rabin |
| Schmul Moses | nie ma nic | 1 | – | szklarz |
| Gutkind David | nie ma nic | 2 | – | handlarz koni |
| wdowa Joseph | nie ma nic | 2 | – | [?; „knüppelt”] |
| wdowa Hirschin | nie ma nic | 2 | – | akuszerka |
| Israel Wulff | nie ma nic | 1 | – | domokrążca |
| wdowa Levin | nie ma nic | 5 | – | [?; „knüppelt”] |
| Salom Hirsch | nie ma nic | 3 | – | grabarz |
| Jacob Wulff | nie ma nic | 3 | – | domokrążca |
| wdowa Peisackin | nie ma nic | 2 | – | [?; „knüppelt”] |
| Razem | 256 |
W roku 1779 Deputacja Kameralna w Bydgoszczy poparła wprowadzenie akcyzy dla Człopy (wciąż własności prywatnej), ponieważ „w tym mieście zawsze byli Żydzi”. Zezwolono im też na dalsze tam zamieszkiwanie.
W różnych materiałach zachowały się nieliczne wiadomości dotyczące obsady poszczególnych urzędów w człopskiej gminie żydowskiej z tamtego okresu: rok 1800 – zatrudnienie Mosesa Jacoba jako grabarza; rok 1801 – odmowa władz zwierzchnich na prośbę zatrudnienia dozorcy cmentarnego; rok 1803 – Joel Hendel został zatrudniony jako krawiec odzieży dla zmarłych, a Leyser Lewin jako szames. Istnieją też wzmianki dotyczące działalności gospodarczej i nie tylko: rok 1790 – Abraham Koppel poprosił o udzielenie koncesji na handel towarami kolonialnymi (artykułami drogeryjnymi; „Materialwaren”); lata 1800-1801 – Joachim Hirsch otrzymał dzierżawę na wyszynk wina i miodu pitnego („Wein- und Metschanks”); rok 1802 – Moses Manasse został „extraordinariusem” (z łaciny „nadzwyczajny” – tu w znaczeniu przywileju pobytu w mieście), a Samuel Jacob rozpoczął działalność jako dostawca drewna; rok 1803 – Abraham Peysach otrzymał „Schutzbrief” (list żelazny, glejt sankcjonujący prawo pobytu w mieście), a Joachim Levin przywilej „extraordinarius” (podobnie w roku 1804 – Abraham Gedalge, w 1805 – Jacob Baer i w 1806 – Chaim Hirsch).
Po wprowadzeniu tak zwanego edyktu emancypacyjnego w 1812 roku, Żydzi mogli uzyskać pełnoprawne obywatelstwo Królestwa Prus, pod warunkiem posługiwania się językiem niemieckim i przyjęciem niemieckich imion i nazwisk. Dla Człopy Gerhard Salinger przedstawił wykaz 69 osób – ich stare i nowe nazwiska. Przytoczmy kilka przykładowych (dotychczasowe oraz nowe imię i nazwisko):
Aaron Hirsch – Aaron Hirsch Achard
Gedalge Gutkind – Gedalge Gutkind Alexander
Israel Wolf – Israel Wolf Feldmann
Leib Leiser – Leib Leiser Glaser
Jacob Abraham – Jacob Abraham Junis
Joachim Hirsch – Joachim Hirsch Lewi
Lewin Itzig – Lewin Itzig Meissner
Samuel Jacob – Samuel Jacob Rosenthal
Jacob Manasse – Jacob Manasse Wedel
W 1816 roku gmina żydowska miała liczyć 283 członków, co stanowiło 21,8 procent wszystkich mieszkańców miasta. Do 1825 roku dzieci żydowskie uczęszczały do katolickiej szkoły powszechnej (aż do jej zamknięcia). Po roku 1840 społeczność żydowska Człopy utworzyła własną szkołę w ramach gminy wyznaniowej, a w latach 1852-1861 nadzór nad szkolnictwem piastowały władze szkoły wraz z wałeckim rabinem (Joseph Neustadt; zmarł w 1861 roku). W późniejszych latach dzieci żydowskie i chrześcijańskie uczęszczały wspólnie do szkoły miejskiej.
Do 1848 roku gmina żydowska uiszczała rocznie 100 talarów tytułem podatku gruntowego od swoich wszystkich nieruchomości. Obowiązek ten zniosły, wprowadzone w 1847 roku, tak zwane ustawy korporacyjne. Z pisma berlińskiego ministerstwa finansów z roku 1849, jeszcze wyjaśniającym te kwestie, można dowiedzieć się, że ówczesny przełożony człopskiej gminy nazywał się Friedländer.
Liczba Żydów w Człopie w poszczególnych latach: 1830 [1839] rok – 311; 1840 rok – 358; 1849 rok – 336. Po wielkim pożarze miasta w 1858 roku, wielu żydowskich mieszkańców opuściło Człopę. W roku 1871 mieszkało ich tu jeszcze 195, w 1880 roku – 206, a w 1885 roku – 184.
W roku 1856 prywatny nauczyciel Waldstein złożył w gminie prośbę o zapomogę, aby mógł utrzymać swoją rodzinę, a to w związku z coraz mniejszą liczbą uczniów, z których wielu to sieroty lub dzieci pochodzące z ubogich rodzin mających zaległości w uregulowaniu czesnego. Przełożony gminy odpowiedział, że nie jest w stanie udzielić zapomogi ze względu na wysokie koszty pomocy licznym wdowom, sierotom i wydatkom na przebudowę synagogi.
Gerhard Salinger dla końcówki XIX wieku wymienia obsadę kilku urzędów z niektórych lat, w tym miejscu przedstawmy tylko tych znaczniejszych:
w roku 1885 przełożonym gminy był S. Giesnow;
do 1890 roku nauczycielem i kantorem był A. Abelsohn (po nim Markowitz);
po 1892 roku nauczycielem i kantorem był E. Jawitz, a sługą bóżniczym (szames) A. Schneider;
w latach 1895-1895 nauczycielem i kantorem był N. Rosenkranz.
W tym okresie funkcjonowały w gminie wyznaniowej: rada opieki nad chorymi i pochówkami oraz żydowski związek kobiet. W roku obrachunkowym 1891/92 budżet gminy wynosił 2269,25 marek; pensja tak zwanego urzędnika kultowego („Kultusbeamte”) to 750 marek, a sługi bóżniczego 300 marek. W roku 1900/1901 odpowiednio: 1603,30 marek, 1050 marek i 150 marek.
Około 1892 roku w Człopie mieszkało 147 Żydów (tworzyli 30 gospodarstw domowych; 26 dzieci podlegało obowiązkowi nauki w szkole wyznaniowej). W sześć lat później – w 1898 roku – było ich 127 (37 gospodarstw domowych i 32 dzieci w szkole wyznaniowej), co stanowiło 5,7 procent wszystkich mieszkańców miasta (2239 osób). Wskutek wyprowadzek do większych miast, liczba człopskich Żydów po 1900 roku spadła poniżej 100 – w roku 1903 było ich 85 (21 gospodarstw domowych i 12 dzieci w szkole wyznaniowej) wobec 2230 mieszkańców ogółem. W tym roku kantorem i nauczycielem był Joseph Lewin. Również w roku 1903 budżet gminy żydowskiej wynosił 1588 marek.
W roku 1905 było to niewiele więcej, bo 1591 marek. Od członków gminy pobierano składki stanowiące wówczas dwukrotność podatku dochodowego. Dochód za ten rok stanowiło 866 marek. Kantorem, nauczycielem i rzezakiem w jednej osobie (czyli urzędnikiem kultowym) w 1905 roku był Jordan; uczył w szkole wyznaniowej dziewięcioro dzieci (3 chłopców i 6 dziewczynek). Żydów w Człopie było wówczas 88 (z czego 24 odprowadzało składki na rzecz gminy; ubodzy byli zwolnieni z tego obowiązku).
Wraz ze zmniejszaniem się całkowitej liczby mieszkańców miasta w latach 1907-1913, malała też liczba osób wyznania mojżeszowego. W roku 1907 gmina wyznaniowa liczyła 74 członków, w roku 1913 było ich już tylko 52 (w 1913 roku Człopę zamieszkiwało około 2000 osób). Do szkoły wyznaniowej uczęszczało: w 1907 roku – 9 dzieci; w 1911 roku – 6 dzieci i w 1913 roku – 4 dzieci. Kantorem, nauczycielem i rzezakiem około 1911 roku był S. Lewin; w roku 1913 urząd ten był nieobsadzony (nauczanie religii realizował nauczyciel Pionkowski z Dobiegniewa). Budżet gminy z roku 1907 to 1590 marek, podobnie to wyglądało w latach 1911 i 1913. Składka na rzecz gminy stanowiła już 250 procent wartości podatku dochodowego, do jej uiszczania zobowiązanych było około 16 osób. Dochody gminy kształtowały się w okolicach 800 marek rocznie.
Od 1914 roku urzędnikiem kultowym w Człopie był Mordechaj Bernbaum (urodzony w 1874 roku w Łodzi), który za swoje obowiązki otrzymywał pensję 550 marek rocznie. Uczył czworo uczniów (1 chłopiec i trzy dziewczynki). W skład gminy wchodziło wówczas 26 gospodarstw domowych.
Człopa od 1922 roku znalazła się w granicach nowej jednostki administracyjnej – prowincji Marchia Graniczna – Poznańskie-Prusy Zachodnie. Miasto liczyło około 2500 mieszkańców, z czego 50-60 z nich było Żydami (15 rodzin). Dodatkowo do gminy przynależało sześciu żydowskich mieszkańców z okolicznych wsi (Żelichowo, Golin i „Eichfeld” [? – miejscowość niezidentyfikowana]). Budżet gminy wyznaniowej ustalono na 400 marek.
Około 1930 roku liczba ludności była podobna. Jednak czworo dzieci uczyły się pod nadzorem kantora Kühna z Wałcza. Budżet gminny skalkulowano na kwotę 900 marek, oprócz niego ustalono dodatkowy budżet na edukację w wysokości 500 marek.
Po objęciu władzy w Niemczech przez hitlerowców w 1933 roku i rozpoczęciu prześladowań Żydów, wiele rodzin żydowskich wyprowadziło się z Człopy. Dochodziło do demolowania sklepów żydowskich kupców. W rezultacie sprzedawali oni swoje interesy. W tym miejscu przytoczmy fragment listu Judith Spitzer-Popper, która opuściła Człopę w wieku 12 lat w 1933 roku (napisany po 1989 roku do redakcji DKuSHB):
Mein Name ist Judith Spitzer, ich bin die Tochter von Dr. Spitzer der 20 Jahre lang Arzt in Schloppe war.
Jedesmal, wenn ich den Heimatbrief bekomme, entstehen in mir dieselben Reaktionen. Einerseits suche ich nach allem, was mit meinem Heimatort Schloppe zu tun hat, und andererseits empfinde ich jedes Mal einen starken Widerstand, in einer Zeitung zu lesen, in der höchstwahrscheinlich Menschen schreiben, die in der Hitlerzeit entweder aktiv oder passiv an den Greueltaten, die an den Juden verübt wurden, teilgenommen haben.
Immer wieder suche ich nach einer Erwähnung dieser Tatsachen, aber vergebens. Niemand spricht in seinen Erinnerungen von den jüdischen Nachbarn, Schulkameraden oder Arbeitskollegen. Es scheint, als ob es diese Menschen niemals gegeben hätte. Niemand fragt nach ihnen, niemand interessiert sich für die, die vernichtet wurden, oder für das Schicksal derer, die am Leben geblieben sind.
Da ich einer dieser Menschen bin, will ich hiermit von dem Lebenslauf unserer Familie berichten.
Mein Vater war Mitglied der zionistischen Bewegung seit seiner Studentenzeit, und schon als Kind war ich stolz darauf, daß wir einmal nach Palästina auswandern würden, um dort zu leben.
Im Jahre 1933, als alle meine Klassenkameraden in die Hitler-Jugend gingen, begann es in der Schule mit den schrecklichen Liedern. Eines der schlimmsten war für mich:
„Ihr Sturmsoldaten, jung und alt,
nehmt die Waffen in die Hand,
denn die Juden hausen fürchterlich
im deutschen Vaterland …
Wenn’s Judenblut vom Messer spritzt,
dann geht’s nochmal so gut!“
Beim Johannisfeuer im Jahre 1933 auf dem Sportplatz ertönte plötzlich dieses Lied aus allen Kehlen. Ich, als zwölfjähriges Kind, lief weinend den ganzen Weg nach Hause und teilte meinen Eltern mit, daß ich nie mehr in diese Schule („Adolf-Hitler-Schule“ genannt) gehen würde.
Noch am selben Abend beschlossen die Eltern, mich allein nach Berlin zu schicken, um dort die „Theodor-Herzl-Schule“ zu besuchen. Mein jüngerer Bruder Ruben mußte noch in Schloppe bleiben.
Nazywam się Judith Spitzer, jestem córką doktora Spitzera, który przez 20 lat był lekarzem w Człopie.
Za każdym razem, gdy otrzymuję „Heimatbrief”, mam taki sam odruch. Z jednej strony szukam wszystkiego, co ma związek z moim rodzinnym miastem Człopą, a z drugiej strony zawsze czuję silny opór przed czytaniem gazety, w której najprawdopodobniej piszą ludzie, którzy aktywnie lub biernie uczestniczyli w okrucieństwach popełnianych na Żydach w czasach Hitlera.
Ciągle szukam wzmianki o tych faktach, ale na próżno. Nikt nie pisze we wspomnieniach o swoich żydowskich sąsiadach, kolegach ze szkoły czy z pracy. Wydaje się jakby ci ludzie nigdy nie istnieli. Nikt o nich nie pyta, nikt nie interesuje się tymi, którzy zostali zgładzeni, ani losem tych, którzy pozostali przy życiu.
Ponieważ jestem jedną z tych osób, chciałabym opowiedzieć o losach naszej rodziny.
Mój ojciec był członkiem ruchu syjonistycznego od czasów studenckich i już jako dziecko byłam dumna, że pewnego dnia wyemigrujemy do Palestyny, aby tam żyć.
W 1933 roku, kiedy wszyscy moi koledzy z klasy wstąpili do Hitlerjugend, w szkole zaczęto śpiewać straszne piosenki. Jedną z najgorszych była dla mnie:
„Wy, szturmowcy, młodzi i starzy,
weźcie broń do ręki,
ponieważ Żydzi rozpanoszyli się okropnie
w niemieckiej ojczyźnie …
Gdy żydowska krew tryśnie z noża,
wtedy znów będzie tak dobrze!”
Podczas Sobótki (Nocy Świętojańskiej) na boisku sportowym w 1933 roku ta pieśń nagle rozbrzmiała ze wszystkich gardeł. Ja, wtedy dwunastoletnie dziecko, całą drogę do domu biegłam z płaczem i powiedziałem rodzicom, że nigdy więcej nie pójdę do tej szkoły (nazwanej „Szkoła Adolfa Hitlera”).
Jeszcze tego samego wieczora moi rodzice postanowili wysłać mnie do Berlina, abym uczęszczała do „Szkoły Teodora Herzla”. Mój młodszy brat Ruben musiał zostać w Człopie.
W roku 1935 Judith Spitzer wyjechała sama do Palestyny, a w trzy lata potem dołączyli do niej jej rodzice i brat. Dzięki temu przeżyli. W 1989 roku odwiedziła wraz z mężem Człopę – nie znalazła swojego domu, ale ogród zachował się, a w nim ogrodzenie pomalowane przez jej ojca na biało i niebiesko.
W październiku 1938 roku gmina żydowska sprzedała miastu synagogę, budynek gminy i inne nieruchomości na terenie Człopy. Chwilowo można było jeszcze korzystać z izb mieszkalnych i miejsca do modlitwy.
Wedle spisu powszechnego przeprowadzonego w maju 1939 roku, w Człopie zamieszkiwało 14 Żydów (najstarsza osoba urodzona w 1851, a najmłodsza w 1906 roku). Z tego co wiadomo, w kolejnych latach i oni byli zmuszeni opuścić miasto. Przy czym określenie „zmuszeni opuścić” wiązało się też z aresztowaniem – na przykład w trakcie akcji przeprowadzonej w Pile i jej okolicach 21 lutego 1940 roku (której celem było usunięcie Żydów z granic Niemiec) wywieziono z Człopy: Arthura, Ernę i Maxa Hammerschmidt, Hermanna i Rebekę Levy, Josepha i Emmę Lewin, Simona i Johannę Lewinski. Początkowo byli przetrzymywani w kilku obiektach w Pile, by stamtąd zostać przetransportowani w inne miejsca.
Człopscy Żydzi, którzy zginęli podczas Holocaustu, zostali upamiętnieni w Dolinie Zabitych Wspólnot, będącej jednym z pomników na terenie Yad Vashem – Instytutu Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu w Jerozolimie. Na jednej z wielu tablic wyryto napis „שלופה SCHLOPPE”. Kliknij, aby przejść na stronę Yad Vashem i zobaczyć tablicę.
Liczba ludności żydowskiej mieszkającej w Człopie (w oparciu o zestawienie z pracy Gerharda Salingera, zaktualizowana o informacje z innych źródeł):
| Rok | Całkowita liczba mieszkańców Człopy | W tym Żydzi | Procent mieszkańców | Uwagi |
| 1674* | brak danych | 28 | brak danych | * sztetl.org.pl |
| [1772] 1773 | 786 | 265* 365** | 33,7 | 13 domów * tak zwany raport Spaldinga ** Deutsches Städtebuch (2003) |
| 1774 | brak danych | 191 256* | brak danych | 13 domów * Deutsches Städtebuch (2003) |
| 1783 | 1018 | 230 | 22,6 | |
| 1788 | brak danych* | 205 | 22,7 | * jeśli nie ma błędu w wartości procentowej, to było około 900 mieszkańców |
| 1804 | 1387 | 215 315* | 15,5 | * Deutsches Städtebuch (2003) |
| 1812 | brak danych | 280* (69 gospodarstw domowych) | brak danych | * jüdische-gemeinden.de |
| 1816 | brak danych* | 283 | 21,8 | * jeśli nie ma błędu w wartości procentowej, to było około 1300 mieszkańców |
| 1830 [1839*] | 1569 | 311 | 19,8 | * Deutsches Städtebuch (1939 i 2003) |
| 1840 | brak danych | 358 | brak danych | |
| 1841 | brak danych | 300* | brak danych | * sztetl.org.pl |
| 1846 | 1717 | 338 | 19,7 | |
| 1849 | brak danych | 336 | brak danych | |
| 1871 | brak danych* | 195 | 10,2 | * jeśli nie ma błędu w wartości procentowej, to było około 1910 mieszkańców |
| 1876 | 1943 | brak danych | brak danych | |
| 1880 | brak danych | 206 | brak danych | |
| 1885 | brak danych | 184 | brak danych | |
| 1892* | brak danych | 147 (30 gospodarstw domowych) | brak danych | * jüdische-gemeinden.de |
| 1895 (1898)* | 2239 | 127 | 5,7 | * Salinger podaje różne lata w dwóch różnych miejscach tekstu |
| 1900 (1903)* | 2228 | 85 | 3,8 | * jak wyżej |
| 1905 | brak danych | 88 | brak danych | |
| 1907 | brak danych | 74 | brak danych | |
| 1910 (1913)* | brak danych | 52 | brak danych | * jak wyżej |
| 1914 | brak danych | 26 gospodarstw domowych | brak danych | |
| 1925 | 2398 | 51* | brak danych | * Deutsches Städtebuch (1939 i 2003) |
| 1930 | brak danych | 100* 50** | brak danych | * sztetl.org.pl ** jüdische-gemeinden.de |
| 1939 | 2986 | 14 | 0,5 |
Synagoga
Wedle Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte synagoga w Człopie została wzniesiona w 1770 roku. Około 1840 roku na jej miejscu miano postawić nowy budynek świątynny. Niewykluczone że (prze)budowa trwała kilka lat, bo 28 sierpnia 1856 roku miało miejsce uroczyste otwarcie nowej synagogi, które zaszczycił swoją obecnością rabin z Wałcza – Joseph Neustadt (na pamiątkę tego wydarzenia przemowy rabina wydano drukiem w wałeckiej oficynie P. Garmsa). Jak wyżej wspomniano, synagoga w październiku 1938 roku została sprzedana miastu, a w kilkanaście dni później miała zostać spalona podczas ekscesów Nocy Kryształowej (z 9 na 10 listopada 1938 roku). Po rozbiórce parcela po synagodze nie została zabudowana przez Niemców. Po 1945 roku teren ten wykorzystywano głównie pod ogrody.
Synagoga mieściła się na terenie „starego miasta” (między dzisiejszymi ulicami Mikołaja Kopernika i Targową, na przedłużeniu ulicy z paczkomatem InPost; w przybliżeniu: 53° 5′ 29.072″ N i 16° 7′ 26.064″ E). Zachowane zdjęcia sprzed 1938 roku ukazują budynek z muru pruskiego z wypełnieniem z czerwonej cegły, z dwuspadowym dachem, którego kalenica mogła znajdować się na wysokości dachu dwupiętrowej kamienicy. Jego bryła nie była większa od budynku kościoła ewangelickiego stojącego na rynku. Od zachodniej strony dostawiona przybudówka z trzema podwójnymi drzwiami wejściowymi, kolejna, zdecydowanie mniejsza, od wschodniej strony. Każda z bocznych ścian z czterema wysokimi oknami.
Cmentarz
Cmentarz żydowski znajdował się w pobliżu wzniesienia nazywanego przez ówczesnych mieszkańców Górą Młyńską („Mühlenberg”), graniczył z cmentarzem katolickim. Gerhard Salinger odwiedził go w 2005 (lub 1998) roku – pojedyncze nagrobki były widoczne wśród roślinności, jednak większość zniknęła. Przy wjeździe na obecny cmentarz komunalny nadal stał niewielki budynek z cegły, dawniej żydowska kaplica cmentarna.
Sam cmentarz miał zostać założony na początku XVII wieku. Podobno był jednym z większych na terenie Pomorza Zachodniego. Podczas Nocy Kryształowej zdewastowany przez Niemców. Powierzchnia około 0,7 hektara, z zachowanymi nagrobkami rozmieszczonymi w układzie rzędowym (macewy, nagrobki skrzynkowe) i starodrzewem. Najstarsza zachowana macewa ma pochodzić z 1777 lub 1861 roku. Napisy na grobach w języku hebrajskim i niemieckim. Cmentarz wpisany do ewidencji zabytków pod numerem 772/92 (lub A-726/92). Dojście po zboczu od strony ulicy Wiejskiej (szosy do Golina i Załomu).
W serwisie Narodowego Instytutu Dziedzictwa Zabytek.pl można zapoznać się z kartą cmentarza wraz z jego planem sytuacyjnym i fotografiami wybranych nagrobków. Kliknij, aby przejść na stronę Zabytek.pl.
Do dziś na ulicy Południowej (w okolicach skrzyżowania z ulicami Władysława Reymonta oraz Warszawską), na jezdni przy krawężnikach można wciąż wypatrzeć granitowe „kostki”, na których zachowały się pojedyncze litery z alfabetu hebrajskiego lub z niemiecką frakturą. Niewykluczone, że to fragmenty płyt nagrobnych z żydowskiego cmentarza (sprawą otwartą pozostaje kwestia kiedy je tam ułożono i czy była to celowa profanacja czy wtórne wykorzystanie płyt nagrobnych na przykład zastąpionych nowszymi).
Informacje do artykułu zaczerpnięto z:
https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/c/23-czlopa (dostęp 12 listopada 2023 roku)
https://www.jüdische-gemeinden.de/index.php/gemeinden/s-t/2263-schloppe-westpreussen (dostęp 12 listopada 2023 roku)
https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-258549 (dostęp 12 listopada 2023 roku)
Zwei Reden, gehalten bei der Einweihung der neuen Synagoge zu Schloppe, Wałcz 1856 (online: https://archive.org/details/zweiredengehalte00neus/; dostęp 12 listopada 2023 roku)
Deutsches Städtebuch. Handbuch städtischer Geschichte. Band 3,2, Hinterpommern, wydali Peter Johanek, Franz-Joseph Post, Stuttgart 2003, strony 225-228 (cytowany we wpisie Człopa w słownikach historycznych)
Przemysław Bartosik, Szkice do dziejów ziemi wałeckiej do czasów najdawniejszych do 1945 r., Wałcz 2010, strony 175-177.
Peter Simonstein Cullman, Historia Żydów w Pile, Piła 2017 (online: https://web.pwsz.pila.pl/~effata/images/historiazydow.pdf; dostęp 5 listopada 2023 roku)
Gerhard Salinger, Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden Westpreussens. Teilband 2: Regierungsbezirk Marienwerder, Kreise Berent bis Löbau, New York 2009, strony 348-360
[Judith Spitzer-Popper] Ein Brief aus Israel [w:] Heimatstadt – Heimatkreis Deutsch Krone, opracował Hans-Georg Schmeling, Bad Essen 1996, strona 282
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku