Najstarsze wizytacje kościelne sporządzane były w języku łacińskim. Ale akurat tekst wizytacji parafii w Człopie ze stycznia 1831 roku został sporządzony w języku polskim. Wizytację przeprowadzał wówczas ksiądz Antoni Józef Perzyński – proboszcz w Wałczu i dziekan dekanatu wałeckiego w latach 1829-1850. Wizytował zaś księdza Antoniego Kwade – proboszcza człopskiego w latach 1829-1850.
Oryginał tego tekstu jeszcze w latach 1990. i 2000. przechowywany był przy parafii w Człopie. Obecnie może już znajdować się w Archiwum Diecezjalnym w Koszalinie. Przy jego opracowaniu opierałem się na skanie ułomnej kserokopii (z „obciętymi” górnymi i dolnymi fragmentami stronic) oraz na niekompletnym odpisie księdza Mieczysława Kasprowicza z około 1955 roku, włączonym w narrację wprowadzenia do pierwszego tomu kroniki parafialnej – kliknij, aby przejść do wpisu z jego transkrypcją.
Omówienia tego protokołu dokonał Jarosław Ciechanowicz w artykule „Wizytacja kanoniczna (dekanalna) parafii w mieście Człopa z 21 stycznia 1831 r.”, zamieszczonym na stronach 27-38 pracy „Z kart dziejów Człopy i Ziemi Człopiańskiej” (Przemysław Bartosik, Jarosław Ciechanowicz, Człopa 2011).
Protokół wpisano do księgi w sposób charakterystyczny dla tamtej epoki – pozostawiano pustą lewą połowę stronic, aby móc umieścić tam ewentualne uwagi. Zapisano w ten sposób 24 strony. Kopia na pewno trafiła do ówczesnego archiwum diecezjalnego.
Posługiwano się ustalonym formularzem, dzięki czemu opis trzech kościołów (Człopa, Wołowe Lasy i Niekursko) i ich „przynależności” następuje w takim samym porządku. Zwykle podawano w nim:
– miejsce i datę wizytacji, objaśnienie kto ją przeprowadza i na jakiej podstawie;
– krótki opis parafii, budynków i księży;
– listę źródeł dochodów i stanu posiadania;
– informacje o kościołach filialnych i ich stanie posiadania;
– stan inwentarza poszczególnych kościołów;
– porządek nabożeństw w parafii;
– ewentualne zalecenia.
Kliknięcie w obrazek spowoduje pobranie pliku jpg o wielkości około 1,6 MB
Mimo dołożenia wszelkich starań, w prezentowanym odczycie mogą zdarzyć się błędy. Wszelkie własne uwagi i wtrącenia umieściłem w nawiasach kwadratowych. Zachowano oryginalny styl i zapis. Kropki po cyfrach/liczbach nie zawsze oznaczają liczebniki porządkowe.
A teraz już tekst właściwy dokumentu.
Dekanat Wałecki
Opis Kościoła Parafialnego w Mieście Człopa w powiecie Wałeckim, w Departamencie Kwidzyńskim położonego, roku 1831 dnia 21go Miesiąca Stycznia sporządzony.Stosownie do Ustaw na Archidyecezję wydanych względem odprawiania corocznych Wizyt po Dekanacie, podpisany Dziekan, zjechał w dniu dzisiejszym do Człopy i obejrzawszy tak kościół, jako i budynki do Plebanii należące, znalazł je, jak następuje:
§ I
A. Stan Kościoła materyalny.
a. Kościół jest drewniany w blochy [1] wystawiony z małą wieżyczką – szkudłami [2] pokryty – jego wewnętrzna długość zajmuje 60 stóp [3], a szerokość 30 stóp – w którym roku i czyim nakładem wystawiony niewiadomo, – równie niewiadomo kiedy i przez kogo konsekrowany lub benedykowany [4].
b. Dzwonnica drewniana nowa – szkudłami pokryta oddzielna od kościoła, – wiszą w niej 3 dzwony, z których największy waży 10 centnarów [5] 75 funtów [6] z napisem następującym:
„Ad majorem Dei gloriam et Ecclesiae Catholicae Czlopensis usum me suis sumptibus Erdmanus Aloysius Pasno [7] fieri Josephus Stanislaus Dalski [8] Parochi Loci 1828 refici jusserunt Stettini per Fratres Schwenn” [9] – mniejszy waży 5 centnarów 35 funtów z napisem następującym:
„In majorem Dei gloriam et usum Ecclesiae Catholicae Czlopensis me fieri curavit Josephus Dalski Parochus Loci 1802 – Stettini per Fratres Schwenn” [10].
Najmniejszy waży 3 centnary 19 funtów z napisem następującym:
„In honorem Dei, SS. Frinitatis et S. Barbarae studio et opera Joannis Żalinski” [11].Nadto jest jeszcze jeden mały sygnarek wiszący w małej wieżce nad Kościołem, którego jak waga tak i napis na ten raz ze strony J[aśnie] W[ielmożnego] Plebana podany bydź niemógł, ponieważ przystęp nader trudny jest.
Dwa największe dzwony wiszące w dzwonnicy są przez WJK Surrogata Dalskiego benedykowane. – Czy dwa mniejsze dzwony są benedykowane, niemasz śladu.
c. Cmentarz przy Kościele parkanem z tarcić opasany, nieco napsuty, lecz w bieżącym roku reperowanym będzie – zajmuie co do długości 12 prętów [12], co do szerokości 8 prętów – przystęp do niego każdego czasu łatwy – do Patrona i gminy należy obowiązek oparkanienia i utrzymywania w dobrym stanie. – Jest cmentarz za miastem do grzebania ciał zmarłych, który zajmuje co do długości około 12 prętów, co do szerokości 10 prętów bez parkana – jego odległość od Kościoła może wynosić do 1000. kroków – dla góry, na którym cmentarz założony jest, przystęp do niego nieco przykry. – Do kogo należy obowiązek oparkanienia lub obmurowania i utrzymywania w dobrym stanie cmentarza do grzebania ciał zmarłych, niemasz dopóty pewności.
d. W bliskości Kościoła budynki zagrażające niebezpieczeństwem pożaru i szynkownie nieznajduią się.
B. Stan Kościoła wewnętrzny.
a. Ma dobre zamknięcie, – drzwi drewniane, posadzka z cegły palonej – okien jest 7. – Ołtarzy jest 3. – Kaplic i sklepów [13] nie masz. – Wszystko w dobrym znajduie się stanie.
b. Chrzcielnica drewniana, w dobrym stanie.
c. Konfesjonał 1.
d. Sakrystya [zakrystia] w dobrym utrzymywana stanie, i ma dostateczne bezpieczeństwo.
Uwaga [J] w Kościele dosyć dobra ozdoba, i w Sakrystyi przyzwoite ochędostwo zachowane jest.
C. Sprzęty i ruchomości Kościelne
a. Złoto, cessat [14]
b. Srebro
1mo 1. Puszka waży 22. łotów [łutów] [15] wagi [berlińskiej?]
2do 1. Kielich z pateną wewnątrz i zewnątrz pozłacany, waży 45. łotów wagi [berlińskiej?] czyli 1 f[unt] 13 [łutów] [16]
3to 1. Pacyfikał [17] z pozłocanemi promieniami waży 32. łotów czyli 1. funtc. Mosiądz
aa. 1. Turybularz [18] mały
bb. 5 dzwonków do Mszy S[więtej]d. Miedz
aa. 1 Lódka do Kadzidła.
bb. 1. Kociołek do swięconej wody.
cc. 1. naczynie do swięconej wody w chrzcielnicy.
dd. [brak tekstu w posiadanej kopii]e. Cyna
aa. 12 lichtarzów na Ołtarze, z których jest 4. większych, 8. mniejszych.
bb. 1 taca z 2. ampułkami.
cc. 2. Naczenia do Olejów S[więtych]f. Żelazo
1. żelazo do opłatków pieczenia,
2. żelaza do hostyi robienia.g. Drzewo
4. Krzyżeh. Szkło
dwie flaszeczki do winai. Apparaty [19]
aa. 2 Ornaty świętne koloru białego, 1. [Ornat] podleyszy [20]
bb. 2. [Ornaty] koloru czerwonego, jeden świętny, drugi podleyszy.
cc. 1. [Ornat] koloru czarnego
dd. 1. [Ornat koloru] fioletowego
ee. 1. [Ornat koloru] zielonego
ff. 1. Kappa [koloru] białego.
gg. 1. [Kappa koloru] czarnego.k. Bielizna
aa. 3. Alby, z których 2. Dobre, 1. [s]potrzebowana [21]
bb. 2. Komże Kapłańskie
cc. 1. Komeszka do służenia do Mszy
dd. 11. Obrusów na Ołtarze.
ee. 2. Ręczniki
ff. 3. Humerały.
gg. 5. Korporałów
hh. [brak tekstu w posiadanej kopii] …wania […wama] Ołtarzów koloru zielonego.Dwa obrusy na Ołtarz podarowane są w mieysce nieużytecznych oprawione. Inna bielizna po większej części Kościołowi darowana jest. Kappę czarną wyżey rzeczoną darowała Xiężna Jmość Galiczyn [22] w roku 1826, która przez Człopę przejezdziayąc w Kościele Człopskim świętą spowiedz odprawiła, i Kommunią S[więtą] z nabożenstwem i do zbudowania Parafiianów z sprawdziwą przyjęła skruchą.
D. Kassa Kościelna.
a. Prowizorowie są ustanowieni
1szy Maciej Domke obywatel Człopski liczący 55 lat.
2gi Jerzy Kroll obywatel Człopski liczący 42 lat.Rachunki w porządku utrzymuią – w roku zeszłym przez Xza Surrogat Perzyńśkiego ostatni raz były rewidowane.
b. Z roku przeszłego nie był remanent –
dochód z roku bieżącego – 33 [talary] 17 [srebrnych groszy] 11 [fenigów] [23]
rozchód z roku bieżącego – 26 [talarów] 16 [srebrnych groszy] 3 [fenigów]
pozostaie się = 7 [talarów] 1 [srebrny grosz] 8 [fenigów]c. Fundusze Kassy Kościelney:
aa. z gruntów i ogrodów – cessat
bb. z budynków cessat
cc. z czynszów i danin
1mo z roli należącey do Kościoła filialnego położonego niegdyś w wsi Załom 4 [talary] 20 [srebrnych groszy]
2do [brak tekstu w posiadanej kopii]
3tio [brak tekstu w posiadanej kopii] …nego Kościoła położonego w Wsi Trebbin [Trzebin] – 6 [talarów] 2 [srebrne grosze]
4to z roli należącey do Kościoła filialnego niegdyś położonego w Wsi Szonowo [Dzwonowo] – 25 [srebrnych groszy]
W dopiero wspomnianych 4. Wsiach Kościoły nieznajduią się.
dd. procent od Kapitałów – 2 [talary]
Jest Kapitał na 50 Talarów w liście zastawnym Nr. 63. na Dobrach Wichorze w Bydgoskim Departamencie.
Od dopiero wspomnianego Kapitału procent od 2. lat do Kassy Kościelney nie wpływa, o który proces się toczy.
ee. z [kompetensyi] [24] z Kassy Rządowej cessat
ff. z akcydensów w […]osci – 19 [talarów] [5 srebrnych groszy]
gg. nadzwyczajne przychody – [jak wyżej] [cessat]Procenta od Kapitału wyżey rzeczonego jako i inne dochody właściwie są przeznaczone na swiatło [25] i inne potrzeby Kościoła.
E. Stan Kościoła duchowny.
a. Jus Patronatus do Króla Jegomości należy [26].
b. Parafia Człopska składa się z następuiącego miasta i wsi.
1mo miasto Człopa
2do wieś Załom
3tio [wieś] Gołąża [Golin]
4to [wieś] Barchholz [Brzeźniak]
5to [wieś] Krumpohl [Krąpiel]
6to [wieś] Szonowo [Dzwonowo]
7mo [wieś] Zutzer [Szczuczarz]
8vo [wieś] Pieczyska
9no [wieś] Trebbin [Trzebin]
10mo [wieś] Dzwonowo [raczej chodzi o Drzonowo]
11mo [wieś] Gugulcze [Jaglice]
12mo [wieś] Buchholz [Bukowo]
13tio [wieś] Wołowe Lasy
14to [wieś] Nikursk [Niekursko]Folwarki.
1. Dzwonowo. [Dłusko?]
2. Bevills-Thal. [Pieczyska]
3. Dutka [nieustalone] [27]
4. Wacholtz-Thal [28]Młyny.
1. Drogen-Mühle [na zachód od Brzeźniaka, bliżej jeziora Jamno]
2. Prellwitzer-Mühle [w okolicy Przelewic]
3. Friedrichs-Mühle [Zalesie]
4. Papier-Mühle [w okolicy Bukowa]
5. Buchholzer-Mühle [Bukowo młyn]
6. Eichfiersche-Mühle [pomiędzy Wołowymi Lasami a Mielęcinem]c. Ogólna liczba dusz kommunikuiących 561.
Chrztów 27.
ślubów 7.
pogrzebów 19.
z roku przeszłego [czyli 1830]d. Renowacya. SS. Sacramenti odbywa się co cztery tygodnie, Jego wystawienie bywa w farnym Kościele w Człopie tylko podczas następuiących uroczystości: na Boże Narodzenie. Na Zwiastowanie Najśw[iętszej] Panny, na Wielkanoc, na Boże ciało i na poswięcenie Kościoła, która Uroczystość obchodzi się w 2gą niedzielę miesiąca listopada. Lampa pali się tylko podczas wystawienia Jego.
e. Relikwiów świętych niemasz.
f. Odpustów istotnych niemasz.
g. Sakrament Bierzmowania – czyli i przez kogo był kiedy administrowany w Człopie niewiadomo. W roku 1801 Parafianie Człopscy w Tucznie przez JWgo Biskupa Suffragana Poznańskiego […] Matthy [29] bierzmowani zostali.
h. Porządek nabożeństwa następuiący: w każdą niedzielę i święta uroczyste zaczyna się nabożeństwo o 8mey rannej godzinie z tą tylko różnicą, że w uroczyste Święta bywa jutrznia, po jutrzniy różaniec z zwykłemi pieśniami, które pieśnie bywaią spiewane aż do 10tej godziny; zaraz po 10tej godzinie zaczyna się Msza S[więta] spiewana, po Mszy regularnie w każdą niedzielę i Uroczystość bywa Kazanie; nauki katechetyczne prócz Kazań bywaią pod czas wielkiego postu.
§ II
Stan ekonomiczny i dochodowy Plebanii.
a. Resydencya Plebańska w roku 1818 w Pruski mur wystawiona, dachówką pokryta – zajmuie co do długości 50., co do szerokości 30. stóp – zawiera 4. izby – 11. okien – 12. drzwi – podłoga jest z tarcic – sufit z powału.
b. Budynki folwarczne są następujące:
1mo 1 stodoła.
2do 1 obora dla bydła każdego gatunku prócz owiec.
3tio 1 sypanie [30]c. Domy, dla Wikaryusz, sług Kościelnych i komorników cessant. Dom należący do Plebanii dla Organisty jest obrócony na szkołę parafialną, w której mieszka Organista, i zarazem uczy dzieci.
d. Inwentarz gruntowy jest następuiący:
1mo Zasiew
a. 24. Szefle żyta miary [berlińskiej?] [31]
b. 12. [Szefli] jęczmienia [miary berlińskiej?]
c. 1. [Szefel] proso albo 2. Szefle [tata…]
d. 1½ [Szefla] grochu miary [berlińskiej?] bez […]2do Bydło
a. 2. krowy taxowane ogólnie – 16. [talarów]
b. 6. kuszek [32] pszczół à 3 [nieodczytane] – 18 [talarów]
c. 1. gęs i 4. gęsięta ogólnie – 1 [talar] 10 [srebrnych groszy]
d. 1. kokusz i 4. kurczęta ogólnie – 8 [srebrnych groszy] 9 [fenigów]
e. 3. prosięta à 15 [srebrnych groszy] – 1 [talar] 15 [srebrnych groszy]3tio Sprzęty gospodarskie
a. 1. Wóz gospodarski [Tax?] – 12 [talarów]
b. 2. pługi à 22 [srebrne grosze] 6 [fenigów] – 1 [talar] 15 [srebrnych groszy]Uwaga. Inwentarz ten nie jest wprawdzie polepszony ale też nie pogorszony.
e. Dochody Probostwa:
aa. z gruntów i ogrodów – 40 [talarów]
bb. z domów cessat [– 40 [talarów] ?]
cc. z czynszów i danin1mo z czynszów
a. z dzierzawy za gburstwa [33] w Wołowych Lasach położonego – 5 [talarów] 2. gęsi polne i 4. kury.
b. z dzierzawy za gburstwa z Gugułcze [Jaglicach] położonego – 4 [talary] 2. gęsi polne i 4. kury.
c. z dzierzawy za gburstwo [brak tekstu w posiadanej kopii] S[brak tekstu] [poło]żonego – 3 talary [brak tekstu w posiadanej kopii]
d. [brak tekstu w posiadanej kopii]
e. z kompozyty [34] ad Dominium [35] i gminy w Zuetzer [Szczuczarz] – 8 [talarów]
f. z kompozyty ad Dominium Krumpohl [Krąpiel] – 8 [talarów] 10 [srebrnych groszy]
O tę daninę zachodzi Kontrowersya [36], i dlatego J[aśnie]K[siądz] Pleban procesy o onę rozpoczyna.
g. z miasta Człopy od każdego obywatela posiadaiącego dom własny, a niedaiącego mesznego [37] pobiera K[siądz]Pleban rocznie po 1. [srebrnym groszu] co czyni w ogólności 3. talary.2do z danin albo Mesznego
a. z Człopy 60. Szefli żyta miary Człopskiej [!] à [lub a] 20. macek [38] B[erlińskich?]
b. z Barcholz [Brzeźniaka] 13. Szefli żyta [miary jak wyżej?]
c. z Wołowych-Lasów z młynem 50. Szefli żyta [miary jak wyżej] i 1. Szefla jęczmienia [miary jak wyżej?]
d. z Guglcza [Jaglic] 23. Szefli żyta [miary jak wyżej?] i 1. Szefla owsa [miary jak wyżej?]
e. z Buchholz [Bukowa] z młynem 16. Szefli żyta [miary jak wyżej?]
f. z Papierni 2½. Szefli żyta [miary jak wyżej?] i 1. ryzę papieru.
g. z Nikorska 30. Szefli żyta [miary jak wyżej?] i 1. Szefla owsa [miary jak wyżej?]
h. z Krumpohl [Krąpieli] 1½ Szefli żyta [miary jak wyżej?]
i. z Załom – 11. Szefli żyta [miary jak wyżej?]
k. z Gołąży [Golina] z młynem – 43. Szefli żyta [miary jak wyżej?]
l. z Pieczysk 42. Szefle żyta [miary jak wyżej?]
m. z Szonowa [Drzonowa?] 26. Szefli żyta [miary jak wyżej?] i 10. Szefli owsa [miary jak wyżej?]
prócz tego 107. snopków żytney słomy.
n. [brak tekstu w posiadanej kopii]
o. [brak tekstu w posiadanej kopii] […]yra miary [tekst nieczytelny] 20. macek [Berlińskich].
p. z Dzwonowa 10. Szefli żyta [miary jak wyżej?]
q. z Dutki – 2. Szefle żyta [miary jak wyżej?] i 1. Szeflę owsa [miary jak wyżej?]dd. z procentów od kapitałów cessat
ee. z akcydensów [39] w ogólności 25. [talarów]
ff. z kompetencyi z Kassy Rządowej – cessat
gg. z wartości pienięzney drzewa lub walnego wrębu – 8 [talarów]
hh. wolne pastwisko.Uwaga: Gospodarstwo przez rowy które K[siądz]Pleban bić kazał już znacznie polepszone zostało.
f. Fundusze
a. na Wikaryusza cessat
b. na Organistę cessat
c. na sługi Kościelne cessat§ III
a. Wykaz dokumentów Kościelnych.
Erekcyi [40] niemasz przy Kościele; lecz są Wizyty
1sza Wizyta WJX [Wielmożnego Jegomości Księdza], Archid[iakona] Mietlickiego [41] z roku 1641
2ga [Wizyta] WJX. Dobrzelewskiego [42] [Archidiakona] Poznań[skiego] z r. 1663.
3cia [Wizyta] WJX. Mielżynskiego [43] [Archidiakona] Pozn[ańskiego] z roku 1682.
4ta [Wizyta] WJX. Zalaszewskiego [44] archid[iakona] Pozn[ańskiego] z r. 1695.
5ta [Wizyta] WJX. Libowicza [45] archid[iakona] Pozn[ańskiego] z roku 1726.
6ta [Wizyta] WJX. Kierskiego [46] [brak tekstu w posiadanej kopii]b. wykaz Ksiąg bibliotekę Kościelną [oznacza]iących – cessat.
c. Księgi Kościelne Chrztów, ślubów i pogrzebów od roku 1680 się znajduią za rok upłyniony w czasie Wizyty przez Xza Surrogata Perzyńskiego podpisane zostały – są wporządku dobrym utrzymywane.
§ IV
Szkoła.
W Parafii Człopskiej są dwie szkoły
1mo jedna w mieście Człopie licząca obecnie 76. dzieci
2do druga w Wsi Nikórsk licząca obecnie 56. dzieci.Dzieci regularnie do szkoły chodzą. X Pleban używa przepisanych od Rządu środków do skłonienia nieugęszczających – sam szkołę miejscową co tydzień jeden i więcej razy, w Nikorsku zas co miesiąc jeden i więcey razy wizytuje.
§ V
a. W Parafii zgorszenia i grzechy jawne nie panuią.
b. Parafianie nie żalą się na Plebana o przeciążanie in juribus S[to]lae [47].
[brak tekstu w posiadanej kopii, niewykluczone, że dalej następowały podpisy:
księdza Kwade – proboszcza w Człopie;
księdza Perzyńskiego – dziekana wizytującego parafię w Człopie
Macieja Domke – prowizor kościoła w Człopie;
Jerzego Krolla – prowizor kościoła w Człopie.]
Dekanat Wałecki.
Opis Kościoła filialnego w Wsi Wołowe=Lasy do Parafii Człopskiej należącego, w powiecie Wałeckim w Departamencie Kwidzyńskim położonego roku 1831, dnia 21go Miesiąca Stycznia sporządzony.Stosownie do Ustaw na Archidyecezyą wydanych, względem odprawiania rocznych Wizyt po Dekanacie, podpisany Dziekan zjechał w dniu dzisieyszym do Wołowych Lasów, i obejrzawszy tak Kościół, jako i budynki do Plebanii i Kościoła należące, znalazł je, jako następuie:
§ I
A. Stan Kościoła matery[a]lny.
a. Kościół jest drewniany w blochy wystawiony – szkudłami pokryty – jego wewnętrzna długość zajmuie 50., szerokość 28. stóp, – w roku 1506. wystawiony – czyiem nakładem niewiadomo; – kiedy i przez kogo konsekrowany, lub benedykowany nie masz śladu.
b. Dzwonnica rozebrana, i 2. dzwony gwałtownym sposobem przez Ewangelików mieyscowych zabrane zostali; okoliczność ta Wysokiey Duchowney Zwierzchności przez JKza Plebana przedstawiona jest.
c. Cmentarz przy Kościele jak murem tak i parkanem nie jest opasany – zajmuie co do długości 8., co do szerokości 6. prętów – Cmentarz do grzebania ciał zmarłych murem z polnych Kamieni opasany – zajmuie co do długości 16., co do szerokości 3. pręty – odległość jego od Kościoła jest około 1000. kroków – przystęp do niego jest każdego czasu łatwy, – do gminy należy obowiązek obmurowania i utrzymywania w dobrym stanie.
d. W bliskości Kościoła budynki zagrażaiące niebezpieczeństwem pożaru i szynkownie nieznajduią się.
B. Stan Kościoła wewnętrzny.
a. Jak Kościół zdezelowany, który za pozwoleniem Królewskiej Rejencyi Kwidzyńskiej w bieżącym roku reperowanym będzie, do którey reparacyi drzewo już sprowadzone jest, tak drzwi, jak okna i posadzka z tarcić, i Ołtarz, już niemogą bydź użyte.
b. Chrzcielnica cessat
c. Konfesjonał jest jeden, który może być użyty.
d. Sakrystyi niemasz.
C. Sprzęty i ruchomości Kościelne.
a. Złoto cessat
b. Srebro.
1. Kielich z pateną waży [brak tekstu w posiadanej kopii] wagi Ber[lińskiej?]c. Mosiądz
aa. 1. Kociołek do wody.
bb. 1. dzwonek do Mszyd. Miedz, cessat
e. Cyna, cessat
f. Żelazo, cessat
g. Drzewo
2. proste lichtarze na [brak tekstu w posiadanej kopii]h. Szkło, cessat
i. Apparaty,
1. Ornat koloru białegok. Bielizna,
aa. 1. Alba
bb. 1. humerał
cc. 1. Korporał
dd. 1. Komża Kapłańska
ee. 2. puryfikaterze
ff. 3. Obrusy na Ołtarz
gg. 1. ręcznikWszystko w biednym stanie. Sprzęty wspomniane sprawione z Kassy Kościelney.
D. Kassa Kościelna
a. Prowizorowie są ustanowieni
1szy Marcin Fredersdorf. Okupnik [48] 40. lat liczący.
2gi Jan Lange okupnik liczący 45. lat. – Rachunki w porządku utrzymuią – ostatni raz w roku zeszłym przez Xza Surrogata Perzyńskiego były rewidowane.b. Remanentu z roku przeszłego niebyło.
dochód z roku biezącego 1. [talar] 2 [srebrne grosze] 10 [fenigów]
rozchód z roku bieżącego – 15 [srebrnych groszy]
pozostaie się = 17 [srebrnych groszy] 10 [fenigów]c. Fundusze Kassy Kościelney:
aa. z gruntów i ogrodów i bb. budynków, jest roli w trzech polach, w jedno pole wysiewaią się 4. Szefle, w drugie 3. a w 3cie 2. Szefle żyta Człopskiey miary a 20 macek Ber[lińskich?], z tej roli płaci dzierzawca rocznie do Kassy Kościelney 1. Talar resztę zaś dzierzawy od rzeczonej roli, jako i walne pomieszkanie z stodołą i stajnią pobiera dzierzawca jako Sakrystyan przy wspomnianym Kościele in rim Salarii [49]
cc. z czynszów i danin cessat
dd. procent od Kapitałów cessat
ee. z Kompetencyi z Kassy [najpewniej rządowej – brak tekstu w posiadanym fragmencie]
ff. z Akcydensów ogólnie – 2 [srebrne grosze] 10 [fenigów]
gg. nadzwyczajne przychody – cessatE. Stan Kościoła duchowny.
a. Jus Patronatus należy do Króla JEGOMOŚCI.
b. Co do przedmiotów pod litterami b, c, d, e, f, g, i h wyrażonych, takowe przy opisie Kościoła Parafialnego w Człopie już opisane zostały.
§ II
Stan ekonomiczny i dochodowy Plebanii.
a. Dom Plebański dla dzierzawcy drewniany w blochy wystawiony – z słomą pokryty – nowy – zajmuiący co do długości 32., co do szerokości 24. stóp.
b. budynki dla dzierzawcy składające się z jednej stodoły i stajni. Co do reszty powyższego Paragrafu. cessat.
§ III
Cessat.
§ IV
Szkoła.
Względem szkoły już się przy opisie szkoły Parafialnej w Człopie powiedziało średnich; tu tylko dodaie się, że dzieci Katolickiego wyznania do szkoły luterskiej chodzą
[brak tekstu w posiadanym fragmencie]
[Tu następują podpisy księdza Kwade i księdza Perzyńskiego]
Dekanat Wałecki.
Opis Kościoła filialnego w Wsi Nikórsk należącego do Parafii Człopskiej w powiecie Czarnkowskim w Departamencie Bydgoskim położonego roku 1831 dnia 22go Miesiąca Stycznia sporządzony.Stosownie do Ustaw na Archidyecezyą wydanych, względem odprawiania corocznych Wizyt po Dekanacie podpisany Dziekan, zjechał w dniu dzisieyszym do Nikórska, i obejrzawszy tak Kościół, jako i stodołę na Kościoła należącą, znalazł je, jak następuie:
§ I
A. Stan Kościoła materyalny.
a. Kościół drewniany w blochy wystawiony – szkudłami pokryty – zajmuie co do długości 40., co do szerokości 30. stóp. – w którym roku, czyiem nakładem wystawiony, – kiedy i przez kogo konsekrowany, niewiadomo.
b. Dzwonnica drewniana – szkudłami pokryta – wiszą w niey dwa dzwony – jeden większy zajmuie co do srednicy 1½ stopy – drugi mnieyszy zajmuie co do srednicy obwodu 1. stopę. – Napis przy przykrej porze czasu niedał się na ten raz wyśledzić [50], lecz przy przyszłej najpierwszey Wizycie niezawodnie zapisanym zostanie – czy i przez kogo benedykowane nie wiadomo.
c. Cmentarz przy Kościele parkanem z tarcić opasany, na którym ciała zmarłych chowane bywaią – zajmuie co do długości 10. prętów, a co do szerokości 9. Prętów – parkan jego w miernym stanie – przystęp do niego zawsze łatwy – do gminy należy obowiązek oparkanienia i utrzymywania w dobrym stanie.
d. W bliskości Kościoła budynki zagrażaiące niebespieczenstwem pożaru i szynkownie nieznajduią się.
B. Stan Kościoła wewnętrzny.
a. Jak Kościół w stanie nade miernym jest, tak zamknięcie, drzwi, okna, których jest 3., Ołtarz, równie w miernym stanie znajduią się – jego posadzka jest z cegły paloney – Kaplic i sklepów do chowania ciał zmarłych nie masz.
b. Chrzcielnica drewniana, która jednak niebywa używaną.
c. 1. Konfessyonał.
d. Sakrystyi niemasz.
Uwaga. Kościół musi bydź im prędzey, tem lepiej na nowo budowany.
C. Sprzęty i ruchomości Kościelne.
[a. Złoto. … brak tekstu w posiadanym fragmencie]
b. Srebro.
1. Kielich z pateną wewnątrz pozłocony waży 28. łotów wagi Ber[lińskiej?].c. Mosiądz.
1. Kociołek do wody święconey
1. dzwonek do Mszy S[więtej]d. Miedż. cessat.
e. Cyna
2. lichtarze Ołtarz[owe],f. Żelazo cessat
g. Drzewo,
2. Krzyżeh. Szkło, cessat
i. Apparaty
2. Ornaty 1. biały drugi czerwony.k. Bielizna,
aa. 1. Alba, 1. humerał, 1. Korporał, 1. Puryfikaterz, 1. Komża Kapłańska. – Sprzęty powyższe nakładem Kassy Kościelney sprawione.D. Kassa Kościelna.
a. Prowizor jest jeden ustanowiony Krzysztof Mueller włoscianin [51] miejscowy liczący 50. lat. – Rachunki utrzymuie w porządku, które corocznie przed Xzem Plebanem w Człopie składa
b. Remanent w roku zeszłym niebył.
c. Fundusze Kassy Kościelney
aa. z gruntów i ogrodów cessat
bb. z budynków i domów cessat
cc. z czynszów i danin cessat
ponieważ Nauczyciel mieyscowy roli Kościelney położoney w 2. polach zawieraiącey w każdem polu żimow[…] [brak tekstu w posiadanym fragmencie] [Szefli żyta miary] […] […dosye] znaczny i 1. łąka, z którey się rocznie 4. fury siana zbierają. Którego gruntu także Nauczyciel używa od dawnych czasów.
dd. procent od Kapitałów, ee. z Kompetencyi Kassy Rządowej, cessat
ff. z Akcydensów rocznie w ogólności 15. [srebrnych groszy]
gg. nadzwyczajne przychody cessatE. Stan Kościoła duchowny.
a. Jus Patronatus należy do Króla JEGOMOŚCI.
b. Co do przedmiotów wyrażonych pod litterami b, c, d, e, f, g i h, już się przy opisie Parafialnego Kościoła w Człopie powiedziało.
§ II
Cessat
§ III
Cessat
§ IV
Szkoła.
Względem szkoły już przy opisie szkoły Parafialney w Człopie powiedziało się.
§ V
Paragraf ten przy opisie Kościoła Parafialnego w Człopie opisany został. – Parafianie w Nikórsku nieżalą się na Xza Plebana o przeciążanie in juribus Stolae. –
X Kwade xxx Krzysztof Mueller Perzyński.
Działo się w Człopie dnia 22go Stycznia 1831 roku.
Po ukończonym Opisie Kościoła Parafialnego w Człopie, i filialnych Kościołów w Wsiach Wołowe=Lasy i Nikórsk należących do Parafii Człopskiej przystąpił podpisany Dziekan do przedmiotu niegdyś filialnych Kościołów wystawionych w Wsiach następuiących:
1mo w Załom,
2do – Trebbinie,
3tio – Barchholz,
4to – Szonowie,
5to – Gołązie,
6to – Buchholz
7mo – Pieczyskach, i
8vo – Gugułcze.Po uczynionym do JXza Plebana Kwade zapytaniem w jakim porządku wspomniane miejsca naystosowniey co do traktu mogliby bydź wizytowane? odpowiedział: iż Kościoły filialne w wyszczególnionych mieyscach już od wielu lat zostały rozebrane; zatem niewidzę potrzeby, by rzeczone miejsca przy teraźnieyszey Dekanalney Wizycie były zwiedzane, ponieważ tamże jak Kościoły tak i Sprzęty Kościelne już nie egzystuią. Prócz tego w czynności pod dniami 28go i 29go Grudnia r[oku] z[eszłego] względem w mowie będących filialnych Kościołów zdziałaney wszystko się już powiedziało, i Wysokiey Duchowney Zwierzchności o tym doniosło się. Niech więc Dekanalna Wizyta wspomnionych dopiero ośmiu miejsc do pierwszey naybliższey Wizyty odłożoną zostanie, dopóki finalna decyzya względem onych do Wysokiej Władzy nie nastąpi.
Podpisany Dziekan przychyliwszy się do uczynioney sobie przez JX. Plebana uwagi zalecił mu: aby ilość roli Kościelney należącey do rzeczonych filiałów jak naydostateczniey wyśledził. –
Obecni Prowizorowie Kościoła Parafialnego Człopskiego względem odłożenia Wizyty Dekanalney co do wyżej wspomnianych ośmiu miejsc tego samego są zdania. –
Po wyraźnym i zrozumiałym przeczytaniu własnoręcznie Interesenci podpisali się.
X. Kwade Domke Kroll [oraz najprawdopodobniej: Decanus Perzyński]
[1] Bloch – według Słownika staropolskiego to „nieociosane drewno”.
[2] Szkudła – gont.
[3] Jedna stopa to niespełna 32 centymetry.
[4] Benedykowanie – pobłogosławienie lub poświęcenie.
[5] Jeden cetnar polski = centnar – w zależności od czasu i miejsca – od 40 do 80 kilogramów, zwykle około 50 kilogramów.
[6] Jeden funt to około 0,47 kilograma.
[7] Erdman Aloysio Pasno, proboszcz parafii człopskiej w ostatniej ćwierci XVII wieku.
[8] Józef Stanisław Dalski, proboszcz w Wałczu i w Człopie, oficjał wałecki w latach 1797-1829.
[9] Tłumaczenie maszynowe na język polski: „Na większą chwałę Boga i na użytek Kościoła Katolickiego w Człopie, z własnych środków Erdmanus Aloysius Pasno [kazał mnie] zrobić, Josephus Stanislaus Dalski, miejscowy proboszcz, [kazał] w 1828 roku odnowić, w Szczecinie przez Braci Schwenn”.
[10] Tłumaczenie maszynowe na język polski: „Na większą chwałę Boga i na użytek Kościoła Katolickiego w Człopie, zatroszczył się o moje wykonanie Józef Dalski, miejscowy proboszcz, 1802 – w Szczecinie przez braci Schwenn”.
[11] Tłumaczenie maszynowe na język polski: „Na chwałę Boga, Świętej Trójcy i Świętej Barbary, staraniem i pracą Jana Żalińskiego”.
[12] Jeden pręt to około 3,8 metrów.
[13] Sklep – ówczesne określenie piwnicy, tu w znaczeniu krypta.
[14] Określenie cessat pochodzi o łacińskiego czasownika cesso, oznaczającego ociąganie się, próżnowanie, zaprzestawanie, odpoczywanie. W tym wypadku można je rozumieć jako „brak danych”, „nie ma nic do wpisania”.
[15] Jeden łut to około 0,015 kilograma.
[16] Jeden funt równy był 32 łutom.
[17] Relikwiarz podawany wiernym do ucałowania – kliknij, aby zobaczyć w Wikipedii.
[18] Trybularz – dziś nazywany kadzielnicą.
[19] Według Słownika Staropolskiego „aparat” to: „przygotowanie; strój; dobytek” – tu „stroje”.
[20] Jeden ornat świecący, w lepszym stanie, drugi prosty lub w gorszym stanie.
[21] Zapewne zużyta.
[22] Teoretycznie mogła być to księżna Natalia Golicyna – kliknij, aby zobaczyć w Wikipedii.
[23] W oryginalnym tekście określenia monet zapisywano skrótami – w tej transkrypcji skróty rozwinięto i umieszczono w nawiasach kwadratowych. Jeden talar pruski = 30 srebrnych groszy, 1 srebrny grosz = 12 fenigów.
[24] Według Słownika Języka Polskiego „kompetencja” w dawnym znaczeniu to: „pensja dożywotnia wypłacana przez rząd za skonfiskowane dobra”.
[25] Tu chodzi chyba o świece.
[26] Właściwie „ius patronatus” – prawo patronatu – przywileje i obowiązki fundatora kościoła; w zamian za sfinansowanie budowy i utrzymanie świątyni, patron zyskiwał prawo przedstawiania biskupowi swojego kandydata na stanowisko proboszcza (za Wikipedią).
[27] Być może chodzi o dzisiejszy Jeleni Róg (dawniej Dype lub Düppe)?
[28] Być może chodzi o osadę (też leśniczówkę) leżącą między Głuskiem a Jeziorem Szczuczarz?
[29] Chodzi o biskupa pomocniczego poznańskiego Ludwika Józefa de Mathy – kliknij, aby zobaczyć w Wikipedii.
[30] Spichlerz – budynek do przechowywania ziarna.
[31] Szefel to jednostka miary objętości (w tym ciał sypkich), w Polsce znany jako korzec; jeden szefel berliński (pruski) to niespełna 55 litrów.
[32] Wedle Słownika staropolskiego „kusz” to: „puchar, kubek, kielich” – tu chyba w znaczeniu „mały ul”.
[33] Można założyć, że określenie „gburstwo” oznacza większe gospodarstwo rolne.
[34] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego „kompozyta” to: ugoda o zamianie świadczeń w naturze na kwotę pieniężną (dziesięcinę).
[35] Dosłownie „do pana” lub „do właśności”, więc chyba chodzi o kompozytę z majątku i wsi?
[36] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego „kontrowersja” to: różnica zdań, spór.
[37] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego „meszne” to: dochód duchownego połączony z obowiązkiem odprawienia mszy.
[38] Macka to jednostka miary objętości – w Prusach 1/16 szefli, w przybliżeniu 3,44 litra.
[39] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego jedno ze znaczeń słowa „akcydens” to: dochód uboczny.
[40] Chodzi o dokument fundacyjny, świadczący o powołaniu parafii lub wybudowaniu kościoła.
[41] Feliks Mietlicki, archidiakon poznański w latach 1654-1659.
[42] Wojciech Dobrzelewski, archidiakon poznański w latach 1659-1680.
[43] Franciszek Mielżyński, archidiakon poznański w latach 1680-1695.
[44] Mikołaj Zalaszowski, archidiakon poznański w latach 1695-1703.
[45] Franciszek Libowicz, archidiakon poznański maksymalnie do 1735 roku.
[46] Zapewne Józef Tadeusz Kierski, biskup pomocniczy poznański w latach 1736–1768.
[47] Iura stolae – „jedna z form zapewnienia duchownym środków utrzymania z tytułu spełniania usług religijnych” – kliknij, aby zobaczyć więcej w Wikipedii.
[48] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego „okupnik” to: chłop posiadający ziemię z dziedziczenia, płacący czynsz, zwolniony z pańszczyzny.
[49] Zwrot ten może oznaczać „jako wynagrodzenie”.
[50] W czasie oględzin musiało już co najmniej zmierzchać i nie można było odczytać napisu na dzwonie.
[51] Według Słownika języka polskiego pod red. W. Doroszewskiego „włościanin” to: mieszkaniec wsi trudniący się rolnictwem, chłop, rolnik.
Uzupełnij, skomentuj, wskaż błędną informację
Przejdź na profil strony na Facebooku